Azər Qismət

Daxmadan nəm taxta qoxusu gəlirdi. Yağışın cəngindən qurtulan qarı ayaqqabısının altında kəndin gölməçələrindən və yolun palçığından daxmaya nümunə gətirmişdi. Üzüm çəyirdəyindən hazırlanan, kənarında italyanca “Usta M. Çiççolino.1885” yazılan dairəvi masanın üzərinə dama-dama adyalı sərdi, daxmadan götürəcəklərini ora yığıb düyünlədi. Əyləşdi. Şam yandırdı. Daxmaya, hətta onun çürüyən tirlərinə, küncdəki deşikdən başını çıxaran siçana da baxdı. Şam əridi. Daxmadan çıxdı.

…Nəhayət ki, hər gün, hər saat həsrətlə baxdığı hündür təpəyə, bəlkə də dağa doğru irəlilədi. Kəndlilər ona təəccüblə baxırdılar. Ətrafdakı kişi-qadınların gözlərindən “hara gedirsən bu ağbirçək vaxtında” sualı oxunurdu.

O isə gedirdi. Ağbirçək vaxtında əyilən beli kürəyinə yüklədiyi bağlamanın ağırlığından daha da əyilmişdi. Aylarla yatdığı, ölümünü gözlədiyi xəstəlikdən cana yığılmışdı. Gedəcəkdi. Qaranlıq, günəş şəfəqlərinin hərdənbir süzüldüyü, tirləri yağışlardan çürüyüb iy verən daxmasında canını tapşırmaq istəmirdi. Yox, o gedəcəkdi. Bunu kənddə hamı bilirdi.

…Qarı hər yarım arşından bir dayanır, nəfəsini dərir, yük qarışıq dizi üstə oturur, ağ saçlarını nəfəsi ilə üfürüb arxaya yapışdırmağa çalışırdı. Geriyə – kəndlilərə baxır, başını bulayır, dəvə kimi ağır-ağır qalxır, yoluna davam edir, iynəylə gor qazırdı.

Yaz gəldiyindən yamaclardakı kəklikotunun, yarpızın, bönövşənin qoxusu çiyərində neçə ay gəzdirdiyi çürük tirlərin iyini tar-mar etdi. Qarı canlandı. Bədəni də, ruhu da. Kəndlilər isə baxırdılar. Bir qismi ağlayırdı. Uzun illər bu kənddə yaşasa da, xəstələnib yatağında qurumuş taxta kimi qalsa da, heç kim qarını tanımırdı.

Kəndlilər yenə də baxırdılar. Sonra torpaq üstündə dalaşan iki nəfəri ayırmağa qaçdılar. Bir nəfərdən başqa daha heç kim onun arxasınca baxmadı. Həmin bir nəfər lal doğulmuş oğlan uşağı idi.

Qarının arıq bədəninə tər gəlmişdi. Taxta bədəndən tər çıxması qəribə gəldi ona. Dönüb arxaya baxdı. Adamlar gözünə qaynaşan qarışqalar kimi göründü. Bir də baxmadı. Çünki qıyılmış gözləri ilə hər gün pəncərədən nəzər saldığı həmin hündür təpəyə və tənha ağaca gəlib çatmışdı.
Bağlamanı kürəyindən aşırıb daşın üstündə oturdu, alnının, boynunun tərini sildi. Yenə aşağılara baxdı. Kənd ovcunun içi kimi görünür, cavanlar nərd atmağa tələsir, qocalar torpaq üstündəki mübahisəni yatırırdılar. Yuxarıda isə sakitlik idi.

Qarı şəhərin ensiz küçələrində taqqıltı salan faytonları yada saldı. Atası Ömər bəyin baqqal Ağakərimin dükanından aldığı nanəli konfetin iyini, sonra dadını hiss edib ağzını marçıldatdı.

…Ah, Qış Sarayı…Peterqof…Neva çayı….unudulmaz körpülər…Uşaq yaddaşında qaldığı yaraşıqlı II Nikolayın həyat yoldaşı və uşaqları ilə faytonla gəlib keçməsi, qabaqda at üstündəki kazakların məğrur duruşu, qadın və qızların barmaqları ilə öpüş göndərmələri, mujiklərin donuq baxışları, kübarların panamalarını çıxarıb “əlahəzrət, əlahəzrət” hayqırmalarını da xatırladı, gözləri yaşardı. Təkcə bir şeyi xatırlamaq istəmədi. Buna xatirə demək olmazdı.

…1920-ci ildə atası Ömər bəyi İsmailiyyə binasının qarşısında güllə ilə vurub öldürdülər. Anası Zivər xanım qızını da götürüb sərhədi keçib Türkiyəyə, oradan Fransaya getdi, oradan da…

Sümükləri qabaran çiyninə kimsə toxundu. Arxaya çevrildi. Həmin lal oğlan təngnəfəs halda onun taxta kreslosunu gətirmişdi. Nəyisə anlatmaq istəyir, qarının qolundan tutub dartır, aşağılara aparmağa çalışırdı. Qarı onun uşaq əlini qara krujevalı donundan qopardı, başını sığalladı.
O, daha aşağılara getmək istəmirdi. Kənd isə ovucunun içi kimi görünürdü. Lal oğlan ağlaya-ağlaya təpədən aşağı enməyə, sonra qaçmağa başladı.
…Qarı içinə yük yığıb gətirdiyi dama-dama adyalın düyününü açdı. Şahmat taxtası açılıb içindəki piyada, vəzir və şahla bərabər yerə dağıldı. Fiqurlar bir-birinə qarışıb ümumilik yaratdı. Sonra qara rəngli, üstündə “1895” yazılmış qrammofonu çıxardı. Arxasında tarixləri yazılmış köhnə fotoları, üstü cızıq-cızıq olmuş valları da çıxarmağı unutmadı. Fotoları gözdən keçirdi. Anası Zivər xanımla Neva sahilində çəkdirdiyi fotoya baxdı. Zivər xanım başına üstü ağ qızılgüllü şlyapa qoymuş, üzünə də şlyapanın torunu salmışdı. O isə anasının əlindən tutub gözünü çaydakı ağ yelkənə zilləyib. Həmin qızcığaz indi çox uzaqlarda qalmışdı...

Yaşarmış gözlərini sildi. Sonra qrammofonu qucağına alıb tənha ağacın altına gətirdi. Ağacın yarpaqları tərpənirdi. Yerdən şahmaq taxtasını götürüb fiqurları üzərinə düzdü. 8 yaşı olanda Ömər bəyin ona hədiyyə edib şahmat qaydalarını səylə öyrətməsini xatırladı. Vallardan birini qrammofonun rezin oturacağının dəmir dirəkciyindən keçirib, sağ tərəfdəki dəstəyin iynəsini onun üzərinə qoydu. Qrammofonun böyründəki dəmir qulpu fırlatdı. Val cırıltı ilə bir-iki dövrə vurandan sonra oxumağa başladı. Köhnə el mahnısı idi. Anası çox-çox sonralar vala yazılmış xalq mahnılarını min bir əziyyətlə axtarıb tapmışdı, qürbətdə onlara vətən təsəllisi olmuşdu. Təkcə vətən təsəllisimi? Ömər bəyin çox sevdiyi xalq mahnıları Zivər xanıma bəxtəvər günlərinin yadigarı olmuşdu. Səslənən mahnı təpəni, otluğu və tənha ağacı sanki sevindirdi. Onlar nə vaxtdan bəri idi ki, darıxırdılar. Mahnı bitdi. Val xışıltı ilə hələ bir-iki dövrə də vurdu. Onun fırlanması qarıya Ömər bəylə Zivər xanımın qraf Yusupovun sarayında təşkil edilən ziyafətdəki rəqsini xatırlatdı. Ucaboy Ömər Zivərin ağ əllərindən tutub rəqs edir, sarayın zalında iki aşiq göyərçin təki elə fırlanırdılar ki. Gözləri işıldayan xanımlar isə Ömər bəyə həsrətlə baxırdılar.

Утомленное солнце,
Нежно с морем прощалось,
В этот час ты призналась,
Что нет любви.

…Qarı taxta kreslonun üstünə dama-dama adyalı sərib usdufca yayxanaraq kürəyini arxaya söykədi. Uzun adyalın bir ucunu da üstünə çəkdi. Köhnə fotoları təzəcə boy atan otların üzərinə dağıtdı. Onun qəlbində o uzaq qızlıq çağının romantikası hələ də qalmışdı.
…Günəşin şəfəqləri beynini ağırlaşdırırdı. Onu yuxu tutdu. Axşam oldu. Ay işığı tənha ağacı, onun altındakı taxta kresloda yatan qarını və qrammofonu işıqlandırırdı.

…Səhər qoyun-quzu mələşməsinə ayıldı. Bir çoban qoyunları qabağına qatıb “hey-hey” deyib haylayır, xalq mahnısının sözlərindən zümzümə edirdi:
“Saçın ucun hörməzlər,
Neynim aman, neynim”.
Çoban tənha ağaca çatanda bir anlıq qarıya baxdı:
- Aşağıya hələ düşmək istəmirsən?
-Aşağılarda mənlik heç nə qalmayıb daha.

Çoban əlini təəssüflə yellədi, tənha ağacın təzə pöhrələyən uzun budağını sındırıb tumurcuqları siyirdi, qoyunları hayladı, bunu çomağı ilə etmədi. Bir azdan çoban və sürü uzaqlaşdı.

Onu gördü. Həmin lal oğlan əlindəki təndir çörəyi ilə pendiri gətirib qarıya uzatdı. Götürmədi. Qırışmış əlləri ilə yenə başını sığalladı. Uşaq ağlaya-ağlaya təpəaşağı qaçdı. Yenə yatdı. Hərdənbir oyanıb ağaca baxır və mürgüləyirdi.
Yuxusuna o girdi. Həmin uzun, sarışın Hans. Daha onu görmək istəmədi. Çırpındı. Günəşin şüasında əriyib yox olan duman kimi əritdi sarışın oğlanı. Ayıldı.Yaxınlıqdakı turist bazasında qalan alpinistlər onu dövrəyə almışdılar. Onlardan biri ətrafa baxa-baxa yoldaşlarına fransızca deyirdi:
- Cette dame ne se ressemble guère aux habitants autochtones. Elle est pareille plutôt aux aristocrates anciens. (Bu qadın yerli adamlara heç bənzəmir. O köhnə kübarlara oxşayır).
- C’est déjà une histoire très ancienne. (Bütün bunlar çox uzaq keçmişdə qaldı) - deyə gözlərini naməlum bir nöqtəyə zilləmiş qarı sanki öz-özünə danışdı.

Fransız alpinistin təəccübü sifətinə yayıldı. Qarının fransızca səlis danışmasına məəttəl qalmış dilmanc birdən özünün yalan-gerçək etdiyi tərcümələrindən utandı. Alpinist qarı ilə danışmaq istədi. Lakin sualları cavabsız qaldı, qarı danışmaq istəmədi.
Ona yemək verdilər. Götürmədi. Fransız qrammofonu işə saldı, boğunuq mahnı ətrafa yayıldı. İlk dəfə Hamburq kafesində eşitdiyi Edit Piafın səsi idi. Onlar susub mahnını dinlədilər, öz aralarında danışdılar, sonra tənha ağacın gövdəsinə bıçaqla adlarını yazdılar. Gövdənin cızılan yerindən yaş axdı. Fransız alpinist qadını təlaşla süzüb yanındakılara nəsə pıçıldadı. Sonra qarıya yaxınlaşıb soruşdu:

- Vous sentez bien? Nous pouvons vous aider. (Özünüzü yaxşı hiss edirsiz? Sizə kömək edə bilərik).
Qarı başını buladı. Yenə cavab vermədi. Alpinistlərbir az da ləngiyib uzaqlaşdılar. Qarı təpə üzərindəki, ətraflardan uzaq, özü kimi tənha ağaca yanaşdı. Başını ağacın qarımış gövdəsinə söykədi. Bir saat əvvəl meşə üzərindən ağacları gün işığı kimi işıqlandıran, hətta bəzi ağacları alışdırıb yandıran ildırım çaxanda məlum olmuşdu ki, yağış yağacaq. Yağış doğrudan da yağdı.

Qarının yağan yağışdan islanan, soyuq küləkdəyellənən birçəkləri ürəyi kimi əsir, həyəcan keçirirdi. Ağaca yazığı gəlirdi. Ondan ayrılmaq istəmirdi. Gövdə boyunca axan yağış damcıları üzüaşağı torpağın üzərinə düşürdü. Ağac səssizcə ağlayırdı. Neçə gün əvvəl onu xatırlayıb, ona pənah gətirən, özü kimi tənhanı narahat etmək istəmirdi. O, ağlayırdı.

Qrammofon islanır, güclənən külək valları uçururdu. O vallarda səsləri yazılmışdı. Balaca qızcığaz atasının ona öyrətdiyi şerləri həvəslə deyir, Ömər bəysə onun səsini vala yazdırırdı, sonra şer bitirdi, ani pauza və anası ilə atasının şaqraq gülüşləri də vala yazılır. Həmin vallara dəfələrlə qulaq asmışdı, hər saniyəsinin, hər fasiləsinin tarixçəsini əzbər bilirdi. Külək onları uçururdu, qarının isə eyninə deyildi. Daha heç kimə lazım olmayacaqdı o vallar. Şahmat taxtasında piyada fili yıxmışdı. Qarı adyalı onun üstünə atdı. Yağış yenə də özünə yol tapıb fiqurları islatdı. O, titrəyən əllərindəki nazik kəndiri ağacın budağına atıb ucunu halqa etdi. Ağlayırdı. Keçmişi, uzaqlaşan taleyi, Hamburqdakı o kicik kafedə rast gəldiyi sarışın Hansla ailə qurub uşaq dünyaya gətirməsi, ağır müharibənin əzab-əziyyətində yaşamaları, ərinin Belorusiya cəbhəsindən gələn ölüm kağızı, atasının şərəfinə adlandırdığı oğlu Ömərin faciəli taleyi, 1945-ci ilin mayında müttəfiqlərin Berlini bombardman etmələri, dağılmış evinin məşəl içində yanıb külə dönməsi cızıq-cızıq olmuş kinolenti kimi gözünün qarşısından keçdi. Orda heç nəyi və heç kimi qalmamışdı. Sovet ordusuna qoşulub uşaqlıq illərinin yurduna qayıtdı, lakin elə ata yurdundan siyasi etibarsız damğası ilə də Qazaxıstana sürgün etdilər. Həyatının növbəti cəhənnəmini orda yaşadı, sonra isə… sürgün həyatı bitəndən sonrasa heç kimin onu tanımadığı, gözdən-könüldən uzaq, bu ucqar kənddə məskən saldı…

İlmələnmiş kəndiri dartıb yellətdi. Dalğın-dalğın ağaca baxdı. Sonra üstünə atılıb dırnaqları ilə gövdəsinə hücum çəkdi. Qarımış gövdə qarının iki dırnağını sındırdı, lakin əl çəkmədi. Ağlayır, qışqırır, müharibəyə lənət yağdırır, ağacı cırmaqlayırdı: “Yaşamayacaqsan…qoymayacağam yaşamağa…Sən də mənim kimi heç kimə lazım deyilsən…sən yaşamırsan, biz hər ikimiz sürünürük. Özüm gedirəmsə, sən də gedəcəksən. Sən torpaqdan bərk-bərk yapışıb mənimlə getmək istəmirsən. Gedək daha”.

Qarı onu cırmaqlayır, gücsüz yumruqları ilə döyəcləyirdi. O, taxta kreslonun üstünə çıxıb kəndirin ilməyini boğazına keçirdi, xırıltılı səslə almanca nə isə söylədi, ayağının altındakı kreslonu ayağı ilə təkan verib itələdi.

...Qarı yellənirdi. Meşə üzərində çaxan şimşəyin qəzəbli işığı onun yellənməsini açıq-aşkar göstərir, nə isə demək istəyirdi. Hər tərəf matəmə bürünmüşdü. Tənha ağac günahkar kimi başını aşağı dikmişdi.

Yer titrədi. Ağacın xışıldayan yarpaqlarından qorxunc səslər eşidildi. Şimşək daha bərkdən və fasiləsiz çaxdı. Göylər rəngini dəyişib can verirlərmiş kimi ağappaq oldular. Ağacların arasından kəfənə bürünənlər, addımlarını güclə atanlar qarının bədənini əhatəyə aldılar. Tabuta yerləşdirib, ətsiz-qansız sifətlərini turşutdular. Kəfənlilərin qarşısında duran, ucaboy, sarışın, ağ şlyapalı gənc üzünü qarının sifətinə sürtüb pıçıldadı: “Sən necə də gözəlsən. Hamburqdakı köhnə, gediş-gəlişi az olan kafenin vitrinindən küçəyə baxanda və qırmızı fincandakı qəhvənin buğunda zərif əllərini isidəndə də belə gözəl idin. Niyə tənha qaldın? Dünyaya gətirdiyimiz oğlumuzu qoruya bilmədin. Yox-yox, səni qınamıram, səni gözəl başa düşürəm, onu özünlə apara bilməzdin, axı necə aparaydın, qayıdanda isə heç nə qalmamışdı. Heç oğlumuzun külünü də tapmadın. Lənətə gəlmiş müharibə, o bizim xoşbəxtliyimizi, həyatımızı əlimizdən aldı. Mən can verəndə dilimin sonuncu kəlməsi sən oldun. Elə bilmə ki, ruhum səni narahat edib o dünyaya aparmaq istəyib. And içirəm ki, belə deyil... Bəs niyə gec gəldin? Axı səni çoxdan gözləyirdim. Yadıma düşdü. 43-cü ildə, məhz elə bu gün məni öldürdülər. Həmişə bu gündə şam yandırardın. Sarı rəngli şam. Özümə oxşayanı”.

Qarıya kəfən geyindirib tabutu çiyinlərinə götürdülər. Kəfən geyinən ağaclara sarı addımladılar. Ağacların arasında yerə qoyub hər kəfənli bir ağacı qucaqlayıb hönkürdü.

Qarı tabutdan başını qaldırb göylərə baxdı. Orada iri hərflərlə TƏNHALIQ yazılmışdı.Və bir də helikopter gördü.
- Elle aspire? (Nəfəsi gəlir?) - deyə pilot fransız turistlərə tərəf qışqırdı.
Alpinist ucadan cavab verdi:

- J’ai soupçonné vers le midi, qu’elle va se mutiler. Heureusement, la corde n’était pas bien fixée. (Günorta şübhələndim ki, özünə xəsarət yetirəcək. Yaxşı ki, kəndiri möhkəm bağlamamışdı).

Helikopterin uğultusundan pilot heç nə eşitmədi. Üzünün ifadəsindən başa düşdü ki, hər şey qaydasındadır. Qarı gözlərini yarı açıb güclə eşidiləcək səslə alpinistlərə pıçıldadı:

- Dites au pilote, de survoler sur la fleuve Neva. En récompense, je lui offrirai mon gramophone. (Pilota deyin ki, Neva çayının üzərindən uçsun. Əvəzində qrammofonumu verərəm).