manera.az
manera.az

Yazıçı sözü və yazıçının özü - Tehran Əlişanoğlu yazır..

Yazıçı sözü və yazıçının özü - Tehran Əlişanoğlu yazır..
Tofiq Qəhrəmanov - 75

Gözəl nasir, publisist, vətəndaş ziyalı, ədəbiyyat cəfakeşi Tofiq Qəhrəmanov (1946-2000) ötən əsrin ikinci yarısında başıbəlalı sovet dönəmində yaşamış, çox qısa ömründə müstəqilliyin də dadını görmüşdür. Bugün Tofiq Qəhrəmanovu yad edənlər xatirə yazılarında bəzən böyük təəssüf və ağrı ilə yarımçıq kəsilmiş ömürdən danışırlar. Amma yazıçını yaxından tanıyanlara o da bəllidir ki, Tofiq Qəhrəmanov öz istədiyi həyatı yaşamışdır həmişə; ağrıları və sevincləri, çətinlikləri və xoş anları, problemləri və mübarizə əzmi ilə birgə, güzəştsiz, tərəddüdsüz, bütöv. Zatən buna şahid də lazım deyil, bunu bizə yazıçının əsərləri danışır, aydın, dürüst, məqsədyönlü həyat və yaradıcılıq yolu xəbər verir.

Tofiq Qəhrəmanov əqidəli ömür yaşamış, həyatının mənasını ədəbiyyat vasitəsilə xalqına, millətinə, insanlığa xidmətdə görmüşdür. Bugünkü miqyaslarla baxanda yaradıcılığı çox da geniş görünmür. Povest və hekayələrini topladığı "Bahara lap az qalır" (Bakı, "Yazıçı, 1986), "Gecə lampası" (Bakı, "Yazıçı", 1989), "Cavab" (Bakı, "Günəş" nəşriyyatı, 1999) kitabları, müdhiş 20 yanvar gecəsinin ağırlığını saatbasaat, dəqiqə-dəqiqə sətirlərə köçürən "Cəlladımız zalım idi" (1997) ağı-salnaməsi; xeyirxahı, kitablarının naşiri İsmayıl Öməroğluya həsr etdiyi "Ömrün ziyalı cavabdehliyi" (2001) monoqrafiyası; "Azərbaycan sovet nəsri ədəbi tənqiddə (1965-1985)" mövzusunda müdafiə etdiyi filoloji elmlər namizədliyi dissertasiyası (1989) və ədəbi mətbuata səpəli onlarla tənqid məqaləsi. Amma yada salanda ki, bugünkü azad-sərbəst-müstəqillik şəraiti əvəzinə sovet dönəmində sərbəst-müstəqil yaradıcılığın qarşısını hər növ kəsən senzura mühiti hökmran idi, Tofiq Qəhrəmanovun yazıb-yaratdıqları heç də az görünmür; yazdıqlarının daxili gücü və enerjisi hələ nə qədər də yazılmamışlardan, yarımçıq qalmış, yarı(n)da qalmış əlyazmalardan da bizə xəbər verir.

Sovet rejiminin 60-cıları kəskin tənqidindən sonra 1970-1980-ci illərdə ədəbiyyata gələnlərin senzura müşküllərinin daha da artması bəllidir. Tofiq Qəhrəmanovun da qismətinə 70-cilərdən olmaq düşmüşdü; böyük çətinliklə ilk mətbu əsəri "Bahara lap az qalır" povestindən ("Ulduz" jurnalı, 1975, № 4) sonra bir daha 70-ci illərin sonu, 80-lərin əvvəlində "Qonşular" əsəri Əkrəm Əylislinin "Azərbaycan" jurnalında çap olunmuş, növbəti hər əsəri də oxucularına gedən yolda baryerlərlə üzləşmişdi. Həm də təkcə rəsmi dövlət senzurası yox, üstəlik o dövrdə ədəbi mühitə hakim elə öz yazıçı həmkarlarının da iddia və basqıları şəraitində; hərçənd o zamanlar ictimai-siyasi və ədəbi senzuranın sərhədlərini ayırd etmək də asan deyildi, kim kimin adından danışırdı çox vaxt bilmək olmurdu.
Yazıçı sözü və yazıçının özü - Tehran Əlişanoğlu yazır..
Axı ilk baxışda Tofiq Qəhrəmanovun əsərlərində rejimə müxalif nələrsə yox kimi görünür. Hələ əksinə, o zamanlar rəsmən sovet ictimaiyyəti yazıçıdan fəal həyat mövqeyi, fəal mübariz qəhrəmanlar istəyirdi ki, bu da T.Qəhrəmanovun əsərlərində var. Povestlərinə diqqət etsək: gənc həkim Nail ("Bahara lap az qalır"), gənc jurnalist İqbal ("Gecə lampası"), gənc doktor Nicat ("Görmə sahəsi") məgər hər biri müəyyən sferada cəmiyyətin özünə total bir mənəvi savaş açmamışlarmı?! Bəlkə elə bu idi rejimi narazı salan; dildə "fəallıq" tələb eləsə də T.Qəhrəmanovun gənc qəhrəmanlarının ictimai ətrafla barışmazlığı, məhz "fəal həyat mövqeyi" idi xoşuna getməyən? O "ətrafla" ki, elə rejimin özünün təzahürləri, təfərrüatları, nəticəsi idi...

O ki qaldı ədəbi həmkarlarına, Tofiq Qəhrəmanov professional idi, yazdıqlarında iddialı idi, kəlməsinə belə toxunmağa izn verməzdi. Yadımdadır "Azərbaycan" jurnalında, guya çapına kömək niyyətilə, o vaxt çox yuxarıdan gedən bir "kənd yazıçısı"nın (jurnalda şöbə müdirinin), redaktəsi ilə T.Qəhrəmanovun "şəhər qəhrəmanları"nı bərbad günə qoyması hadisəsi (sözsüz ki, "kənd", "şəhər" bölgüsünü həmişəki kimi şərti işlədirəm); əsərini jurnaldan geri götürməklə Tofiq Qəhrəmanov baş redaktora elə bir sənət dərsi verəsi məktub yazdı ki... Öz yanğısı isə heç cür soyumaq bilmir, ədəbi mühitdən aldığı növbəti zərbənin "sevincləri"ni bölüşməyə qələm-kağız axtarırdı...

Deyə bilərik ki, həmişə belə olubdur, təzə sənət özünə əngəllərlə yol açıbdır. İkiqat senzura şəraiti (ictimai-siyasi və ədəbi-estetik) o illərdə elə bir həddə çatmışdı ki, hələ 1960-cı illərdə oyanmış, 60-cılardan gələn ədəbi enerjini tutub-saxlamaq olmur, harasa ötürmək lazım gəlirdi. O vaxtlar paytaxt mətbuatı ilə yanaşı, rayon qəzetlərinin, sahə qəzetlərinin nəzdində, klublarda, kitabxanalarda həvəskar yazarlar üçün olan ədəbiyyat dərnəkləri daha da güclənmiş, bugün çoxsaylı xatirə-yazılarından da oxuyub-görürük ki, professional şair və yazıçıların rəhbərliyi sayəsində əməlli-başlı "dərnək hərəkatı" irəli gəlmişdi. Bir növ rəsmi ədəbi mühitlə yanaşı, indi "andeqraund" dediyimiz prosesə bənzər bir şey yaranmışdı. Yazılarını ədəbi mətbuata çıxara bilməyən, sənət yolunun düzgünlüyünə də heç şübhə etməyən Tofiq Qəhrəmanov yaradıcılıq enerjisinin bir xeylisini də "dərnək hərəkatı"na xərcləyənlərdən olmuşdur.

Azərbaycan Dövlət Universitetinin (hazırkı BDU) filologiya fakültəsini əla qiymətlərlə bitirən (1964-1969) Tofiq Qəhrəmanov bir müddət təyinat üzrə Sabirabad rayonunda kənd müəllimliyi etmişdi. Bu da sosial quruluşun "kənd-şəhər" mübadiləsində daha bir qəribə kazusu idi; bugün pisləmək də olar, müəyyən üstünlüklərini etiraf etmək də. Bilmirəm, ilk ədəbiyyat dərnəyini Tofiq oralarda yaratmışdımı, amma yaxşı müəllimliyinə şübhə yeri yoxdur; bunu tələbələrinin xatirələrində də oxuyuruq, izlərini əsərlərində də görürük (Bəzi hekayələrini, "Sağlıq axşamı"ndakı qrammatika zarafatlarını yada salmaq olar). Tofiq Qəhrəmanov girişdiyi hər bir görəvə cəfakeşliklə, vətəndaş yanğısı və məsuliyyəti ilə, vicdan işi kimi yanaşırdı ("Gecə lampası"ndakı İqbalı anmaq kifayətdir). Bunu mən uzun zaman, şəxsi dostluğumuz boyu da müşahidə etmiş, görmüşəm. Girişdiyi hər görəv isə mütləq, birbaşa ya dolayısı ədəbiyyatla bağlı, ədəbiyyat işiydi; Tofiq Qəhrəmanovun ədəbiyyatdan ayrı həyatı yox idi.

Tofiq Qəhrəmanovun yaratdığı, rəhbərlik etdiyi ilk ədəbiyyat dərnəyi, mənə məlum olan qədəri, Bakıxanov qəsəbəsində (o zamanlar Razin qəsəbəsi) Leninneft neft-qaz çıxarma idarəsinin mədəniyyət sarayındakı kitabxananın nəzdində olmuşdu (1973-1975). Sovet ölkəsində maarif işi heç də pis qurulmamışdı; fəhlə-kəndli hökuməti sayılırdı, möhkəm təhsil sistemi ilə yanaşı, mərkəzdən ucqarlara qədər ölkəni tüm kitabxanalar bürümüşdü. Tofiqin dərnəyinə kimlər gəlmirdi: ədəbiyyat həvəskarı olan hər yaşda fəhlələr, istedadlı gənclər, ali məktəb tələbələri, elmi işçilər, hər növ kitabsevərlər (bir çoxlarına sonralar da elmi-mədəni mühitdə rast gəldim)... Az bir zamanda ədəbiyyat maraqları ətrafında: şeir, hekayə təhlilləri, roman müzakirələri, sənət söhbətləri, qızğın polemika, canlı diskussiya mühiti maqnit sahəsi kimi könlündə ədəbiyyat sevgisi, həyat amalı olan hər kəsi bura çəkib gətirirdi. Onu da deyim ki, həmin mədəniyyət sarayının (hazırkı Şəhriyar sarayının eyni olan) möhkəm və möhtəşəm binası bir neçə il öncə nə səbəbəsə yerlə yeksan edildisə də, şəxsən mənim yaddaşımda yeri hələ də diridir; və qismət olarsa, ayrıca yazı istəyir. Ədəbiyyat aşiqliyi hələ məktəbli ikən məni də Tofiq Qəhrəmanovun mərkəzdən uzaq bir neft qəsəbəsində yaratdığı həmin dərnəyin işığına gətirmiş, aramızda yaranmış müəllim-tələbə ülfəti sonralar da davam edərək möhkəmlənmiş, əqidə dostluğuna çevrilmişdi.

Tofiq Qəhrəmanovun "dərnək fəaliyyəti" barədə yazıçı Azad Qaradərəli də, professor Zakir Məmmədəli də xatirə-yazısında söz açır; bu artıq başqa bir zamanın, 1970-ci illərin sonlarında Tofiq Qəhrəmanovun Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (hazırkı ADPU) "Gənc müəllim" qəzetində yaratdığı ədəbiyyat mühitinin söhbətidir (1975-1979). Həmin mühitdən çıxmış, bugün elmdə, ədəbiyyatda, sənətdə imzası olan daha da neçə adları xatırlatmaq olar (Rahid Ulusel, Şamil Vəliyev, Arif Kərimov, Bahar Bərdəli, Fərzux Seyidbəyli, Şöhrət Qaraoğlu, Əhməd Oğuz, Avdı Qoşqar və b.-ları); və ona da əminəm ki, dinləsən, bu şəxslərin hər biri də əlavə çizgilərlə Tofiq Qəhrəmanovun ehtiraslı sənət bilicisi və ədəbiyyat cəfakeşi portretini tamamlaya, təsdiq edə bilərdi.

Kitablarımdan birini ("Azərbaycan yeni nəsri", Bakı, Elm, 1999) belə bir epiqrafla başlayıram: "Ədəbiyyat təsəvvürlərimin təşəkkülündə əsaslı rol oynamış 60-cı illər nasirlərinə, məxsusən yazıçı Anara və bir də bu ünvanı, bu yolu mənə tanıtmış ilk müəllimim Tofiq Qəhrəmanova ithaf edirəm". Başqa xatirələr də eynisini deyir; Tofiq Qəhrəmanov dövrün sosrealizm ədəbiyyatından qopub əsl ədəbiyyat yoluna çıxmaqda, Anarı, Əkrəm Əylislini, İsa Hüseynovu, Sabir Əhmədlini, ümumən 60-cıları, modern şeiri, Rəsul Rzanı və şeirdə yenilikçiləri, Ramiz Rövşəni və dövrün digər (gənc) sənət mücadiləçilərini, bütövlükdə müasir ədəbiyyat mənzərələrini tanımaqda, bilməkdə çoxumuza bələdçilik edibdir. O, ədəbiyyatın əlifbasından başladıb səni söhbətləri-təlqinləri-tövsiyələri, dialoq və polemikaları ilə bu yolda tədricən sənətin yüksəklərinə çəkib-apara bilir, öyrətdiyi, öyrədə bildiyi qədər də bu işdən həzz alırdı.

Tofiq Qəhrəmanov özü bir yenilikçi idi; nəinki dünya ədəbiyyatında gedən proseslərdən, tendensiyalardan hali idi, eyni zamanda bütünlükdə XX əsr sənətində - musiqidə, rəssamlıqda, teatr və kinoda modern təzahürlərdən hamıdan qabaq xəbər tutmağa çalışır, özü bildiyi qədər də həmkarları ilə, gənc dərnəkçilərlə bölüşməkdən heç qızırqalanmırdı. "Gecə lampası" povestində İqbalın plagiatçı gəncə vurduğu möhkəm həyat şapalağı heç boşuna olmayıb, yazıçının bioqrafisindən gəlir və sadəcə ədəbiyyat oğrularına deyil, hər cür sənət dəllallarına qarşıydı. Bu sillə həyat yolunu azdırıb ədəbiyyatla qarışdıran hələ çoxlarına çırpılacaq, bir çoxlarını da ağrıdacaqdı...

Tofiq Qəhrəmanovun andeqraund mühit jestlərindən daha birini, razıyam ki, Yuxarı Dağlıq 87 ünvanında yerləşən dar, lakin daxilən hüdudsuz mənzilində aramaq olar. Maraqlıdır ki, bu ünvan da Bakı şəhərində artıq yoxdur, amma ədəbiyyatda var; Tofiq Qəhrəmanovun əsərlərində, bir də bu mənzilədə haçansa olmuş-oluşmuş ədəbiyyat-sənət mühitində obrazı var və yaşamaqda da davam edir. Rəsmən belə bir dərnək, təbii ki, mövcud deyildi, amma zaman-zaman Tofiq Qəhrəmanovun həyat xəlbirindən süzülüb-keçmiş ədəbiyyat adamlarının bu xəlvətgahdan da gəlib-keçmələri, təkrar-təkrar, hər dəfə yenidən özü bir hərəkət yaradırdı. Fb-də "Belə" silsiləsindən bir dəfə belə bir status yazmışdım: "Belə. Tofiq qəhrəmanovun Ədəbiyyatda Kələfləri. Azad Qaradərəli. Rahid Ulusel. Tehran Əlişanoğlu. Etibar Kərimov. Elşad Məmmədzadə... Aça bilsəniz. perpetium-mobile" (Tənqid.net jurnalı, № 12, s. 500). Əlbəttə, Kələfi xələflər açmağa cəhd etmişdi. Zatən Tofiq Qəhrəmanovla fikir, məslək, ürək sirdaşı olub, bu yaxınlıqdan uzaq düşmək, qopmaq da mümkünsüz idi...

Tofiq Qəhrəmanovun dövranla müxalifliyində, barışmazlıq ruhunda ekzistensial səbəblər axtaranlar, güman ki, haqlıdırlar. Amma bəzi yazılanlarda görürəm boyaları qatılaşdırıb, israrla bu məqama "ictimai-siyasi hərəkat" rəngi verməyə cəhdlər var; razılaşmıram. Tofiq Qəhrəmanovun müxaliflik söhbəti sosial quruluşla məhdudlaşmayıb, ictimai-siyasi konteksdən daha dərin idi; İnsan və qeyri-insani mühit, İnsanlıq və hər növ insansızlıq, İnsansevərlik və əhatəsinin İnsana tərs-mütənasibliyi mətləblərini ehtiva edirdi. Dərnəkçilər yəqin ki, Tofiqin Füzuli ölçüsü, Füzuli meyarı, Məhəmməd Füzuli aşiqliyini xatırlayırlar; bu təqribən Füzulinin dövranla müxalifliyi qəlibində bir xassə, münasibət, ekzistensiya idi...

Əsərlərini yada salsaq, Tofiq Qəhrəmanovun tüm (İnsan) obrazları sosial mündəricəsindən, mövqeyindən, statusundan asılı olmayaraq gedişatdan narazıdırlar; həm də yazıçı bu "narazılığı" hər növ ictimai-siyasi baryerlərdə qurtarmayıb, İnsani nöqtələrə, hədlərə, iç istəklərinə (ekzistensiyasına) qədər gətirir. Bir anlıq T.Qəhrəmanovun ictimai mənşəcə ən yaramaz qəhrəmanı Qənbər Qənbərlini ("Qulbeçə") düşünün; həyatını yelə verib sonda Allahına nəyin şikayətini edir: "Axı, mən kiməm ki?! Fəqət, ya xudaya-xudavənda, mənə də bir söylə görüm, axı, bu nə qismət, bu nə tale idi yazmışdın alnıma?! Bu qisməti, bu taleyi alnıma silinməz-pozulmaz yazı təki möhürləyərkən, məni bəndə adı ilə özümdən xəbərsiz, rəyimi bilmədən, soruşmadan bu işıqlı və zülmət dünyaya varid edərkən, məqsədin, məramın nə idi?!" Hər kəs də beləcə; zəmanəsindən bir başqa cür şikayətçi olub, hər kəs də öz babında, Füzuli təbirilə desək: öz "mərtəbəsi"ndə, öz həyat şövqünü yaşamaqda davam edir...

Odur ki, Tofiq Qəhrəmanovun həyat və yaradıcılığını anıb, yazıçının sovet rejimi ilə barışmazlığından da, müstəqillik yollarında ürəklə, böyük ehtirasla çarpışmalarından da hər cür danışmaq olar; amma zamanlar, sosial quruluşlar gəlib-gedir, İnsan, insanlıq mücadiləsi isə həmişə qalır. Tofiq Qəhrəmanovun dövranla müxalifliyinin ruhu başlıca olaraq sənət mübarizəsində, Sənət idealında ifadəsini tapırdı.

Tofiq Qəhrəmanovun sənət idealı: ideal Sənət, sırf saf Sənət konsepsiyasında fokuslanmışdı. Bu o demək deyildi ki, ideal bildiyini realda da tam gerçəkləşdirə bilirdi. Başa çatdırmadığı, son nöqtəsini qoymadığı, ürəyincə bişkin olmayan nə qədər də əsərinin əlyazmada qaldığını bilirəm; mükəmməl bildiyini isə çapa vermişdi. Adətən öz əsərlərindən çox da danışmazdı, çap olunmuşları barədə isə hər növ, məxsusən də tənqidi fikrə son dərəcə həssasdı, sanki gözləntilərini, yazdıqlarının effektini yoxlamaq istəyirdi. O vaxtlar çox qəribə gəlirdi mənə Tofiq müəllimin sənət söhbətlərində özünü müsahibləri ilə tən aparması, bərabərhüquqlu bilməsi, heç də yuxarıdan biçməməsi, hər kəlmə başı: "Mültəfit olursan?" deyə məhrəmlik axtarması. Axı necə də olsa sənətin sirlərini məhz ondan eşitmişdik, bilmişdik...

Tofiq Qəhrəmanovun Sənət mübahisələri başqa aləm idi. Ən çox da dartışmamız "Bədii əsərdə əsas olan nədir: "nə"yi deməsi, ya "necə" deməsi?" üstündə olurdu. Təzə başlayan ədəbiyyatçı kimi də, oxucu kimi də sual bir az mənə ritorik görünürdü; "necə" deməsi sənətin özlüyündə təbiətidir, əlbəttə, vacib olanı "nə" deyilmidir?! Tofiq Qəhrəmanovu isə həmişə "necə" məsələsi məşğul edirdi, diqqətimizi də israrla bura yönəldirdi. Bugün Tofiq Qəhrəmanovun özünün də əsərlərini oxuyarkən, görürük: "necə" necə də vacibmiş! Yazmaq istədiyi, yazacağı "nə"lər, nəsnələr həmişə Tofiqlə idi, Tofiqin içində, Tofiq Qəhrəmanov da həmin nəsnələr içində idi; yazıçı olaraq bunu Sənət müstəvisinə çıxarmağın çəmini-üsulunu ("necə"sini) düşünürdü...

Tofiq Qəhrəmanovun Sənət konsepsiyasında daha bir prinsipial məqam da elə buradan doğurdu. Təhkiyə, yoxsa təsvir? O, bədii nəsrdə müəllif təhkiyəsindənsə (o buna "danışmaq" deyirdi) "göstərmə"yə üstünlük verirdi; yazıçı danışmamalıdır, göstərməlidir - deyirdi. Çün "danışanda" istər-istəməz buna ideologiya, münasibət, o zaman deyildiyi kimi: "tendensiyalılıq" qarışır, əsl sənət isə tendensiyasız olmalıdır, sadəcə göstərməlidir; qoy nəticəni oxucu özü çıxarsın. Əlbəttə, bu anlayışlarda bir şərtilik vardı. Bədii nəsr - təhkiyə sənətidir, hekayəsiz, süjetsiz, nəqletməsiz keçinə bilməz; bunu Tofiq də bilirdi, sadəcə söhbət təhkiyə texnikasından gedirdi. O zamanlar modern nəsr həyatın təsvirində ənənəvi müəllif təhkiyəsindən fərqli yeni-yeni üsullar tapmağa cəhd edirdi, güman ki, Tofiq Qəhrəmanov da bunun peşində idi. Əslində, Tofiq müəllimin "göstərmə" dediyi də primitiv "təsvir" anlamından uzaq olub, daha çox "təqdimetmə": bədii obraz, detal, görüntü, hadisə-epizod, fakt-informasiya, vasitəsiz nitq, düşüncə, daxili səs və s. mahiyyəti daşıyırdı.

Əlbəttə, Sənət mükəmməlliyindən dərs almaqda Tofiq Qəhrəmanovun M.Füzulidən müasir dünya nəsrinəcən mənimsəməli zəngin arsenalı vardı; buna biz sənət söhbətlərindən şahid idik. Amma mühiti yazmaqda birbaşa yaxın sələflərindən: Anardan, Əkrəm Əylislidən, ümumən 60-cılardan təkan almışdı; bunu da dolayısı öz dilindən eşidirdik. Ən çox da Anardan təkanlanmışdı. Diqqət etsək, Anar nəsrindəki başlıca iki istiqaməti Tofiq Qəhrəmanovun əsərlərində də izləyə bilərik: 1) Qəhrəman və mühit münasibətləri üzərində olan əsərlər ("Bahara lap az qalır", "Sağlıq axşamı", "Gecə lampası", "Simfonik muğam", "Görmə sahəsi", bir çox hekayələri); 2) Birbaşa mühitin analizinə yönəlik satirik istiqamət ("Qonşular", "Qulbeçə", "Təntənə uyğunaməsi", bir sıra hekayələri).

Təbii ki, polemik məzmunda. 60-cılar nəsrini o qədər örnək göstərmişdi ki, Tofiq Qəhrəmanovun öz əsərlərinə də çox vaxt bu işıqda baxır, sosial mühitin təfərrüatlı analizini (nə, nədən, niyə?) görməyəndə, hardasa sınıq, dolğun olmayan realistik mənzərələr kimi gəlirdi bizə. Halbuki dedik, Tofiq Qəhrəmanov təkrarçılığı sevmirdi, sənətin gücünü yeniliyində görürdü, əsərləri də realistik deyildi. Uzun zaman (sovet dönəmi) özgələşməsindən sonra Mirzə Cəlilin milli mühitini 60-cılar ədəbiyyata qaytarmış, realistik (neo-realist) analizini də vermişdilər. Tofiq Qəhrəmanov Anar nəsrinin dayandığı yerdən başlayır; görsənən kəndə nə bələd amacıynan oxucunun da artıq yaxşı bildiyi bu mühitdə boğulan, sıxılan ən müxtəlif səsləri (obrazları, qəhrəmanları, insanları) dinşəyib, öz nəsrinin gücü ilə eşitdirməyə can atırdı. Bugün "avanqard nəsr" deyirlər, hələ sağlığında yazdığım bir məqalədə məhz realizmdən fərqləndirmək üçün Tofiq Qəhrəmanovun nəsrini Qərb modernistik cərəyanlarından biri - ekspressionizmə qiyas etmiş, bu məxrəcdə yozmuşdum. Tofiq Qəhrəmanov nəsrinin predmeti heç də birbaşa sosial gerçəklərin təsviri deyil (bir qayda, gerçəklər: fonda, detallarda, təfərrüatlarda gizlənir), gerçəklərin doğurduğu səslərdir, reaksiyalardır, ekspressiyadır. Bu nəsr: "niyə belədir" yox, axı niyə belə olur... - sualına cavab axtarışı üzərindədir. Məhz sənətin gücüdür ki, bir zamanların boğulan, boğuq səslərini bugün də, daha gur eşidirik...

Hər bir modernist yazıçı kimi Tofiq Qəhrəmanov da öz Yoknapatofasını (məşhur Uilyam Folknerin adı ilə bağlı məlum anlayış) yaratmaq arsusunda idi. Əkrəm Əylislinin Buzbulağı, Anarın şəhər mühiti kimi. Yaratmışdır da. Yuxarı Dağlıq, bəzən yozulduğu kimi, Tofiq Qəhrəmanovun əsərlərində, eləcə məxsusi fərqli şivə ilə danışan qəhrəmanlarının, obrazlarının, tüm personajlarının sakin olduğu, Bakının bayır şəhərində yuxarı məhəllələrdən birinin adı olmaqla qalmır; bunlar yazıçının içəri dünyasını gerçək, doğma, doğulduğu və yaşadığı ünvana bağlayan sadəcə realistik təfərrüatlardır. Yuxarı Dağlıq küçəsi, onunla kəsişmədə 1 May, bir az aşağıda Aşağı Dağlıq küçələri, bir az yuxarıda Sovetski, Cənubi Sovet döngəsi, bir az aralıda N.Nərimanovun heykəli... - axtarsan, T.Qəhrəmanovun əsərlərində Yuxarı Dağlıq coğrafiyasının hədlərini belə tapmaq çətindir, hətta yazıçı adını çəkdiyi yerləri də müstəqimlikdən çox rəmzi detallar kimi mənalandırırdı.

Yuxarı Dağlıq - Tofiq Qəhrəmanovun mövcud reallıqda yaratmaq istədiyi üst-reallıqdır: Cəmiyyət, İnsan təsəvvürlərini, ideya və istəklərini, həyat və anti-həyat duyğularını bura köçürürdü. Fərqinə varsaq: "Qonşular"da həyat insanların dar "qonşuluğ"undan çıxıb, bir yandan "sovet cəmiyyəti"nin dərininə, II Dünya müharibəsinə qədər enib-qayıtmaqla, digər tərəfdən geninə, cəmiyyətin sosial quruluşuna baş vurub yenə özünə-oturuşmaqla nə qədər də İnsan müxtəlifliklərinə açılır. "Gecə lampası"nda həyat hər gün İqballa birgə Yuxarı Dağlıqdan cəmiyyət gerçəklərinə çıxır, sosiumun damarlarında gəzir-gəzişir, hər dəfə daha da qalib, romantik gecələrinə qayıdır. "Simfonik muğam"da Yuxarı Dağlıq bir az özgələşmiş, "qarışmış, bulanmış" Kamil(liy)in nəfəsini artıq yaxın buraxmaq istəmir. "Qulbeçə"də yazıçı Yuxarı Dağlığı ümumən realist-coğrafi müəyyənlikdən çıxarıb Cəmiyyət modelinə transfer edir. "Kitabi-Dədəm Qorqud"un şəhər mühitinə stilizəsi və parodiyası üzərində qurulmuş əsər gerçək cəmiyyət quruluşunun anatomiyasını qapsamaqla yanaşı; onu da əminliklə deyirəm ki, sonrakı modern və postmodern nəsrdəki dekonstruksiya və rekonstruksiyaların da birincisi olur...

Tofiq Qəhrəmanov dünyaya deyiləsi Sözü olan yazıçı idi və yazıçı sözünü, yazıçı mövqeyini İlahi missiya bilirdi. Müstəqilliyimizin sevinclərini bir vətəndaş kimi, millətsevər ziyalı kimi ürəkdolusu qarşılamış, yükünü-məsuliyyətini bir yazıçı kimi daşımağa həmişə müntəzir olmuşdur. 20 yanvar 1990-cı il hadisəsinin isti-isti iziylə "Cəlladımız zalım idi" ağı-salnaməsini qələmə almağa başlamış, gecəsini gündüzünə qataraq (1990-1995-ci illər) onlarla qəzet-jurnal, KİV-məlumatı, canlı şahidlərin dilindən bir qanlı Bakı gecəsinin tünd qara boyalarda gerçək tablosunu yaratmağa nail olmuşdu. Halbuki bu zaman üçün Tofiq Qəhrəmanov fiziki olaraq artıq görmə qabiliyyətini tam itirmiş, köməkçisinin (xanımının) yardımı ilə yazılarını ərsəyə gətirirdi. Bu, vətəndaş-yazıçının əsl hünər işi və amansız dövrana bir daha böyük protestosu idi.

1990-cı illərdə Tofiq Qəhrəmanov bir sıra hekayələr yazıb, müstəqilliyindən ürəyincə barına bilməyən milli insanın maddi-mənəvi çətinliklərini də qələmə aldı, "Ədəbiyyat qəzeti"ndə, hekayələrini topladığı "Cavab" kitabında çap etdirdi. Ən nəhayət, sərrast qələmlə yazıya aldığı Mirzə Cəlillə dialoqlarını - "Təntənə" uyğunaməsini ortaya qoydu. Tofiq Qəhrəmanov kəskin ironik-publisist yanaşma ilə XX yüzilin əvvəllərinə cavab, əsrin sonunun acı Molla Nəsrəddin gerçəklərini əsərdə yanaşı gətirirdi. Neyləmək olar, hayana can atsaq da, bir ucu Dədəm Qorquda gedib-çıxırsa, digəri Cəlil Məmmədquluzadə həqiqətlərinə gəlib dirənir; biz axı həm də Molla Nəsrəddinin xalqıyıq...

Tofiq Qəhrəmanov öz əsrini tərk etmək istəməyib, 2000-ci ilin 8 martında canına qəsd etdi. Bir çox yozumlar bu ölüm aktını yazıçının maddi çıxılmazlıq durumu ilə bağlayır. Amma zənnimcə, bu, həqiqətin bütünü deyildir. Mənimcə, Tofiq Qəhrəmanovun ölümü həm də əsrin bir çox modernist yazıçılarına xas xarakiri aktı ilə eyniləşdirilməlidir. Vurğulandığı kimi, Tofiq Qəhrəmanov yaradıcılıqda yenilikçiliyə, durmadan gəlişmələrə son dərəcə həssas idi; bu isə həm də yazıçının maddi-mənəvi həyatının təminatını istəyirdi. Sovet dövründə hər növ güzəranın fövqündə durmağı bacarmış Tofiq Qəhrəmanov yeni dönəmdə getdikcə ağırlaşan təvazökar həyatı ilə birgə, yaradıcılıq enerjisinin də tükənişini duyur, barışa bilmirdi. Doğrudur, XX əsrə son hökmünü verən "Nekroloq" əsərini ilk olaraq o yazmışdı (sonralar ədəbiyyatımızda bu adda daha iki əsər yarandı), "Qürub" povestində qaçqınlıq problemini Yuxarı Dağlıq dünyasının içindən çözməyə çalışmışdı; amma təzə əsərlərinin estetik təravətinin heç də əvvəlki olmadığını özü də hiss edirdi. Tofiq Qəhrəmanov yarım-tən və yarım-tonla yeni əsrə girmək istəmədi; bu, yazıçının cismən və ruhən dövrana son protestosu idi...

Tofiq Qəhrəmanov təbliğatı sevmirdi; amma usanmaz maarifçi idi. Maarif niyyətilə biz dostları, tələbələri yazıçının əsərlərinin latın qrafikası ilə ilk dəfə olaraq nəşrinə qərar verdik. "Aydın oxunan ömür" kitabının çapına görə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, Xalq yazıçısı Anara, "Görmə sahəsi" kitabının çapında yardımına görə Rasim Qaracaya minnətdarlığımızı bildiririk.

Tofiq Qəhrəmanov əsərləri ilə, əsərlərində zatən XXI əsrdədir.Бесплатные шаблоны для 10.5Forex Портал для чайников






Mətndə səhv var? Onu siçanla seçin və Ctrl+Enter düyməsini basın.
Teqlər:
ŞƏRH YAZ
OXŞAR XƏBƏRLƏR
TRİBUNA
XƏBƏR LENTİ
BÜTÜN XƏBƏRLƏR
TÜRK DÜNYASI
«     2021    »
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031