MANERA.AZ Rüstəm Kamalın ""Min bir mini - esse dükanı" silsiləsindən esselərini təqdim edir.

1. Şair, şairdən şeir söylə...

Məni bir şairin başqa bir şairin şeirlərini əzbərdən söyləməsi maraqlandırır. S.Vurğunun "Zamanın bayraqdarı"nı şairin öz ifasında plastinkada dinləmişəm. R.Rzanı canlı görmüşəm. B.Vahabzadəni, N.Həsənzadəni, M.Yaqubu, M.İsmayılı, F.Qocanı, F.Sadığı, C.Əlioğlunu, R.Rövşənin şeirlərini öz ifasında çox eşitmişik...

Bu, rus ənənəsidir, yoxsa başqa xalqların mədəniyyətində belə hadisə var? Bilmirəm...

Sovet dönəmində "Melodiya" firmasının buraxdığı disk hələ də gözümün qabağındadır. Diskin üzərinə yazılmışdı! "Yevgeniy Yevtuşenko çitaet Vladimira Mayakovskoqo". Yanılmıramsa, onun söylədiyi Mayakovskinin "Şalvarlı bulud" triptixi idi...

Məşhur uşaq yazıçısı Körney Çukovskinin Aleksandr Blokdan şeir deməsi hamıya məlumdur. Digər uşaq şairi Valentin Berestov Osip Mandelştamın şeirlərini necə ürəklə, sevgi ilə söyləyirdi...

Çox maraqlı təcrübədir! Uşaq şairi "ciddi", "ağır" nəfəsli, dərin fəlsəfə yüklü bir şairi içindən keçirir...

Radioda Andrey Voznesenskinin yubileyində iki müasir rus şairinin - Dmitri Bıkovun və Aleksandr Kuşnerin Andrey Voznesenskinin eyni bir şeirini necə fərqli söylədiyini dinləmişəm. Youtube-də axtarıb tapmaq olar.

Onda düşünmüşdüm ki, bizdə də belə bir təcrübəyə müraciət etmək olardı. Məsələn, Nəriman Həsənzadənın bir şeirini həm Qəşəm Nəcəfzadə, həm Şəhriyar del Gerani söyləsin. Ramiz Rövşənin bir şeirini eyni vaxtda Salam Sarvan və Qulu Ağsəs əzbərdən desin. Vaqif Bayatlıdan bir şeiri həm Fərid Hüseyn, həm də Emin Piri səsləndirsin. Gözlənilməz poetik nitq effektinin şahidi olacaqsınız!

Bu fərqli söyləmə tərzi, poetik deklomasiya hər şairin (şeir deyənin) avtoportretini tamamlayan ştrixlər olub, həm də onların bədii-estetik duyumunu anlamaq imkanıdır. Hətta "qiraətçi" şairlərin müəllifə şəxsi münasibətinə müəyyən qədər aydınlıq gətirmək olar.

Əslində, bir şair başqa bir şairin yalnız şeirlərini oxumur və əzbərləmir, həm də müəyyən poetik tapıntılar edir. Emosional səviyyədə həmin şairin səsini yenidən yaradır. Yox, heç də həmin şairin səs tembrini, intonasiyasını imitasiya etmir - bu, onsuz da mümkünsüzdür və gərəksiz bir işdir, sadəcə mənasız parodiya alınar.

Və məndə belə qənaət yaranıb ki, bir şairin şeirlərini artistlər deyil, şair oxusa yaxşıdır. Əsl şair odur ki, özgənin şeirlərini özünkündən yaxşı söyləyir.

2. "Xırda şey"

Universitetdə bir sevimli müəllimim vardı - Liya Georgiyevna. Oğlu Pavel məndən bir kurs yuxarı oxuyurdu (Pavel Fokin indi Moskvada tanınmış ədəbiyyatşünasdır), onunla dostluq edirdim.

Liya Georgiyevnanın bir pedaqoji-metodoloji "xəstəliyi" vardı: İntibah ədəbiyyatı ilə yanaşı, həmin dönəmin incəsənətini (memarlıq, rəssamlıq) seçmə fənn kimi tədris edirdi, mövzu ilə bağlı mütləq imtahan sualları salırdı. Dərsdə slaydlar göstərirdi. L.Lazarev, İ.Qrabar, M.Alpatov və başqa tanınmış sənətşünasların kitablarını konspektləşdirməkdən bezmişdik. Həmin konspekt dəftərlərinin bəziləri məndə hələ də durur...

İtalyan İntibahının tanınmış tədqiqatçısı M.V.Alpatov Ambroso Lorensettinin monumental freskaları ilə kiçik rəsmləri arasında paralellər aparmış və belə bir ümumiləşdirmə etmişdi: "Bu rəsmlərin birində dənizin sıldırım sahili, nadir ağaclar, tarla sahələri, evlər və sahilə yan almış tənha qayıq təsvir olunub... Müasir seyrçi özünü möhkəm tutmalıdır ki, şəxsi lirizmini bu rəsmlərə ötürməsin... Mümkündür ki, rəssamın özü həmin peyzajları vətəndaş pafoslu silsiləsi ilə müqayisədə "xırda şey" hesab edirdi (Necə ki, Petrarka ən çox indi unudulmuş "Afrika" poeması ilə fəxr edirdi)".

Sənətşünasın sözünə qüvvət, doğrudan da, Petrarka tarixin yaddaşında epik poemalar müəllifi kimi deyil, böyük lirik şair kimi qalıb.

Müşfiqin "Qaya", "Səhər", "Sındırılan saz" poemalarının sənətkarlıq xüsusiyyətlərindən saatlarla danışmaq olar, amma Müşfiqi yaşadan iki daşın arasında yazdığı, konkret qadına ünvanladığı "xırda şey" - "Yenə o bağ olaydı" şeiridir...

3. Lev Tolstoy realizmi:
ölümün gözünə baxma sənəti

Lev Nikolayeviç Tolstoy tez-tez rəssam Surikovun ağır yataq xəstəsi olan arvadına baş çəkməyə gedirdi. Bir gün, iki gün... Bu ziyarət bir neçə dəfə təkrarlanır. Yazıçı adətən xəstənin çarpayısı yanında stul çəkib oturur, diqqətlə və səbrlə arvadın necə ölməyini müşahidə edirdi...

Nəhayət, xəstə qadın yazıçının boz və buz kimi soyuq baxışlarına dözmür və qışqırır: "Çıx get! Çıx get, bədheybət qoca!"

Deyilənlərə görə, Tolstoy həmin vaxt "İvan İliçin ölümü"nü yazırmış...

İnsan ömrünün ən gerçək hadisəsi olan ölümdən yazanda da gərək çox dürüst olasan. Yazıçı nədən yazır-yazsın, dürüst olmalıdır - bu, qoca Tolstoyun əsas estetik prinsipi idi...

E.Heminquey də Tolstoyu bu dürüstlüyünə görə çox sevirdi...

4. Selincer effekti

C.Selincer 9 hekayədən və bir povestdən sonra ömrünün son gününəcən susub. Müsahibə verməkdən də qaçıb. Qapalı həyat tərzi keçirib. Hamı nəsə yazdığını güman edib.

Meksika yazıçısı Xuan Rulfo da beş-altı hekayədən və "Pedro Paramo" romanından sonra ömürlük susdu.

Görəsən, müasir Azərbaycan ədəbiyyatında "Selincer effekti" ilə yaşayan yazıçı, şair varmı?

Hamı görünməkdən, tanınmaqdan ötrü dəridən-qabıqdan çıxır. Sosial şəbəkədə bir gün görünməsə, mətbuatda bir gün adı çəkilməsə, həmin günü ömürdən-gündən saymayanlar var.

Azərbaycan nasiri Saday Budaqlı da çoxdandır, 90-cı illərdən bəri nəsə yazır. Bu arada xeyli tərcümələr edib. M.Bulqakovun "Ustad və Marqarita" romanını gözəl tərcümə etdiyini deyirlər. Razıyam.

Bir xəbərçilik edim: Qazaxda, ata evində masasının üstündə əlyazmalarını gördüm. Marağımı görüb dedi ki, bir roman yazır. Dedim, qağa, hazır olanda ver, oxuyum. Sonra əlavə etdim ki, niyə çap etmirsən?

Susdu...

Amma gənc yazıçılar hələ də onun köhnə povestlərini oxuyurlar - onu müasir nəsrimizin usta adları sırasında görürlər.

Bir rus yazıçısı var - Saşa Sokolov. Kanadada yaşayır. Son illər heç nə çap etmir. Onu Rus Selinceri də adlandırırdılar; ədəbi gündəmdə olmağa heç bir ehtiyac duymur. Amma dediyinə görə, nəsə yazır. Çap üçün hazır mətnlər də var...

Müsahibələrinin birində Saşa Sokolov bir hadisədən çox təsirləndiyini qeyd edir. Yunanıstanda bir xanım yazarla tanış olur. Həmin xanımın çox yazdığını, amma yazdıqlarını çapa vermədiyini eşidir. Rəflər yaşı əllini keçmiş bu xanımın əlyazmaları ilə dolmuşdu. Özü də günün 12 saatını yazırdı, bu işdən də ləzzət alırdı. O vaxtdan Saşa Sokolov bu üsuldan istifadə etməyə çalışır. Onun üçün ədəbi cameədə qətiyyən görünmək maraqlı deyildi...

Yazdıqlarını çapa verməmək bir sufi iradəsi, sufi davranışıdı düşüncəsindəyəm...

5. Qovaq yarpağı

Çində qəribə adətlər, rituallar çoxdur. Onlardan biri də ayrılıq zamanı qovaq yarpağı bağışlamaqdır. Deyilənlərə görə, Tan dövrü şairləri ayrılarkən, xatirə olaraq bir-birinə söyüd və qovaq yarpağı bağışlayırlarmış.

Çuvaş şairi Gennadi Ayqinin 1964-cü ildə yazdığı iki misralıq "Dostluq səhifələri" şeirini oxuyanda həmin adət yadıma düşdü. Şeirin məzmunu belədir ki, şair gəzinti zamanı yerə düşmüş yarpağın şeir kitabında iki səhifə arasına qoyulmasını xahiş edir.

1936-cı ildə Zadonskda Osip və Nadejda Mandelştam cütlüyünün yaşadığı Karl Marks küçəsi, 8 nömrəli evin qabağında qoca qovaq ağacından çağdaş rus şairi Vladimir Aristov bir esse yazıb: "Mandelştamın qovağı". Həmin yazını internetdə axtarışa verib tapdım. Bu mövzuda "Mandelştamın söyüd və qovaq yarpağını Du Funun kitabının arasına qoyaraq" adlanır (Şeirin bir parçasını rus dilindən sətri tərcümə etdim).

Zadonskda evinin qabağında -
K.Marks küçəsi, nömrə 8-də
məhz həmin,
daha doğrusu, həmin yeganə
söyüddən, həmin söyüddən və qovaqdan
ovcumla qoparılmış yarpaq
Tan dövrü səkkizinci əsr
sənə bərabər olan yeganə şairin bioqrafiyasının
səhifələri arasına qoyulmuş...

Hüseyn Arifin ev kitabxanasında, Əhməd Cəmilin bağışladığı şeir kitabının arasında qurumuş qovaq yarpağını görənlər olub. Qovaq yarpağı Əhməd Cəmilin bu şeiri olan səhifənin arasına qoyulub:

Qoşa qovaq kölgəsində
Bir gəlin durmuş bayaqdan.
Sanki solğun bir yarpaqdı,
Külək salmış budaqdan.

Beləcə, bir qovaq yarpağı VIII əsr Çin şairi Du Funu, rus şairləri O.Mandelştamı, V.Aristovu, Azərbaycan şairləri Ə.Cəmili, H.Arifi, çuvaş şairi G.Ayqini bir yaddaş məkanında yaşada bilir...

6. Uzaqdan salamlaşmaq

Aleksandr Blok Puşkinin evinin yanından keçəndə həmişə şairin evinə salam verirmiş.

Nə gizlədim, hər dəfə Gəncədən keçəndə Şeyx Nizaminin məqbərəsini salamlamağa "bir növ adətkərdə olmuşam".

H.Arif Fəxri xiyabanın yanından keçəndə S.Vurğunu salamlamağı ustadına bir ömürlük ehtiram borcu hesab edirdi:

Nə göydən haray var, nə yerdən aman,
Sükuta bürünüb Fəxri xiyaban.
Yaz da, qışda da onun yanından
Bir dəfə salamsız ötmədim, ustad!

1989-cu ildə "Moskovskiy Komsomolets" qəzetində uşaq yazıçısı Yuri Kovalın bir müsahibəsi qarşıma çıxmışdı. Müsahibədə onun bir etirafı o qədər xoşuma gəldi ki, dəftərçəmə köçürdüm. Y.Koval deyir: "Mənim sevimli yazıçım Nikolay Vasilyeviç Qoqoldur. Hərdən düşünməyə belə qorxuram ki, əgər təsadüfən N.Vasilyeviçə rast gəlsəm, mən nə edərdim? Gözəl yazıçılar ilə - Anna Axmatova ilə, Mixail Zoşşenko ilə, Yuri Oleşa ilə mənə görüşmək nəsib olub. Amma Qoqola yaxınlaşmaq mümkündürmü? Uzaqdan salamlaşmaq - ən doğru yol budur".

Bir neçə dəfə İsmayıl Şıxlı qarşıma çıxıb. Salam verib özümü təqdim etmək şansım olub. Ən azından, bir kənddən olmağımı bəhanə də edə bilərdim.

Amma böyük yazıçıya və şəxsiyyətə uzaqdan salam vermək daha münasib idi. Çünki ədəbi və əbədi Ruh ilə əl verib görüşəsi deyildim ki...
/edebiyyatqazeti.az/