Manera.az Türkiyənin Hacettepe Universitetinin magistratura üzrə məzunu, tədqiqatçı Mənzər Süleymanovanın
"Azərbaycan təhsilinin təkamül strategiyası: Tarixi təcrübədən müasir yeniliklərə" adlı məqaləsini təqdim edir:

Giriş: Milli Maarifçilik İrsi İnnovasiyaların Təməli Kimi

Təhsil hər bir dövlətin gələcəyinin formalaşmasında əsas sahələrdən biridir və Azərbaycan bu sahədə tarixi təcrübəyə söykənən ardıcıl inkişaf modeli formalaşdırmışdır.

Azərbaycanın təhsil tarixi sadəcə xronoloji hadisələr silsiləsi deyil, milli kimliyin və dövlətçilik şüurunun inkişaf trayektoriyasıdır. XIX-XX əsrlər Azərbaycan maarifçilik hərəkatının formalaşdırdığı ziyalı nəslin görkəmli nümayəndələrindən olan Hacı Rəhim Əfəndi kimi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti bu günün müasir təhsil islahatları üçün mənəvi və intellektual təməl rolunu oynayır. O dövrün savadsızlıqla mübarizə və kütləvi maariflənmə missiyası, bu gün "rəqəmsal savadlılıq və qlobal rəqabət" hədəfləri ilə yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. Bu təkamül prosesi göstərir ki, Azərbaycan təhsili öz tarixi köklərinə sadiq qalaraq, qlobal çağırışlara çevik adaptasiya olunan bir model formalaşdırır.

Dövlət Siyasəti və İnsan Kapitalının İnkişafı

Azərbaycanın müasir inkişafının əsas istiqamətlərindən biri təhsil sahəsidir. Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən əsası qoyulan təhsil strategiyası, müasir dövrdə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə keyfiyyətcə yeni bir müstəviyə keçmişdir. Təhlillər göstərir ki, dövlət proqramları ( Azərbaycan gənclərinin xarici ölkələrdə təhsili üzrə Dövlət Proqramı, "Yüksəliş" müsabiqəsi və s.) sadəcə kadr hazırlığı deyil, həm də ölkənin "beyin bankı"nın yenilənməsi məqsədini daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin 26 iyul 2019-cu il tarixli sərəncamı ilə “Yüksəliş” müsabiqəsi təsis edilmişdir. Müsabiqənin əsas məqsədi intellektual səviyyəsi və idarəçilik keyfiyyətləri yüksək olan perspektiv rəhbər şəxslərin müəyyən edilməsi, dəstəklənməsi və ölkədə kadr ehtiyatı bankının yaradılmasıdır.

COP29 və Təhsildə Yeni Hədəflər

Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransı -COP29, ölkənin təhsil sisteminə strateji yeniliklər gətirmişdir. Bu tədbir Azərbaycan təhsilinə beynəlxalq standartları inteqrasiya etmək, gəncləri qlobal iqlim problemləri ilə bağlı məlumatlandırmaq və ölkənin ekoloji gələcəyinə müsbət təsir göstərmək üçün geniş imkanlar yaratmışdır . Hazırda məktəblərdə iqlim savadlılığı, yaşıl düşüncə və bərpa olunan enerji mövzularının dərslərə inteqrasiyası dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir.
Bu istiqamətdə əsas tətbiqlər aşağıdakılardır:
• Təhsil proqramlarına “Yaşıl bacarıqlar” (Green Skills) modullarının daxil edilməsi
• Ekoloji savadlılığın və “yaşıl düşüncə” tərzinin bütün təhsil pillələrində təşviqi
• Bərpa olunan enerji və iqlim dəyişikliyi mövzularının praktiki tədrisi.
COP29 tədbiri təhsilə həm yeni tədris mövzularını əlavə etdi, həm də gənclərdə qlobal məsuliyyət hissini gücləndirdi. Bu yanaşma göstərir ki, təhsil yalnız bilik ötürən mexanizm deyil, eyni zamanda məsuliyyətli və qlobal düşüncəyə malik vətəndaşlar yetişdirir.

Texnoloji Sıçrayış: STEAM və Süni İntellekt (AI)

STEAM layihəsinin genişlənməsi Azərbaycan təhsilində "nəzəriyyədən praktikaya" keçidin ən uğurlu təhlil nümunəsidir.
Məqsəd: Tələbələrdə
• Tənqidi və yaradıcı təfəkkür
• Əməkdaşlıq
• Effektiv ünsiyyət
• Problemlərin həllinə innovativ yanaşma
kimi 21-ci əsr bacarıqlarını inkişaf etdirməkdir. Layihə həmçinin tələbələrin müasir texnologiyalara uyğunlaşmasını sürətləndirmək və İKT avadanlıqları, robototexnika, 3D modelləşdirmə və mühəndislik kimi innovativ vasitələrdən istifadə bacarıqlarını artırmaq məqsədi daşıyır. Bu yanaşma təkcə biliklərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmır, həm də tələbələrin gələcəkdə öz icmalarına töhfə verə biləcək düşüncə, təşəbbüskarlıq və liderlik bacarıqlarını inkişaf etdirməyi hədəfləyir.
Tədqiqatlar və beynəlxalq qiymətləndirmə xalları da bu istiqamətdəki islahatların zəruriliyini elmi şəkildə əsaslandırır. Məsələn, OECD-nin açıqladığı son PISA (2022) nəticələrinə görə, Azərbaycan (Bakı) şagirdlərinin riyaziyyat və oxu bacarıqları üzrə göstəriciləri region ölkələri ilə müqayisədə orta səviyyədə qərarlaşıb. Bu statistik mənzərə STEAM layihələrinin və innovativ təhsil metodlarının bütün ölkə miqyasında genişləndirilməsinin sadəcə bir seçim deyil, strateji bir ehtiyac olduğunu göstərir.
Süni İntellektin (AI) təhsilə daxil olması isə növbəti böyük dalğadır. Dünyada təhsil prosesi süni intellekt (AI),rəqəmsal laboratoriyalar və məsafəli öyrənmə modelləri ilə zənginləşir. Azərbaycan bu sahədə aşağıdakı istiqamətlər üzrə sürətlə inkişaf edir:
• AI dəstəyi ilə tədris
• Virtual laboratoriyalar
• Məsafəli öyrənmə platformaları.
Regional məktəblərdə rəqəmsal infrastrukturun gücləndirilməsi, bu texnoloji imkanların bütün ölkə üzrə bərabər paylanmasını təmin edəcək əsas amildir.

Nəticə:

Azərbaycan təhsili "dünən"in zəngin maarifçilik ənənələrindən güc alaraq, "bu gün"ün institusional islahatlarını həyata keçirir və "sabah"ın yüksək texnoloji dünyasına hazırlaşır. Bu inkişaf modelinin uğuru tarixi vərəsəliklə innovasiyaların harmonik sintezindədir.
Tarixi ənənələrə əsaslanan milli təhsil modeli müasir innovasiyalarla zənginləşərək, gənc nəsli qlobal rəqabətə və Dördüncü Sənaye İnqilabının (Sənaye 4.0) gətirdiyi yeni əmək bazarının tələblərinə hazırlayır.
Tövsiyə olunur:
• Müasir STEAM və AI laboratoriyalarının regional mərkəzlərdə (rayonlarda) sayının artırılması.
• Gənclərin beynəlxalq proqramlara çıxış imkanlarının genişləndirilməsi
• Təhsildə iqlim savadlılığı bütün məktəblərdə tətbiq olunması

Qeyd:
Bu yazı AVCİYA-nın Hacı Rəhim Əfəndi adına Təhsil Laboratoriyasının “AZƏRBAYCANDA TƏHSİL: DÜNƏN, BU GÜN, SABAH” mövzusu üzrə təşkil etdiyi yazı müsabiqəsi üçündür.

Manera.az