Azərbaycanın hər kəndinin öz tarixi, yaddaşı və taleyi var. Bəzən kiçik bir yaşayış məntəqəsinin keçmişində bütöv bir dövrün ağrı-acısı əks olunur. Yardımlı rayonunun Astanlı kənd inzibati ərazi vahidində yerləşən Musa kəndi də belə yaşayış məntəqələrindən biridir.

6 may 1997-ci il tarixli 293-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Yardımlı rayonunun Astanlı kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Musa kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələrinin uçot məlumatına daxil edilmişdir. 2009-cu ilə aid rəsmi məlumata əsasən kənddə cəmi 8 nəfər yaşayırdı. 2025-ci ildə isə Musa kəndində 11 nəfərin qeydiyyatda olduğu bildirilir.

Bu rəqəmlər ilk baxışda Musa kəndini çox kiçik bir yaşayış məntəqəsi kimi göstərir. Lakin kəndin keçmişinə nəzər saldıqda onun tarixinin əhali sayından qat-qat böyük olduğu görünür. Yerli əhali arasında nəsildən-nəslə ötürülən məlumatlara görə, Musa kəndinin ən ağır günləri Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi, kollektivləşmə və sonrakı məcburi köçürmələr dövrünə təsadüf edib.

Musa kəndinin yaşadığı faciəyə yalnız bir kəndin taleyi kimi baxmaq olmaz. XX əsrin 30–50-ci illərində Yardımlının bir sıra kəndləri sovet hakimiyyətinin həyata keçirdiyi köçürmə siyasətinin ağır nəticələri ilə üzləşib. Mənbələrdə 1937-ci ildə dövlət sərhədinə yaxın ərazilərdə yerləşən yaşayış məntəqələrinin köçürülməsi ilə bağlı qərarların qəbul edildiyi, sonrakı illərdə isə bu siyasətin daha geniş ərazini əhatə etdiyi göstərilir. Yardımlıda məcburi köçürmələrin ən ağır mərhələlərindən biri 1950-ci illərin əvvəllərinə, xüsusilə 1953-cü ilə təsadüf edib.

1920-ci illərin sonlarında sovet hakimiyyətinin kollektivləşmə siyasətinə qarşı Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində ciddi narazılıqlar yaranmışdı. Müqavimət göstərən insanlara yardım etdiyi hesab edilən yaşayış məntəqələri də hakimiyyətin təzyiqi ilə üzləşirdi. Yerli yaddaşa görə, Musa kəndi də həmin siyasətin acı nəticələrini yaşayan kəndlərdən olub. Kənd sakinlərinin sovetləşməyə və yeni hakimiyyətin siyasətinə qarşı çıxması haqqında xatirələr bu günədək nəsildən-nəslə ötürülüb.

Yardımlının sovet dövründə məcburi köçürülmüş kəndlərinin siyahısı bu siyasətin miqyasını aydın göstərir. Müxtəlif araşdırmalarda 1939-cu ildə Təzəkənd, Alılı, Abılı və Birəmətə, 1950-ci ildə Abasallı, Köhnəqışlaq, Ovra, Ləceyir kəndlərinin köçürüldüyü qeyd olunur. 1953-cü ildə isə Arvana, Qarovuldaş, Deman, Avaş, Binələr, Perimbel, Ərvərəz, Oncaqala, Peştəsər, Niyazoba, Niglə, Fındıqlıqışlaq, Vəlişli, Xanbulaq, Avaraq, Məceyir, Şələ, Ləzran, Eçara və Əliabad kimi kəndlərin boşaldıldığı barədə məlumatlar mövcuddur. Bu, ayrı-ayrı ailələrə qarşı deyil, bütöv yaşayış məntəqələrinin həyatına təsir edən genişmiqyaslı proses idi.

Danışılan xatirələrə görə, Musa kəndinin əhalisi Azərbaycanın müxtəlif yerlərinə, xüsusilə Salyan rayonuna köçürülüb. Dağlıq Yardımlının iqliminə və həyat şəraitinə uyğunlaşmış insanların isti aran bölgəsinə göndərilməsi onların üzləşdiyi çətinlikləri daha da artırıb. İnsanlar təkcə ev-eşiklərini və doğma torpaqlarını itirməyib, tamamilə fərqli təbii və məişət şəraitində yenidən həyat qurmağa məcbur olublar.
Musa kəndinin sakinlərinin Salyana köçürülməsi barədə yerli yaddaş Yardımlının başqa kəndlərinin taleyi haqqında yazılı mənbələrdə olan məlumatlarla da səsləşir. Araşdırmalarda 1952 və 1953-cü illərdə Yardımlının bir sıra kəndlərinin əhalisinin Salyan, Neftçala, indiki Biləsuvar və indiki Şirvan ərazilərinə köçürüldüyü göstərilir. Bəzi mənbələrdə köçürülən ailələrin Cəlilabad, Masallı və Lənkəran istiqamətlərində də yerləşdirilməsindən bəhs olunur.

Dağ kəndlərindən aran rayonlarına aparılan insanlar üçün yeni şəraitə uyğunlaşmaq olduqca ağır idi. İqlim fərqi, yaşayış şəraitinin dəyişməsi, təsərrüfat ənənələrinin pozulması və doğma mühitdən ayrılmaq köçürülən ailələr üçün ciddi çətinliklər yaradırdı. Yardımlı deportasiyalarından bəhs edən araşdırmalarda yeni yaşayış şəraitinə uyğunlaşa bilməyən insanlar arasında xəstəlik və vaxtsız ölüm hallarının olduğu da qeyd edilir. Beləliklə, məcburi köçürmə sadəcə insanların bir rayondan digərinə aparılması deyildi. Bu siyasət ailələrin həyat tərzinə, təsərrüfatına, sağlamlığına və gələcək nəsillərin taleyinə təsir göstərirdi.

Kənd sakinlərinin köçürülməsindən sonra baş verənlərlə bağlı yerli yaddaşda daha ağır xatirələr də yaşayır. Nəsildən-nəslə ötürülən məlumatlara əsasən, əhali çıxarıldıqdan sonra kənddəki evlər dağıdılıb. Hətta kənd qəbiristanlığının traktorla şumlandığı bildirilir. Bu fakt təkcə bir yaşayış məntəqəsinin dağıdılması deyil, insanların ata-babalarının xatirəsinə və tarixi yaddaşına qarşı edilmiş son dərəcə ağır münasibətin göstəricisi sayıla bilər.

Yardımlının başqa kəndlərinin taleyi Musa kəndi haqqında danışılanların hansı tarixi şəraitdə baş verdiyini anlamağa imkan verir. Məsələn, mənbələrdə Perimbel kəndinin əhalisinin 1953-cü ildə Salyan rayonunun Qızılağac kəndinə köçürüldüyü göstərilir. Sonradan Perimbel sakinləri doğma kəndlərinə qayıtmaq uğrunda mübarizə aparıblar və 1962-ci ildə ilk ailələrin kəndə dönüşü başlanıb. Deman kəndinin sakinləri də 1953-cü ildə doğma yurdlarından çıxarılmış, kəndin yenidən bərpası isə daha sonrakı dövrə təsadüf etmişdir.

Musa kəndinin sonrakı taleyi ilə bağlı mühüm məlumatlardan biri də Yardımlının deportasiya tarixini araşdıran müəlliflərin əsərlərində yer alır. Tədqiqatçı İldırım Şükürzadənin Yardımlıda həyata keçirilmiş köçürmələrdən bəhs edən yazısında Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra bərpa olunan yaşayış məntəqələri sırasında Eçara, Deman, Musakənd və Qarovuldaşın adı çəkilir. Musakənd adının həmin siyahıda göstərilməsi Musa kəndinin tarixini sovet dövründə boşaldılmış, sonradan isə yenidən həyata qaytarılmış Yardımlı kəndlərinin ümumi taleyi ilə bağlayan mühüm məlumatdır.

Bu hadisələrlə bağlı xatirələr uzun illər ətraf kəndlərdə yaşayan insanlar arasında qorunub. Hadisələrin canlı şahidlərini görmüş, onların danışdıqlarını eşitmiş nəsillər Musa kəndinin başına gətirilənləri sonrakı nəsillərə çatdırıblar. Şifahi yaddaşın qorunması xüsusilə vacibdir. Çünki rəsmi sənədlərdə bir neçə cümlə və ya rəqəmlə ifadə olunan hadisələrin arxasında yüzlərlə insanın şəxsi faciəsi, yarımçıq qalmış həyatı və doğma yurd həsrəti dayanır.

Yardımlının 1953-cü ildə köçürülən kəndlərinin tarixində diqqət çəkən başqa bir məqam insanların illər keçdikdən sonra belə öz doğma torpaqlarına qayıtmaq istəyindən əl çəkməməsidir. Bəzi kəndlərə qayıdış sovet dövründə mümkün olsa da, bəzi yaşayış məntəqələrinin bərpası yalnız Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra gerçəkləşib. Bu mənada Musa kəndinin yenidən yaşayış məntəqəsi kimi mövcudluğu təkcə inzibati fakt deyil, doğma yurda bağlılığın və tarixi yaddaşın qorunmasının nəticəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.

Musa kəndinin adı və mövcudluğu bu gün Azərbaycan Respublikasının inzibati ərazi bölgüsündə öz yerini tutur. 6 may 1997-ci il tarixli 293-IQ saylı qanun yaşayış məntəqəsinin Musa kəndi adı ilə rəsmiləşdirilməsinin hüquqi əsasını təşkil edir.

1997-ci ildə Musa adının rəsmən yaşayış məntəqələri uçotuna daxil edilməsi kəndin tarixində xüsusi məna daşıyır. Vaxtilə əhalisi köçürülmüş, evlərinin dağıdıldığı barədə xatirələr yaşayan bir yurd yerinin adının onilliklər sonra dövlətin rəsmi inzibati ərazi bölgüsündə yenidən təsbit olunması tarixi yaddaş baxımından əhəmiyyətli hadisədir.

Bu gün Musa kəndində insanların sayı çox azdır. Ancaq bir kəndin böyüklüyü yalnız orada yaşayan insanların sayı ilə ölçülmür. Bəzən bir neçə evdən və bir neçə sakindən ibarət kənd özündə bütöv bir nəslin yaddaşını daşıyır. Musa kəndi də məcburi köçürülmələrə, dağıntılara və zamanın ağır sınaqlarına baxmayaraq adı yaşayan belə yurd yerlərindən biridir.

Musa kəndinin taleyi Yardımlının XX əsrdə yaşadığı böyük sarsıntıların bir parçasıdır. Onlarla kəndin boşaldılması, dağ adamlarının doğma yurdlarından çıxarılaraq aran rayonlarına aparılması Yardımlının demoqrafik və sosial həyatında dərin izlər qoyub. İnsanlar evlərini, torpaqlarını, təsərrüfatlarını və ata-babalarının yaşadığı mühiti itirsələr də, doğma kəndlərinin yaddaşını özləri ilə aparıblar. İllər və onilliklər keçdikdən sonra həmin kəndlərin bəzilərinin yenidən bərpa edilməsi göstərdi ki, inzibati qərarla kəndi boşaltmaq mümkündür, lakin insanların yaddaşından doğma yurdu silmək mümkün deyil.

İnsanları doğma torpaqlarından ayırmaq mümkün olsa da, onların yaddaşından həmin torpağın adını silmək həmişə mümkün olmur. Musa kəndinin bu günədək yaşayan adı da bunun ən aydın ifadələrindən biridir.