“Dil, kimlik, vətən” kitabında milli varlığın pedaqojı-psixoloji dərki

“Dil, kimlik, vətən” kitabında milli varlığın pedaqojı-psixoloji dərki

📅 27.08.2026 19:55

Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi hər bir xalqın davamlılığını müəyyən edən mühüm amillərdən biridir. Bu prosesdə dil, tarixi yaddaş, milli kimlik və Vətən anlayışları bir-birindən ayrılmaz şəkildə çıxış edir. Xalqın özünü dərk etməsi, keçmişi ilə əlaqəsini qoruması, milli-mənəvi irsini yaşatması və gələcək haqqında təsəvvürlərini formalaşdırması, ilk növbədə, onun dil və yaddaş sistemi ilə bağlıdır.

Bu baxımdan ana dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də fərdin və cəmiyyətin mənəvi özünüdərkinin əsas daşıyıcılarından biri kimi çıxış edir.

Azərbaycan ədəbi və ictimai fikir tarixində dil, milli kimlik və Vətən məsələlərini ardıcıl şəkildə gündəmə gətirən sənətkarlardan biri də İctimai-siyasi xadim, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlıdır. Onun yaradıcılığında ana dili, milli yaddaş, tarix, Vətən, Türk dünyası, milli mənlik və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlar bir-biri ilə sıx əlaqədə təqdim olunur. Şairin yaradıcılığında dilə münasibət yalnız poetik-estetik məsələ deyil, həm də milli varlığın qorunması və gələcək nəsillərin milli şüurunun formalaşdırılması ilə bağlı məsuliyyət kimi meydana çıxır. Haqlı olaraq qeyd edilir ki, “Sabir Rüstəmxanlının ana dilinə münasibəti milli şüurun səviyyəsini, ziyalı məsuliyyətinin dərinliyini və dövlətçilik düşüncəsinin yetkinliyini əks etdirən mühüm göstəricilərdən biridir. Onun baxışında dilin qorunması yalnız hüquqi mexanizmlərlə təmin olunan məsələ deyil; bu proses, ilk növbədə, dili daşıyan söz və fikir adamlarının mövqeyi, yaradıcılığı və ictimai davranışı ilə reallaşır. Bu mənada Azərbaycan ədəbi-ictimai fikrində ana dilini milli yaddaşın, mənəvi bütövlüyün və tarixi davamlılığın əsas dayağı kimi təqdim edən yaradıcı simaların fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir” [səh.13].

Dr. Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, Vətən” kitabı [Bakı: Qanun nəşriyyatı, 2026, 112 səh.] məhz bu baxımdan diqqətəlayiq elmi tədqiqatdır. Əsərin əsas istiqamətini Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında milli varlıq konsepsiyasının dil, kimlik və Vətən anlayışları müstəvisində araşdırılması təşkil edir. Kitabın elmi əhəmiyyəti onun yalnız müəyyən poetik nümunələri şərh etməsində deyil, müxtəlif yaradıcılıq materiallarını vahid konseptual sistem daxilində əlaqələndirməsindədir.

Tədqiqatın pedaqoji-psixoloji baxımdan əhəmiyyəti də burada meydana çıxır. Çünki dilin qorunması, milli kimliyin dərk edilməsi və Vətənə bağlılıq hissinin formalaşması yalnız ictimai və siyasi proseslər deyil, eyni zamanda şəxsiyyətin mənəvi-psixoloji inkişafı ilə bağlı məsələlərdir. Fərdin milli mənsubiyyət haqqında təsəvvürü, özünü müəyyən bir xalqın və mədəniyyətin daşıyıcısı kimi hiss etməsi, ana dilinə münasibəti və tarixi yaddaşa bağlılığı şəxsiyyətin sosiallaşması prosesinin mühüm komponentlərindəndir.

Bu baxımdan “Dil, kimlik, Vətən” kitabına pedaqoji-psixoloji müstəvidən yanaşmaq onun elmi imkanlarını daha da genişləndirir. Şəhla Aslanın araşdırması dilin milli varlıq yaratmaq gücünü göstərməklə yanaşı, həmin dil və milli yaddaş sisteminin insan şəxsiyyətinin formalaşmasında oynadığı rolu düşünməyə imkan verir.

Kitabın əsas konseptual dayaqlarından biri dilin yalnız kommunikativ funksiya ilə məhdudlaşdırılmamasıdır. Dil insanın dünyanı qavraması və mənalandırması üçün mühüm vasitədir. Fərd ətraf aləmi yalnız müşahidə etmir, onu dil vasitəsilə adlandırır, təsnif edir, yadda saxlayır və başqalarına ötürür. Buna görə də dil insanın həm fərdi, həm də kollektiv şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Pedaqoji-psixoloji baxımdan dilin bu xüsusiyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşağın dünyanı dərk etməsi, ətrafındakı insanlarla münasibət qurması, öz hiss və düşüncələrini ifadə etməsi dilin inkişafı ilə bilavasitə bağlıdır. Lakin ana dili yalnız fərdin kommunikativ bacarıqlarını formalaşdırmır. O, eyni zamanda uşağın hansı mədəni mühitə mənsub olduğunu dərk etməsinə, həmin mühitin dəyərlərini mənimsəməsinə və özünü müəyyən sosial-mədəni bütövlüyün üzvü kimi hiss etməsinə şərait yaradır.

Bu mənada dilin kimlik yaradıcı gücü onun insanın “mən kiməm?” sualına verdiyi cavabla bağlıdır. Milli kimlik hazır və dəyişməz psixoloji xüsusiyyət deyil. O, ailə, məktəb, ədəbi mühit, ictimai münasibətlər və mədəni yaddaş vasitəsilə tədricən formalaşır. Ana dili isə bu prosesin əsas vasitələrindən biridir.

Şəhla Aslanın tədqiqatının mühüm cəhəti də dil, kimlik və milli varlıq arasında belə konseptual əlaqənin qurulmasıdır. Burada dil yalnız qorunmalı bir sərvət deyil, insanın özünü və mənsub olduğu milli-mədəni mühiti dərk etməsinə imkan verən mənəvi sistem kimi çıxış edir.

“Dilə keşikçilik” anlayışı kitabın əsas ideya istiqamətlərindən biri kimi xüsusi maraq doğurur. Bu ifadə ilk baxışda dilin saflığının və normativ xüsusiyyətlərinin qorunması kimi başa düşülə bilər. Lakin Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı kontekstində bu anlayış daha geniş məna daşıyır. Burada dilə münasibət milli varlığın müdafiəsi ilə əlaqələndirilir.

Dilə keşikçilik əslində milli yaddaşa keşikçilikdir. Çünki xalqın tarixi təcrübəsi, dünyagörüşü, adət-ənənələri, mənəvi dəyərləri və kollektiv yaddaşının mühüm hissəsi dil vasitəsilə qorunur. Dil zəiflədikdə və ya milli yaddaşdan uzaqlaşdıqda həmin yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsi də çətinləşir.

Pedaqoji baxımdan burada dil tərbiyəsinin əhəmiyyəti meydana çıxır. Ana dilinə sevgi yalnız dil haqqında məlumat verməklə formalaşdırıla bilməz. Uşağın dilin mənəvi dəyərini hiss etməsi, həmin dildə yaradılmış ədəbi nümunələrlə tanış olması, xalqın tarixi və mədəniyyəti ilə əlaqələndirilməsi zəruridir. Deməli, dil tərbiyəsi həm bilikvermə, həm də emosional münasibət formalaşdırma prosesidir.

Psixoloji baxımdan isə dilə münasibətin emosional xarakteri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsan yalnız bildiyi dili deyil, özünü aid hiss etdiyi dili daha dərindən mənimsəyir. Buna görə ana dilinə münasibətdə “bilmək” və “sevmək” kateqoriyaları bir-birini tamamlamalıdır. Çünki “dil mücərrəd düşüncənin reallaşmış formasıdır” [səh.32].

Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında dilə münasibətin bu cür məsuliyyətli xarakter daşıması onun milli düşüncəsinin mühüm göstəricilərindən biridir. Şəhla Aslanın tədqiqatı da həmin münasibəti milli varlığın müdafiəsi kontekstində sistemləşdirməklə diqqəti cəlb edir.
Kitabın diqqətçəkən istiqamətlərindən biri “Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının poetikasında dilin varlığa çevrilməsi” ideyasıdır. Bu ifadə tədqiqatın fəlsəfi və poetik mahiyyətini yığcam şəkildə əks etdirir. Dil nə zaman varlığa çevrilir? O zaman ki, artıq yalnız sözlərdən ibarət ünsiyyət sistemi olmaqdan çıxaraq insanın yaddaşını, tarixini, mənəvi dünyasını və milli mənsubiyyətini ifadə edir. Belə olduqda dil insanın həyatının xarici elementi deyil, onun mənəvi varlığının bir hissəsinə çevrilir.

Sabir Rüstəmxanlının poetikasında dilin bu funksiyası xüsusilə nəzərə çarpır. Şair üçün dil yalnız şeirin materialı deyil. Dil həm də tarixi yaddaşı yaşadan, milli kimliyi ifadə edən, Vətən duyğusunu oyadan və insanı öz kökləri ilə əlaqələndirən mənəvi vasitədir.

Pedaqoji-psixoloji baxımdan bu məqam çox əhəmiyyətlidir. Şəxsiyyətin milli identikliyi yalnız rasional biliklə formalaşmır. Burada emosional bağlılıq, yaddaş, mənsubiyyət hissi və şəxsi təcrübə də mühüm rol oynayır. Ədəbi mətnlər isə bu komponentləri birləşdirən güclü vasitələrdən biridir.

Şeir vasitəsilə insan ana dilini yalnız öyrənmir, həm də onun estetik imkanlarını hiss edir. Tarixi və milli mövzulu əsərlər vasitəsilə oxucu keçmişlə emosional əlaqə qurur. Beləliklə, ədəbiyyat milli kimliyin formalaşmasına xidmət edən pedaqoji vasitəyə çevrilir.

Bu mənada Şəhla Aslanın “dilin varlığa çevrilməsi” tezisi dilin yalnız linqvistik deyil, həm də psixoloji və pedaqoji funksiyasını düşünməyə imkan verir. Milli kimliyin formalaşmasında yaddaş mühüm psixoloji mexanizmdir. Fərd özünü yalnız bu günkü sosial mövqeyi ilə deyil, keçmiş haqqında təsəvvürləri ilə də müəyyənləşdirir. Eyni proses kollektiv səviyyədə də özünü göstərir. Xalq öz keçmişini xatırladıqca və onu gələcək nəsillərə ötürdükcə milli bütövlüyünü qoruyur.

Dil həmin yaddaşın əsas daşıyıcılarından biridir. Tarixi hadisələrin, folklor nümunələrinin, atalar sözlərinin, dastanların, şifahi və yazılı ədəbiyyatın nəsildən-nəslə ötürülməsi milli yaddaşın davamlılığını təmin edir.

Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında tarix və yaddaşın mühüm yer tutması onun milli kimlik konsepsiyasını daha geniş məzmunla təmin edir. Şəhla Aslanın araşdırması bu əlaqəni dil və Vətən anlayışları ilə birləşdirərək bütöv milli varlıq modeli formalaşdırır.

Pedaqoji cəhətdən milli yaddaşın ötürülməsi tərbiyənin mühüm istiqamətlərindən biridir. Lakin burada məqsəd keçmişi sadəcə əzbərlətmək deyil. Əsas məsələ keçmişin mənasını dərk etmək və onu müasir insanın mənəvi dünyası ilə əlaqələndirməkdir. Tarixi yaddaş bu zaman mexaniki informasiya deyil, şəxsiyyətin özünüidentifikasiya vasitəsinə çevrilir.

“Dil, kimlik, Vətən” üçlüyündə Vətən anlayışı xüsusi yer tutur. Vətən yalnız coğrafi ərazi kimi qəbul edildikdə onun mənəvi və psixoloji məzmunu məhdudlaşır. Halbuki insan üçün Vətən həm də uşaqlıq xatirələri, ana dili, ailə, doğma məkan, tarix, mədəniyyət və kollektiv yaddaş deməkdir.
Bu baxımdan Vətən hissi şəxsiyyətin emosional dünyasında formalaşır. İnsan Vətəni əvvəlcə yaşayır, sonra onun haqqında düşünür və nəhayət, onu şüurlu dəyər kimi qəbul edir. Bu proses ailədən başlayır, məktəbdə davam edir, ədəbiyyat və mədəniyyət vasitəsilə daha da dərinləşir.

Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında Vətən anlayışının dil və milli yaddaşla əlaqəli şəkildə təqdim olunması bu baxımdan pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Vətənpərvərlik yalnız çağırışlarla formalaşmır. İnsan Vətənə aid olduğunu hiss etməli, onun dilini, tarixini, mədəniyyətini və mənəvi dəyərlərini tanımalıdır.

Deməli, milli tərbiyənin mühüm prinsiplərindən biri biliklə emosional bağlılığın vəhdətidir. Şəhla Aslanın araşdırmasında dil, kimlik və Vətən anlayışlarının bir sistem daxilində təqdim olunması məhz belə bir yanaşmaya imkan verir.

Şəhla Aslanın kitabını pedaqoji-psixoloji baxımdan qiymətləndirərkən ədəbiyyatın şəxsiyyətin formalaşmasındakı roluna da diqqət yetirmək lazımdır. Ədəbi əsər insanın yalnız estetik zövqünü inkişaf etdirmir. O, oxucunu müəyyən hiss və düşüncələrlə qarşılaşdırır, empatiya yaradır, mənəvi seçimlər haqqında düşündürür və dəyərlər sisteminin formalaşmasına təsir edir.

Sabir Rüstəmxanlının milli varlıq, dil və Vətən mövzularında yazdığı əsərlər bu baxımdan xüsusi imkanlara malikdir. Oxucu şeirdə yalnız müəllifin fikrini deyil, həmin fikrin yaratdığı emosional vəziyyəti də yaşayır. Pedaqoji prosesdə bu xüsusiyyət əhəmiyyətlidir. Milli-mənəvi dəyərlərin öyrədilməsi yalnız didaktik məlumatlarla məhdudlaşdırıldıqda təsir zəifləyə bilər. Bədii obraz və poetik dil isə həmin dəyərləri emosional təcrübəyə çevirir.

Beləliklə, Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının Şəhla Aslan tərəfindən milli varlıq kontekstində araşdırılması ədəbiyyatın həm idraki, həm emosional, həm də tərbiyəvi imkanlarını üzə çıxarmağa şərait yaradır.

Şəxsiyyət sosial mühitdən kənarda formalaşmır. İnsan ailə, məktəb, dost çevrəsi, media, ədəbiyyat və mədəni mühit vasitəsilə öz sosial və milli kimliyi haqqında təsəvvürlər əldə edir. Milli kimlik də bu sosiallaşma prosesinin mühüm komponentlərindən biridir. İnsan “mən azərbaycanlıyam” deməklə kifayətlənmir; bu mənsubiyyətin məzmununu dil, tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər vasitəsilə mənimsəyir.

Şəhla Aslanın tədqiqatının dəyəri ondadır ki, milli kimliyi yalnız nəzəri anlayış kimi deyil, dil və Vətənlə əlaqəli canlı mənəvi sistem kimi düşünməyə imkan verir. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında milli kimlik ideyasının dil, tarix və Vətən anlayışları ilə birgə meydana çıxması bunun poetik ifadəsidir. Pedaqoji baxımdan bu yanaşma şəxsiyyətyönümlü tərbiyənin mühüm prinsipləri ilə səsləşir. Şəxsiyyətə hazır dəyərlər sistemi sırınmamalı, onun həmin dəyərləri anlamasına, öz həyat təcrübəsi ilə əlaqələndirməsinə və şüurlu şəkildə mənimsəməsinə şərait yaradılmalıdır.

Şəhla Aslanın araşdırmasının mühüm üstünlüklərindən biri onun dil, kimlik və Vətən anlayışlarını bir-birindən ayrı problemlər kimi deyil, vahid milli varlıq konsepsiyasının komponentləri kimi təqdim etməsidir. Bu metodoloji yanaşma tədqiqatın imkanlarını genişləndirir. Dil məsələsi linqvistik sərhədlərdən çıxaraq fəlsəfi, estetik və sosial-psixoloji məna qazanır. Kimlik anlayışı fərdi özünüdərkdən milli özünüdərkə doğru genişlənir. Vətən isə coğrafi məkan olmaqdan çıxaraq mənəvi yaddaş və mənsubiyyət məkanına çevrilir.

Bu baxımdan kitabın quruluşu da konseptual ardıcıllıq nümayiş etdirir. Girişdən sonra dilin fəlsəfi mahiyyətinə, ana dilinin milli şüurla əlaqəsinə və nəhayət, poetik müstəvidə dilin varlığa çevrilməsinə doğru hərəkət tədqiqatın daxili məntiqini göstərir.

Elmi resenziya baxımından qeyd edilməli əsas məqam budur ki, müəllifin yanaşması Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığını yalnız tematik istiqamətdə deyil, konseptual səviyyədə oxumağa imkan verir. Bu isə araşdırmanın elmi dəyərini artıran mühüm cəhətdir.

“Dil, kimlik, Vətən” kitabının pedaqoji əhəmiyyəti ilk növbədə onun milli-mənəvi tərbiyənin məzmunu haqqında düşünməyə imkan verməsi ilə bağlıdır. Müasir təhsil sistemində şəxsiyyətin yalnız akademik biliklərə yiyələnməsi kifayət hesab edilmir. Onun sosial məsuliyyət, mənəvi dəyərlər, mədəni mənsubiyyət və vətəndaşlıq şüuru baxımından da inkişaf etdirilməsi mühüm məqsədlərdən biridir.

Bu prosesdə ana dili və ədəbiyyat fənlərinin xüsusi rolu vardır. Çünki dil həm tədris vasitəsi, həm də milli-mədəni məzmunun daşıyıcısıdır. Ədəbiyyat isə bu məzmunu emosional və estetik formada təqdim edir.

Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığının bu istiqamətdə araşdırılması müəllim üçün də metodik imkanlar yaradır. Şagird dil haqqında yalnız qrammatik və nəzəri bilik almamalı, dilin milli yaddaş və kimliklə əlaqəsini də dərk etməlidir. Eyni zamanda Vətənpərvərlik tərbiyəsi abstrakt çağırışlardan çıxarılaraq dil, tarix, ədəbiyyat və şəxsi məsuliyyətlə əlaqələndirilə bilər.

Bu baxımdan Şəhla Aslanın araşdırması yalnız ədəbiyyatşünaslıq üçün deyil, pedaqoji düşüncə üçün də müəyyən nəzəri material təqdim edir.
Kitabın psixoloji baxımdan maraqlı tərəfi milli kimliyin formalaşmasını şəxsiyyətin mənəvi özünüdərki ilə əlaqələndirməyə imkan verməsidir. İnsan özünü müəyyən bir dilin, mədəniyyətin və tarixi yaddaşın daşıyıcısı kimi dərk etdikcə onun mənsubiyyət hissi möhkəmlənir.

Mənsubiyyət hissi isə şəxsiyyətin psixoloji bütövlüyündə mühüm rol oynayır. İnsan özünün kim olduğunu, hansı mədəni mühitə aid olduğunu və hansı mənəvi dəyərləri bölüşdüyünü dərk etdikdə sosial mühitdə daha aydın mövqeyə malik olur. Bu baxımdan dil və milli yaddaş yalnız kollektiv anlayışlar deyil, fərdin psixoloji identikliyinin də komponentləridir. Ana dilinin qorunması və inkişaf etdirilməsi beləliklə yalnız mədəni siyasət məsələsi deyil, həm də şəxsiyyətin özünüdərk prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.

Kitabın diqqətəlayiq cəhətlərindən biri də Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının yeni nəsil tədqiqatçı tərəfindən araşdırılmasıdır. Burada yalnız müəllif və tədqiqatçı münasibətindən deyil, müəyyən mənada nəsillərarası mənəvi dialoqdan danışmaq mümkündür. Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında ifadə olunan milli düşüncə bir nəslin tarixi və ictimai təcrübəsini əks etdirirsə, Şəhla Aslanın araşdırması həmin irsin yeni dövrdə necə oxunduğunu göstərir. Bu, milli yaddaşın davamlılığı baxımından əhəmiyyətlidir.

Pedaqoji baxımdan nəsillərarası əlaqənin qorunması milli-mənəvi tərbiyənin mühüm şərtlərindəndir. Gənc nəsil əvvəlki nəsillərin yaratdığı dəyərlərlə tanış olmalı, lakin onları mexaniki şəkildə təkrarlamaqla kifayətlənməməli, həmin irsi müasir düşüncə ilə yenidən mənalandırmalıdır.
Bu baxımdan “Dil, kimlik, Vətən” kitabı yalnız Sabir Rüstəmxanlı irsinin öyrənilməsi deyil, həm də həmin irsin yeni elmi düşüncə müstəvisində yenidən dəyərləndirilməsi kimi əhəmiyyətlidir.

“Dil, kimlik, vətən” kitabında milli varlığın pedaqojı-psixoloji dərki

“Dil, kimlik, vətən” kitabında milli varlığın pedaqojı-psixoloji dərki

Şəhla Aslanın araşdırmasının elmi yeniliyini, ilk növbədə, dil, kimlik və Vətən anlayışlarının vahid milli varlıq konsepsiyası ətrafında birləşdirilməsində görmək mümkündür. Bu yanaşma Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığına müxtəlif elmi istiqamətlərdən baxmağa imkan verir.

Gələcək tədqiqatlarda bu konsepsiyanın daha da genişləndirilməsi və Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığının digər müasir Azərbaycan yazıçı və şairlərinin milli kimlik konsepsiyaları ilə müqayisəli şəkildə araşdırılması faydalı ola bilər. Həmçinin dil və milli identiklik məsələlərinin gənclərin sosiallaşması, ədəbi təhsildə milli-mənəvi dəyərlərin ötürülməsi və müasir media mühitində ana dilinə münasibət baxımından tədqiqi yeni elmi istiqamətlər aça bilər.

Belə perspektivlər “Dil, kimlik, Vətən” kitabının yalnız bir müəllifin yaradıcılığına həsr olunmuş araşdırma kimi deyil, daha geniş milli-mədəni proseslərin öyrənilməsi üçün metodoloji başlanğıc nöqtəsi olduğunu göstərir.

Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, Vətən” kitabı Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının milli varlıq aspektini araşdıran sistemli tədqiqat kimi diqqəti cəlb edir. Kitabın əsas üstünlüyü dil, kimlik və Vətən anlayışlarını ayrı-ayrı mövzular şəklində deyil, bir-birini tamamlayan vahid konseptual sistem kimi təqdim etməsidir.

Tədqiqatda dil milli yaddaşın, kimlik özünüdərkin, Vətən isə mənəvi mənsubiyyətin ifadəsi kimi meydana çıxır. Bu anlayışlar arasındakı əlaqə Sabir Rüstəmxanlının poetik və ictimai düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir.

Kitabın pedaqoji-psixoloji əhəmiyyəti də məhz bu nöqtədə üzə çıxır. Dilin qorunması milli yaddaşın qorunması, milli yaddaşın qorunması isə şəxsiyyətin mənsubiyyət və özünüdərk hissinin möhkəmləndirilməsi ilə əlaqəlidir. Ədəbiyyat isə bu prosesin yalnız intellektual deyil, emosional və estetik tərəflərini də təmin edir.

Beləliklə, Şəhla Aslanın araşdırması dil problemini yalnız filoloji məsələ kimi deyil, insanın və cəmiyyətin mənəvi varlığı ilə bağlı problem kimi təqdim etməyə imkan verir. Bu xüsusiyyət kitabın elmi dəyərini artıran əsas amillərdən biridir.

Sonda belə nəticəyə gələrək qeyd edək ki, “Dil, kimlik, Vətən” kitabını yalnız Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı haqqında növbəti elmi araşdırma kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Əsərin əsas elmi əhəmiyyəti onun milli varlıq problemini dil, kimlik və Vətən anlayışlarının qarşılıqlı əlaqəsi əsasında sistemləşdirməsindədir. Şəhla Aslanın tədqiqatında dil milli kimliyin əsas daşıyıcısı, milli yaddaşın qoruyucusu və mənəvi varlığın ifadə vasitəsi kimi meydana çıxır. Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında dilə münasibət isə sadəcə poetik seçim deyil, milli məsuliyyət mövqeyidir. Bu baxımdan “dilə keşikçilik” milli varlığa keşikçiliklə eyniləşir.

Kitabın ən mühüm konseptual nəticələrindən biri dilin “varlığa çevrilməsi” fikridir. Dil yaddaşı, tarixi, milli mənsubiyyəti və Vətən duyğusunu özündə birləşdirdikdə insanın və xalqın mənəvi varlığının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu yanaşma dilin psixoloji və pedaqoji funksiyalarını da ön plana çıxarır.

Pedaqoji baxımdan kitab göstərir ki, milli kimliyin formalaşması yalnız məlumat verməklə mümkün deyil. Bu prosesdə dil, ədəbiyyat, tarixi yaddaş, emosional bağlılıq və mənəvi dəyərlərin vəhdəti zəruridir. Psixoloji baxımdan isə insanın özünü müəyyən milli-mədəni bütövlüyün üzvü kimi hiss etməsi onun şəxsiyyətinin sosial və mənəvi bütövlüyünə təsir göstərir.

Şəhla Aslanın araşdırması bu baxımdan mühüm bir elmi-metodoloji fikir doğurur: milli varlıq yalnız siyasi və coğrafi anlayış deyil; o, insanın dilində, yaddaşında, özünüdərkində və mənəvi bağlılığında yaşayan bir reallıqdır.

Bu reallığın ən mühüm daşıyıcılarından biri isə dildir. Dil yaddaşı qoruyur, yaddaş kimliyi formalaşdırır, kimlik Vətən duyğusunu dərinləşdirir. Vətən isə bütün bu dəyərlərin insanın mənəvi dünyasında birləşdiyi məkana çevrilir.

Bu mənada Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, Vətən” kitabı yalnız Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının tədqiqinə deyil, ümumilikdə Azərbaycan ədəbi-mədəni düşüncəsində milli varlıq, dil və şəxsiyyət münasibətlərinin öyrənilməsinə dəyərli töhfə kimi qiymətləndirilə bilər.

Sonda qeyd etmək istərdik ki, Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, Vətən” kitabı milli-mənəvi dəyərlərimizin, ana dilinin və milli özünüdərk probleminin elmi-nəzəri baxımdan araşdırılması istiqamətində təqdirəlayiq addımlardan biridir. Gənc tədqiqatçıya gələcək elmi fəaliyyətində yaradıcılıq uğurları, yeni elmi axtarışlar, məhsuldar tədqiqatlar və ədəbi-mədəni irsimizin öyrənilməsində davamlı nailiyyətlər arzulayırıq. İnanırıq ki, Şəhla Aslan bundan sonra da milli ədəbi düşüncəmizin aktual problemlərinə müraciət edərək özünəməxsus elmi mövqeyi və tədqiqatçı dəst-xətti ilə elmimizə dəyərli töhfələr verəcəkdir.

Bu uğurlu addımların gələcəkdə daha sanballı elmi əsərlərin və yeni araşdırmaların başlanğıcına çevriləcəyinə inanırıq.