Prof.Asif Hacılı: Ay işığı adamları

Tarix:5-09-2017, 12:32 Baxış Sayı:735

Prof.Asif Hacılı: Ay işığı adamları

Manera.az bu həftə üçün prof.Asif Hacılının "Ay işığı adamları: rus dini-fəlsəfi tənqidi" yazısını və onun tərcüməsində V.Solovyov, V.Rozanov və N.Berdyayevin məqalələrini təqdim edir.


rus dini-fəlsəfi tənqidi

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus ədəbi tənqidində dövrün fəlsəfi axtarışlarını və bədii prosesin dinamikasını əks etdirən bir sıra cərəyanlar meydana çıxır. Slavyanofillərin və qərbçilərin, xalqçıların və təməlçilərin irsi zəminində formalaşan bu tənqid məktəbləri eyni zamanda Avropa, xüsusən klassik alman fəlsəfəsindən bəhrələnirdi. Aparıcı ədəbi-tənqidi istiqamətlər olan dini-fəlsəfi, simvolist, ekspressionist, akmeist, futurist, eqofuturist, imajinist, formalist, marksist meyllər bir çox görkəmli ədibləri cəlb etmişdi. Bu cərəyanlar sırasından V.Solovyov, D.Merejkovski, N.Berdyayev, S.Bulqakov, L.Şestov, V.Rozanov kimi böyük mütəfəkkirlərin adı ilə bağlı olan dini-fəlsəfi tənqid xüsusi qeyd oluna bilər. Ədəbiyyatı din, fəlsəfə, estetika, etika ilə vəhdətdə araşdıran bu mütəfəkkirlər bir çox orijinal ideyaların, yeni sivilizasiya, sənayeləşmə dövrü insanının ruhsal aləmi, ədəbiyyatın ilahi mahiyyəti, obyekt və subyekt, azadlıq və zərurət, maddi və ideal, cəmiyyət və şəxsiyyət, tarix və tale, kişi və qadın, yaradıcılıq və mədəniyyət haqqında indi də aktual olan dərin fikirlərin müəllifi olmuşlar. Bəzən ifrata varsalar da bu mütəfəkkirlər sənətin sırf formalist və sosioloji şərhinə, uzun müddət hökm sürmüş bolşevik tənqidinə alternativ nəzəriyyə yarada bilmişlər. Təqdim olunan məqalələrin dini-fəlsəfi tənqid haqqında ümumi təəssürat və bu zəngin irsə maraq oyadacağı ümidindəyik.


Vladimir Solovyov
İncəsənətin ümumi mənası

Təbiətdə gözəl bitən və kətanda gözəl çəkilmiş eyni bir ağac eyni cür estetik təəssürat oyadır, eyni estetik qiymətə layiqdir və hər iki halda bu qiyməti bildirən söz də eyni olur. Lakin hər şey yalnız bu zahiri, səthi eyniyyətlə məhdudlaşsaydı, onda soruşmaq olardı və həqiqətən də soruşublar: gözəlliyin belə ikiləşdirilməsi nəyə lazımdır? Təbiətdə gözəl olanı rəsmdə təkrarlamaq uşaq əyləncəsi deyilmi? Adətən bu suala belə cavab verirlər ki, sənət gerçək predmet və hadisələrin özünü yox, yalnız sənətkarın baxışını əks etdirir, həqiqi sənətkar isə yalnız tipik, səciyyəvi cəhətləri görür; təbii nəsnələrin estetik ünsürü sənətkar təfəkkürü və təxəyyülündən süzülərək, maddi təsadüfiliklərdən təmizlənir və beləliklə şişirdilir, parlaqlaşır, təbiətdə, onun forma və rənglərində səpələnmiş gözəllik rəsmdə təmərküzləşmiş, qatılaşmış, qabardılmış verilir. Lakin bu izah artıq ona görə qaneedici deyil ki, o, bir çox sənət sahələrinə qətiyyən tətbiq edilə bilməz. Məsələn, Bethovenin sonatalarında hansı təbiət hadisələri qabardılıb? Yəqin ki, sənət və təbiətin estetik əlaqəsi daha dərin və əhəmiyyətlidir. Həqiqətən, bu, təkrardan yox, təbiətin başladığı bədii işin – eyni estetik vəzifənin sonrakı və daha tam davamından ibarətdir.

Təbii prosesin nəticəsi iki mənada insandır: birincisi, ən ülvi gözəllik kimi, ikincisi, ən şüurlu təbii varlıq kimi. Bu son keyfiyyəti ilə insan özü dünya prosesinin nəticəsindən yaradıcısına çevrilir və belədə onun ali idealına – kainatın mənəvi və maddi, ideal və real, subyektiv və obyektiv amil və ünsürlərinin tam çulğaşması və azad həmrəyliyinə daha mükəmməl uyğun gəlir. Lakin soruşa bilərlər, nəyə görə təbiətin başladığı və insanın davam etdirdiyi bütöv dünya prosesini estetik tərəfdən, hansısa bədii məsələnin həlli kimi təsəvvür edirik? Onun məqsədi kimi haqq və xeyrin gerçəkləşməsini, idrak və iradənin təntənəsini qəbul etmək yaxşı deyilmi? Əgər cavabında xatırlatsaq ki, gözəllik öz təcəssümünə qədər xeyir və həqiqət adlanan ideal məzmunun hissi formalarda ifadəsidir, onda bu cavab da yeni etiraz doğuracaq. Sərt moralist deyəcək ki, xeyir və həqiqətin estetik təcəssümə ehtiyacı yoxdur. Xeyirxahlıq etmək və həqiqəti bilmək – lazım olan yalnız budur…
Əgər mənəvi ahəng öz səbatlılığı üçün varlığının mühiti və vasitəsi olaraq maddi təbiətə əsaslanmalıdırsa, onda öz tamlığı və kamilliyi üçün gerçəkliyin maddi əsasını da bu məqamda estetikləşən etikliyin müstəqil hissəsi kimi ehtiva etməlidir. Belə ki, maddi varlıq mənəvi aləmə yalnız nurlanaraq, ruhsallaşaraq, yəni gözəllik formasında daxil edilə bilər. Beləliklə, gözəllik maddi aləmdə xeyirin təsdiqi üçün lazımdır, çünki dünyanın şər zülməti yalnız onunla nurlanır və ram edilir…

Hegel estetikasına görə gözəllik universal və əbədi ideyanın fərdi və keçici nəsnələrdə təcəssümüdür və eyni zamanda bu nəsnələr elə keçici olaraq da qalırlar, – maddi proses axınında ötəri dalğalar kimi əbədi ideyanın parıltısını bir an əks edərək yox olurlar. Lakin bu, mənəvi və maddi tərəflər arasında biganə, etinasız münasibət olduqda mümkündür. Həqiqi və kamil gözəlliksə bu iki ünsürün tam həmrəyliyini və çulğaşıqlığını ifadə edərək, bunlardan birini (maddini) zərurətlə digərinin ölməzliyinə bağlamalıdır.

Fiziki aləmin gözəl nəsnələrinə müraciət etsək görərik ki, onlar heç də kamil gözəllİyin deyilən tələb və şərtlərinə uyğun deyillər. Birincisi, təbii gözəllikdə ideal məzmun kifayət qədər şəffaf deyil, o, burada öz sirli dərinliyini tam açmır, yalnız ən ümumi cizgilərini aşkarlayır, belə desək, fərdi, konkret hadisələrdə mütləq ideyanın ən elementar əlamət və xüsusiyyətlərini sərgiləyir. Deyək ki, işıq öz hissi keyfiyyətlərində ideal başlanğıcın hər yerə sirayətediciliyini və çəkisizliyini aşkarlayır; bitkilərdə həyati ideyanın ekspansivliyi və yer ruhunun mövcudluğun ali formalarına can atması təzahür edir; gözəl heyvanlar həyati motivlərin mürəkkəb tamda birləşmiş və həyati qüvvələrin azad oyununa imkan verəcək qədər tarazlaşmış intensivliyini ifadə edir və s. Bütün bunlarda şübhəsiz ki, ideya təcəssüm olunur, ancaq ən ümumi və səthi şəkildə, yalnız zahirən. Təbii gözəllikdə ideal başlanğıcın belə səthi maddiləşməsinə materiyanın beləcə də səthi ruhsallaşması uyğun gəlir. Forma və məzmun arasında təzad görüntüsü buradandır: tipik yırtıcı heyvan çox gözəl ola bilər (burada təzad yalnız görüntüdür, çünki təbii gözəllik öz səthi səciyyəsinə görə həyat ideyasını onun daxili, mənəvi keyfiyyətində deyil, yalnız zahiri, fiziki əlamətlərində, deyək ki, güc, sürət, hərəkət azadlığı və s. baxımından ifadə etməyə qabildir). Təbii gözəlliyin digər qeyri-kamil cəhəti bununla bağlıdır: o, maddi varlığa daxilən və tam (bütün hissələrinə) nüfuz etməyərək, onun eybəcərliyini yalnız zahirən və ümumən pərdələdiyindən, bu gözəllik də yalnız ümumi şəkildə, öz ümumi nümunələrində dəyişməz və əbədi qalır – cins və növlərdə; hər bir ayrıca gözəl nəsnə və varlıq isə maddi prosesin hökmü altındadır. Və bu proses əvvəlcə onun gözəl formasını zədələyir, sonra isə onun özünü tam dağıdır. Gözəlliyin bütün fərdi təzahürlərinin belə davamsızlığı naturalizm baxımından qaçılmaz qanundur. Lakin hər şeyi qəhr edən maddi prosesin belə təntənəsi ilə heç olmasa nəzəri şəkildə barışmaq üçün gözəlliyin və ümumən dünyadakı bütün idealın insan təxəyyülünün subyektiv illüziyası olduğunu qəbul etmək gərəkdir. Ancaq biz bilirik ki, gözəlliyin obyektiv mənası var, o, insan aləmi xaricindədir, təbiət özü gözəlliyə biganə deyil. Və belə olduqda, əgər təbiət kamil gözəlliyi fiziki həyatda gerçəkləşdirə bilməyibsə, onda o əbəs yerə nəhəng əmək və zəhmət, dəhşətli fəlakətlər və eybəcər, lakin son məqsəd üçün zəruri olan törəntilər hesabına bu sahədən şüurlu insan həyatı sferasına yüksəlməyib. Fiziki həyat vasitələri ilə yerinə yetirilməyən məsələnin öhdəsindən insan yaradıcılığı ilə gəlinə bilər.

Buradan ümumən sənətin üçlü vəzifəsi aydınlaşır:

canlı ideyanın təbiətlə ifadə oluna bilməyən dərin daxili əlamət və xüsusiyyətlərinin birbaşa obyektivləşməsi; 2) təbii gözəlliyin ruhsallaşması və bununla 3) onun fərdi təzahürlərinin əbədiləşməsi. Bu, fiziki həyatı mənəvi həyata çevirmək deməkdir, yəni elə bir həyata ki, əvvələn, özündə öz sözünü və ya Vəhy daşıyır, kənara müstəqil açıqlana bilir, ikincisi, materiyanı daxilən dəyişə, ruhsallaşdıra və ya onda həqiqətən təcəssüm oluna bilir. Üçüncüsü, maddi prosesin hökmündən azaddır və buna görə əbədidir.

Bu ruhi tamlığı gerçəklikdə kamil təcəssüm etmək, mütləq gözəlliyi təsbitləmək və ya cahanşümul ruhsal orqanizm yaratmaq – incəsənətin ali vəzifəsi budur. Aydındır ki, bu vəzifənin yerinə yetirilməsi bütün dünya prosesinin sonu ilə üst-üstə düşəcək. Tarix davam etdikcə, bizdə kamil gözəlliyin yalnız fərdi və qırıq önləmələri (antisipasiyalar) ola bilər; mövcud sənət növləri gerçəkliyimizdəki əbədi gözəllik işartılarını tutaraq və davam etdirərək gələcəyi qabaqlayır, hiss etdirir və beləliklə də təbiət gözəlliyi və gələcək həyatın gözəlliyi arasında keçid, birləşdirici həlqə kimi xidmət edir. Bu cür anlaşılan sənət boş əyləncə olmaqdan qurtarır və vacib, ibrətamiz işə çevrilir. Ancaq qətiyyən didaktik moizə mənasında yox, vəcdli peyğəmbərlik anlamında. İncəsənət və din arasında bir vaxtlar mövcud olmuş qırılmaz əlaqələrdən aydınlaşır ki, sənətin belə yüksək mənası ixtiyari tələb deyil. Dini və bədii fəaliyyət arasında bu ilkin vəhdəti biz, əlbəttə, ideal hesab etmirik. Həqiqi, tam gözəllik insan elementinin ibtidai mədəniyyətdəkindən geniş meydanını tələb edir və sosial həyatın daha yüksək və mürəkkəb inkişafını nəzərdə tutur. Din və incəsənət arasındakı müasir ayrılığa isə biz onların qədim qovuşuqluğundan gələcək azad sintezinə keçid kimi baxırıq. Elə həqiqi sənətdə işartılarını tapdığımız o kamil həyat da insan elementinin ilahidə əriməsinə deyil, onların azad qarşılıqlı münasibətinə əsaslanacaq.
İndi biz həqiqi sənətin ümumi tərifini mahiyyətcə verə bilərik: hər hansı bir predmet və ya hadisənin onun son halına nəzərən və ya gələcək həyat işığında istənilən hissi təsviri bədii əsərdir.


Vasili Rozanov
Ay işığı adamları. Xristianlığın metafizikası


Dünya xəlq ediləndə, əlbəttə, bütöv, “tamamlanmış” idi: ancaq o tutqun idi. Allah (Allahlar) dedi: “ona parıltı (nur – tərc.) verək!” Və allahlar şəxsi yaratdılar (sima verdilər mənasında – tərc.).
Mən elə hey köhnə qayda “Allah” işlədirəm, halbuki coxdan Allahlar deyilməlidir; çünki onlar ikidir, Elo – him, Elo – ax (təkdə) yox. İlahiyyatçıların bəsirətsizliyindən gələn bu səhvdən qurtulmağın vaxtı çatıb... İki Allah – Onun kişi tərəfi və qadın tərəfi. Bu sonuncu – axır vaxtlar hər yerdə haqqında danışılan həmin “Əbədi Qadınlıq”, dünyəvi qadınlıqdır. “Allahların” (Elohim) özünə uyğun xəlq etdiyi məxluqat elə “kişi” və “qadın”, “dişi” və “erkək” oldu, almadan insana qədər. “Qızlar” – əlbəttə Səma Atasına, oğlanlar – Kainat Anasına oxşar! Necə ki, insanlarda: qızlar – atalarına, oğlanlar analarına bənzər...
...Erkək və dişi – əksliklərdir, vəssalam! Bütün nəticələr, bütün fəlsəfə və həqiqət bundan törəyir. Kişi və qadın arasında ən yüksək əkslik də onlarda cins əlamətini ən güclü ifadə edir! Yəni qadın nə qədər az “kişisifət”dirsə – bir o qədər dişidir; necə ki, kişi nə qədər az “qadınsifət”dirsə bir o qədər erkəkdir. Pallada – Afina, “döyüşkən” və “müdrik” – ərsizdir, ana deyil və ümumən qadınlığı çox azdır. Onun yaşı yoxdur; uşaqlıq bilməyib, nənə olmayacaq. Ona, kişisifətə, yalnız qadınsifət Hanimed paraleldir – o da heç vaxt ata, ər və baba olmayacaq. Aşkardır ki, öz qarşıdurmalarında ən qabarıq erkək və ən qabarıq dişi:
1) qəhrəman, fəaliyyətçi (kişi nəzərdə tutulur – tərc.),
2) ailəcanlı, evcildir (qadın nəzərdə tutulur – tərc.).
Biri:
1) fəal, təşəbbüskar, yaradıcı, cəsarətlidir və elə doğrudan da – küy salır, “təpikləyir”, “yumruğunu çırpır”; o biri isə:
2) sakit, zərif, ürkək, səssiz və səmirsizdir.
“Əbədi Qadınlıq” – birinin proobrazıdır.
“Dünyaların yaradıcısı” – digərinin proobrazıdır.
Hər iki cinsin cinsi simasının tipik xüsusiyyəti ilə onların ideal, tamamlanmış ruhu arasında nə isə sirli, ifadəolunmaz, hələ heç kimin öyrənmədiyi nəinki tənasüb, hətta tam eyniyyət var. Həqiqətən onların ruhu qovuşur...
Lakin bu ruhlar bir-birinə nə qədər əksdir (və buna görə də bir-birini tamamlayır)! İdealda kişi ruhu – möhkəm, düz, bərk, həmləli, irəliyə hərəkətli, basqılı, dəfedicidir: ancaq bununla belə bütün bunlar – kişinin utancaqlıqla əlləriylə örtdüyü sözlə çəkilmiş fotosudur!.. Qadına keçək: onun xarakter, davranış, həyat və bütün ruh cizgiləri idealda – zəriflik, yumşaqlıq, həlimlik, güzəştdir (müəllif bu xüsusiyyətləri həm də kişi və qadının fizioloji xüsusiyyətləri ilə bağlayır və cəmiyyətdə tədricən qadın və kişiyə xas ideal keyfiyyətlərin zəifləməsinə, qarışmasına toxunur, bunu ədəbiyyat nümunələri ilə nümayiş etdirir – tərc.).
...Ehtiras yoxdur. Mövcudluğun hamar səthi dalğalanmayıb... Beləsi heç vaxt “duelə” çağırmaz, heç vaxt təhqir olunmaz və heç cürə “təhqir” etməz. İncikliyə daha asan dözərəm, nəinki incidərəm, – deyən Sokrat burada, bu hüdudlardadır; necə ki dünyəvi: “İlahi, onları bağışla – nə elədiklərini bilmirlər” (çarmıxa çəkilən İsanın sözləri – tərc.). Ümumən, bağışlamaq, ürkəklik, dünyəvi “şərə müqavimətsizlik” başlanğıcı önə çıxır.
Platon Karatayev (L.N.Tolstoyun “Hərb və sülh” roman-epopeyasının qəhrəmanı – tərc.) – elə burada, Sokratın yanındadır; sakitcə risalələr yazan və hörümçəkləri müşahidə edən Spinoza kimi. Hamısı dünyəvi “istəmirəm”in ifadəçisidir.
“– İstəmirəm” (qəti imtina yox, neytral “meylim çəkmir” mənasında – tərc.)... Seyrçilik dəhşətli dərəcədə artıb, enerji dəhşətli şəkildə aşağı düşüb, demək olar ki, sıfıra (Amiel, Mark Avreli). Arzular çoxdur, arzular sonsuzdur... Bütün mövcudluq – şəbəkə, hörümçək torudur, sanki günəş burda bərq vurmur, bu, sanki dünyanın qaranlıq, işıqlanmayan bir küncündə törəyib və orada da mövcuddur. Dünyanın sirri. Xarakterdə ayvari, zərif, xəyalvari çoxdur; həyat, əməl üçün – qısır olan; ancaq mədəniyyət üçün, sivilizasiya üçün heyranedici dərəcədə səmərəli. Məhz hörümçək toru, məhz şəbəkə, – içindən uzun saplarla, hər şeylə bağlanan saplarla. Bu insanların xarakterində nə isə bir melanxoliklik var, görkəm və həyatın aydınlığı və sakitliyi şəraitində də; hesabsız və səbəbsiz melanxoliklik. “Dünyəvi kədər”, “Weltchmerz” – buradan qaynaqlanır, orqanizmin bu sirli “istəmirəm”indən. Elmlər və fəlsəfə burada çiçəklənir. Və nəhayət “± 0” “+ 0” və “– 0”-a parçalanır; birinci ölür, axı onda heç nə yox idi. Və “– 0” qalır, bu isə tezliklə “– 1”, “– 2”, “– 3” və digərlərinə keçir.

Aşağı, ilkin səviyyədə (“– 0”, “– 1”) biz bunu məlum ikili birliklər formasında müşahidə edirik; səs-küylü, geniş, məzəli və macəralı yoldaşlıq formasında deyil, həmişə yalnız iki nəfərin sakit və hay-küysüz dostluğu şəklində. Fikir versəniz, bu “iki nəfər” həmişə təzad yaradır, – mənən, məişətcə, xaraktercə və fiziki olaraq: biri sanki o birini tamamlayır. Qarşılıqlı tamamlanma olduğundan burada həyati harmoniya və qovuşuqluq var. Həyat, demək olar, belə gəzərgi və oturaq diadalarla (cütlər) doludur. Gözəl hal yaradan bu cütlər öz sakitliyi, aydınlığı, heç kimə mane olmadıqları və mövcudluqlarından razılıqları ilə diqqəti cəlb edir. Qoqol məşhur “İvan İvanoviç və İvan Nikiforoviç”in məlum qoşalığı ilə ilk dəfə bizə belə diada təqdim edib. Qəzəbli Qoqol onları küsdürüb: adətən onlar küsmürlər... Bunu Turgenev sənətində də görərsiniz: o, bir sıra belə diadalar yaradıb – “ Xor və Kalinıç”, “Çertopxanov və Nedoyuskin”, qismən Lejnyov və Rudin (su və od) və deyəsən daha bir neçə, xeyli belə cüt. Adətən biri himayə edir, o biri himayə olunur, biri sərt, qəddar, kobud, o biri – zərif, yumşaq, həlimdir... Dostoyevskidə bu, zəif və xaraktersiz, özü də içən adamı ayıq, sakit və əziz bir insan olan dərzinin himayə etdiyi “Vicdanlı oğru” idilliyasında ifadə olunub.
İlk xristianların təbirincə (“bütpərəstlərdə məziyyət gözəl qüsurlardır”) desək, bu diadalarda “qüsur özü nə cürsə əhəmiyyətsizləşir”... Bir şey edirlərsə – xeyir olsun, etmirlər – yenə də. Oğurlamırlar – yaxşı, oğurladılar – yenə yaxşı. Necəsə ziyansız, izsizdir. Zina edirlərsə – yenə yaxşı, etmirlərsə – yaxşı. Deyim ki, onlar, demək olar, zina etmirlər. “İstəmirlər”. Nə Xoru, nə Kalinıçı, nə Çertopxanovu, nə Nedoyuskini, nə “Artıq adamı“ ( “Artıq adamın gündəliyi”nə bax) biz “qadın” və ya “qız” yanında görə bilərik. Bu diadalar və ya passiv təklər o dərəcədə pakdırlar ki (ilkin xristianlığa xas, xüsusi, tipik, ürkək gözlərlə, aşağı salınmış əllərlə, sakit baxışla – uzun, fikirli baxışla), artıq xristianlıqdan xeyli əvvəl onlarda xristianlıq başlamışdı və ya elə bu hadisələr kateqoriyasında mövcud olan, bu cərəyanlarla rastlaşaraq onlarla qovuşan, “qucaqlaşan”, bir məcrada birləşərək bizim “xristianlığın tarixi”, “xristian sivilizasiyasının tarixi”, “Kilsə tarixi” adlandırdığımızı yaradan İncil də. Mən “və İncil də bu sıradan” dedim. Həqiqətən, bu onun aşkar səciyyəsidir. “Bakirə hamiləlik” – o elə bundan başlayır, bunu qəbul tələbindən meydana çıxır. Bu həmin möcüzə, həmin “söylənməyən”, “ağla sığmayan”, olmayan və ağlabatmayandır ki, eşidən hər kəs gülər, çünki bu, cins baxımından “iki vur iki – beş” deməkdir: halbuki, bu “möcüzə” və “mənasızlıq”la razılaşmadan siz xristian deyilsiniz... “Bakirə hamiləlik”... bu nədir? – Bu, cinsin “+0”, “–0” və ya (±0 ) həddidir – neçə istərsiz elə deyin, qəbul edin. Ancaq cins həddində siz müəyyən əhəmiyyətli kəmiyyət, tam və ya kəsir rəqəm qoysaz, İncil və xristianlığı inkar etmiş olarsız...
Lakin xristianlıq bundan üz çevirdi və ya indi aydınlaşdığı kimi, üz çevirməyə cəhd etdi. Bununla da törəniş ocaqlarını sarsıtmağa, dünyanın təkini dağıtmağa, dünyəvi rüşeymi, dünyanın rüşeym başlanğıcını, dünyanın rüşeym mahiyyətini sanki neştərlə deşməyə cəhd etdi. Cəhd etdilər və çatdırmadılar: çünki insanlar yenə də doğurdu, “günah içində” (günah ideyasıyla), “rəzillik içində”, ancaq doğurdular. “Doğurdular”, “doğurdular”... onları lənətləyirdilər, başqa şeyə çağırırdılar (bakirəlik, rahiblik, asketlik) – ancaq onlar yenə doğur və doğurdular: və yalnız bir bunda, Dostoyevskinin dediyi kimi, xristianlıq “alınmadı”.

Ancaq o bir bunda “alınmadısa”, deməli heç nədə “alınmadı”: çünki elə bu da onun “hər şeyi”dir – mahiyyəti, əsasları və məqsədi. Elə bu məqsədin özünün qoyulması təbii şəkildə “dünyanın sonu” ideyasına, “sonun gəldiyi”, “sonun yaxınlaşdığı” və “qapını kəsdiyi” hissinin yayılmasına aparırdı: çünki bu məqsəd məhz “dünyanın sonu”nu ehtiva edirdi, ancaq mahiyyət və həqiqət kimi deyil, çağırış kimi, istək kimi, qara ideal kimi! Beləliklə, İncildə “A” kimi qoyulmuş “bakirə hamiləlik” artıq onun “Ö-sünü daşıyırdı – sonu, qəzanı, “düşən ulduzu”, “səmadan saçan kükürdlü alovu” və “ölülərin qalxmasını” (bu “yeni əsr vətəndaşlarının”) və “məhşəri”. Əksinə, “müqəddəs doğuluş” qədim, xristianlığa qədərki səmaları dirildir: “ölülərə” qəbirdən çıxmağa ehtiyac yoxdur, çünki yer boş, kimsəsiz deyil, məzarlarda əvvəlkilərin xatirəsi ilə, birincilərə rəğbətlə, hətta mahiyyətcə birinciləri təkrarlamaqla yeni çiçəklər çıxıb. Ölüm tam ölüm deyil, yeniləşmə vasitəsidir: axı uşaqlarda mən dəqiqliklə yaşayıram, onlarda mənim qanım və canım yaşayır və deməli, mən hərfən heç ölmürəm, yalnız mənim bugünkü adım ölür . Bədənim və canımsa yaşamaqda davam edir; və onların uşaqlarında yenidən, sonra yenə – əbədi yaşayacaq!

Yalnız, deməli, “doğulsun” və “mən heç vaxt ölməyəcəm”. Elə bil ki, “çəkmələr çıxarılır”: “bir çəkmə”, “başqa çəkmə”... “bunlarda isə bir adam yeriyir”. Bu “bir kimsə” isə “Adəm”dir – “mən” – “bizim sonsuz xələfimiz”, vəsiqəsini dəyişən, sifətini, peşəsini, məskun olduğu ölkəni dəyişən, təhsil alan və ya taxıl becərən, bədbəxt və ya xoşbəxt, ancaq – “tək bir”. Beləliklə, ölüm – düzgün subyektlərdə və düzgün həyat tərzində ağrısız (arteriyaların sklerozu, partlayan damarlar və hətta qışqırıqsız, ah-naləsiz, hər hansı hissiz) ölüm – mahiyyətcə eyni bir sakini olan yer üzünün əbədi yeniləşməsi və deməli, əbədi gənclik, cavanlıq vasitəsidir... Din və cinsin belə qovuşması zamanı “xeyir-dualı doğuluş” meydana çıxır: “keçmiş icazə verdiyinə” görə, yəni yalan və saxta şəkildə yox, “Allaha xoş” olduğuna, özü də mahiyyətinə və mahiyyətcə xoş olduğuna görə “xeyir-dualı” doğuluş. Belə olduqda doğuluşun qarşısıalınmazlığı qadir Allahın iradəsinə uyğun hal kimi anlaşılan olur... insan bütün “mən”i, “bütövlüyü” və “hissləri” ilə cinsi varlıqdır, cinsiliyi və yalnız onunla ehtirasla nəfəs alan – döyüşlərdə, səhrada, zahidlikdə, asketizmdə, ticarətdə və həm də ən təmiz və müqəddəs şəkildə ən normalda, yəni ailədə nəfəs alan varlıqdır. Ticarət və siyasət – tırtıl və qılafdır; kəpənək, “ruh” isə – ailə, ata-ana, oğul-qız, qardaş-bacı, qayınata-gəlin, qaynana-gəlin, xalalar-əmilər, babalar-nəvələr, nəsil, çevrə, doğma adamlardır.


Nikolay Berdyayev
İnsanın köləliyi və azadlığı haqqında


…Mədəniyyət kübarlıq prinsipinə, keyfiyyətcə seçim prinsipinə əsaslanıb. Mədəni yaradıcılıq bütün sahələrdə kamilliyə, ali keyfiyyətə can atır. İdrakda da, sənətdə də, ruhi kübarlıq və hissi mədəniyyətin formalaşmasında da belədir. Həqiqət, gözəllik, doğruluq, məhəbbət kəmiyyətdən asılı deyil, bunlar keyfiyyətdir. Kübar seçim prinsipi mədəni elitanı, mənəvi aristokratiyanı yaradır. Ancaq mədəni elita həyati qaynaqlardan aralanmaq, yaradıcılığın tükənməsi, çürümə və ölüm qorxusuna görə qapanmış, təcridlənmiş, özünütəsdiq halında qala bilməz. Hər bir qrup aristokratizmi labüd olaraq çürüyür və quruyur. Mədəni dəyərlər keyfiyyətsiz insan kütləsinə tezliklə sirayət edə bilmədiyi kimi, mədəniyyətin demokratikləşməsi də baş verməyə bilməz. Həqiqət o mənada aristokratikdir ki, insan toplumunun sayından, rəyindən və tələbindən asılı olmayaraq, idrakda keyfiyyətə və kamilliyə çatdırır. Ancaq bu o demək deyil ki, həqiqət seçilmiş azlıq, aristokratik qrup üçündür, həqiqət bütün bəşərindir və bütün insanlar ona qovuşmalıdır. Qapalı elitanın qürur və xudbinliyindən çox ikrah doğuran bir şey yoxdur. Böyük dahilər heç vaxt belə olmayıblar. Hətta demək olar ki, mədəni cəhətdən kübar, mürəkkəbləşmiş, həyati proseslərin genişliyi və dərinliyi ilə əlaqəsini itirmiş insanlar silki saxta bir şeydir. Özünü mədəni elitaya aid edənlərin tənhalığı saxta tənhalıqdır. Bu hər halda sürü tənhalığıdır. Sürü kiçik qrup olsa da, bu, peyğəmbərlərin və dahilərin tənhalığı deyil. Dahi ilkin reallığa, həqiqi mövcudluğa yaxındır, mədəni elita isə obyektivləşmə və sosiallaşma qanunlarına tabedir. Məhz bundan mədəniyyətpərəstlik, yəni bütpərəstliyin və insan köləliyinin bir forması yaranır. Həqiqi mənəviyyat aristokratı xidmət etməli olduğunu dərk edir, əlahiddəliyini yox. Həqiqi aristokratizm ətraf aləmdən, kütlədən asılı olmadan mənəvi azadlığa qovuşmaqdır, öz daxili səsini, Allahın səsini və vicdanın səsini eşitməkdir. Aristokratizm şəxsiyyət hadisəsidir, dönüklüklə, konformizmlə, keyfiyyətsiz aləmə köləliklə barışmayan şəxsiyyət…

…Yaradıcıdan daha çox tükədiciyə çevrilən mədəni elitanın eqosentrizmi və təcridliyi həyatın ədəbiyyatla əvəzlənməsinə gətirib çıxarır. Ədəbiyyatın süni atmosferi yaranır və insanlar burada kabus mövcudluğu sürürlər. Mədəni insanlar ədəbiyyatın, sənətdə son sözlərin köləsinə çevrilir. Bu zaman estetik mühakimələr şəxsi deyil, elit-qrup səciyyəli olur.

Mədəniyyət və mədəni dəyərlər insanın yaradıcılıq aktı ilə yaradılır və burada insanın dahiyanə təbiəti aşkarlanır. İnsan mədəniyyətə böyük töhfələr verib. Ancaq buradaca insan yaradıcılığının faciəviliyi ortaya çıxır. Yaradıcılıq aktı, yaradıcılıq niyyəti və yaradıcılıq məhsulu arasında uyğunsuzluq var. Yaradıcılıq atəşdir, mədəniyyətsə artıq atəşin soyudulmasıdır. Yaradıcılıq aktı uçuşdur, obyektivləşmiş dünyanın ağırlığı üzərində, determinizm üzərində qələbədir. Mədəniyyətdə yaradıcılıq məhsulu isə artıq aşağıya cəzbdir, çöküşdür. Yaradıcılıq aktı, yaradıcılıq atəşi subyektivlik səltənətindədir, mədəniyyət məhsulları isə obyektivlik səltənətində. Mədəniyyətdə sanki insan təbiətinin həmin təcridlənməsi, kənarlaşması baş verir. Elə buna görə insan mədəni məhsulların və dəyərlərin köləliyinə düşür. Mədəniyyət özlüyündə həyatın dəyişdirilməsi və yeni insanın zühuru deyil. O, insan yaradıcılığının geriyə, qurtulmaq istədiyi obyektivləşmiş dünyaya qayıdışıdır...

…Aydın anlamaq lazımdır, yaradıcılığın mədəni dəyərlərdə obyektivləşməsi nədir və buna qarşı nə mənada üsyan etmək lazımdır. Burada böyük anlaşılmazlıq ola bilər. Yaradıcılıq aktı yalnız yuxarıya yox, həm də başqasına, dünyaya, insanlara doğru hərəkətdir… Yaradıcılıq aktı kənara heç bir çıxış tapmadan yaradıcının daxilində boğula bilməz. Lakin yaradıcılıq aktının gerçəkləşməsini qətiyyən obyektivləşmə ilə eyniləşdirmək olmaz. Obyektivləşmiş aləm yalnız sənətkarın yaşamağa düçar olduğu bir dünyanın halıdır. Və yaradıcılıq aktının kənara hər bir təzahürü bu aləmin hökmünə düşür. Yaradıcının faciəvi vəziyyətini və yaradıcılığın onun tərəfindən törədilən faciəviliyini anlamaq vacibdir. Obyektivləşmiş dünyadan kölə asılılığına qarşı, yaradıcılıq məhsullarında yaradıcı təcrübənin korşaldılmasına qarşı mübarizə ondan ibarət deyil ki, yaradıcı özünü öz yaratdıqlarında ifadə etməkdən və gerçəkləşdirməkdən əl çəksin, bu, ağılsız tələb olardı, – mübarizə yaradıcılıq aktı vasitəsilə obyektivləşmənin qapalı çərçivəsinin maksimal qırılmasından, yaradıcının yaratdıqlarının maksimal ekzistensiallığından, maksimal subyektivliyin dünyanın obyektivliyinə müdaxiləsindən ibarətdir. Yaradıcılığın mənası dünyanın dəyişikliklərinin qabaqlanmasındadır, bu dünyanın obyektiv kamillikdə dondurulmasında yox. Yaradıcılıq dünyanın obyektivliyinə, materiyaya və zərurətə qarşı mübarizədir…

…İnsan elm və sənət normalarının köləsi olub. Akademizm bu köləliyin silahıdır. Bu, yaradıcılıq atəşinin sistematik, təşkilatlanmış söndürülməsidir, yaradıcı şəxsin sosial qrupa ram olması tələbidir. İnsan sivilizasiyanın idrakına qul olub. Ancaq bu idrak ilahi Loqos deyil, bu, ortabab, normal, sosiallaşmış, orta mənəvi səviyyəyə və insanların ənənəvi birliyinin aşağı səviyyəsinə uyğunlaşmış şüurun idrakıdır. Beləcə bütöv şəxsiyyət ram edilir və onun fövqəl rasional qüvvəsinə yol verilmir. Beləcə də sivilizasiyanın xeyri, qanuna çevrilmiş və sosiallaşmış, sosial adiliyə qulluq edən xeyir insanı kölə edir. İnsan ideal mədəni dəyərlərin köləliyinə düşür. İnsan elmi, sənəti, mədəniyyətin bütün keyfiyyətlərini bütə çevirir və bu, onu köləliyə salır. Sientizm, estetizm, mədənilik müştəbehliyi – insan köləliyinin nə çox forması. Bir vaxtlar ideal dəyərlər arxasında peyğəmbərlər və dahilər, yaradıcılıq ilhamı və alovu durardı. Ancaq peyğəmbərlərə və dahilərə heykəllər qoyulduqdan, adları küçələrə verildikdən sonra artıq yeni peyğəmbərliyə və dahiliyə dözməyən ilıq ara mədəniyyəti yaranır… Həmişə mədəniyyətin qanunbazlığı və fariseyliyi ortaya çıxır və həmişə də profetik ruhun üsyanı labüdləşir.

Mədəniyyət – böyük nemətdir, insanın yoludur və barbarlara onu inkar etməyə imkan vermək olmaz. Ancaq mədəniyyət üzərində ali məhkəmə labüddür, mədəniyyətin məhşəri var. Bütün yer üzü kimi, mədəniyyət də yeni həyat üçün dəyişməlidir, o, öz ara durumunda, qanunbaz ilıqlığında sonsuz qala bilməz… Sivilizasiya və mədəniyyətin sövq etdiyi yalan var. Zahirdə isə yekdillik hökm sürür. Yalana qarşı həqiqəti qoymaq lazımdır, bu həqiqət təhlükəli və dağıdıcı görünsə də. Həqiqət həmişə təhlükəlidir. Yalan ona görə artır ki, məqsədlər vasitələrlə əvəzlənir. Və vasitələr elə çoxdan məqsədə çevrilib ki, artıq məqsədə çatmaq mümkün deyil. Sivilizasiya vasitə kimi yaranıb, ancaq insanı despotcasına idarə edən məqsədə dönüb. Mədəniyyət bütün dəyərləri ilə mənəvi həyat üçün, insanın mənəvi yüksəlişi üçün vasitədir, lakin o, insanın yaradıcı azadlığını əzən özündə-məqsədə çevrilib. Bu, vasitə və məqsədləri ayıran obyektivləşmənin qarşısıalınmaz nəticəsidir. Sivilizasiyanın aktuallığı insandan artan fəallıq tələb edir, ancaq bu tələbi ilə o, insanı kölə edir, onu mexanizmə çevirir. İnsan qeyri-insani aktual prosesin, texniki və sənaye prosesinin vasitəsi olur. Bu aktualizmin nəticəsi heç də insan üçün deyil, insan bu nəticə üçündür. Bu aktualizmə qarşı mənəvi reaksiya seyr imkanı qazanmaq tələbidir. Seyr nəfəs dərməkdir, insanın zaman axınının köləliyindən qurtulduğu anı qazanmasıdır. Köhnə mədəniyyətdə təmənnasız seyr böyük rol oynayırdı. Ancaq sırf seyr mədəniyyəti insanın passivliyi, dünyada fəal rolunun inkarı ola bilər. Buna görə də seyr və fəallığı birləşdirmək lazımdır. Ən əsası, insan həm mədəniyyətə, həm texnikaya münasibətdə hakim olmalıdır, kölə yox. Güc prinsipi elan edildikdə və güc həqiqətdən uca, dəyərlərdən uca tutulduqda, bu, sivilizasiyanın sonu və ölümü olur. Və onda insanı saran yeni azman inancları, kobud gücə qalib gələcək yeni mənəvi yüksəlişi gözləmək lazım gəlir.


Бесплатные шаблоны для 10.5Forex Портал для чайников


XƏBƏR LENTİ