Prof.Asif Hacılı: “Akmeizm ədəbi cərəyanı”

Tarix:20-11-2017, 13:49 Baxış Sayı:1122

Prof.Asif Hacılı:  “Akmeizm ədəbi cərəyanı”
Manera.az prof.Asif Hacılının “Akmeizm ədəbi cərəyanı” yazısını və onun tərcüməsində Nikolay Qumilyovun “Simvolizm irsi və akmeizm”,
Osip Mandelştamın “Akmeizmin səhəri” məqalələrini təqdim edir


Akmeizm ədəbi cərəyanı

XX əsrin ikinci onilliyində formalaşan akmeizm cərəyanının nümayəndələri simvolistlərin mistik axtarışlarına qarşı reallığı qoyur, sözün öz ilkin, gerçək mənasına qayıtmasını tələb edirdilər. Yunanca “akte” – zirvə, çiçəklənmə sözündən olan akmeizm ( bir cərəyan kimi Gümüş dövrü rus poeziyasının görkəmli nümayəndələri Nikolay Qumilyov, Sergey Qorodetski və Anna Axmatova tərəfindən yaradılmış və ilk dəfə 1912-ci ildə Peterburqda “Küçə iti” kabaresində meyarları açıqlanmışdır. Simvolizmdən, mistikadan üzülüşdüklərini bildirən, həm də bədii yaradıcılıqda sosiologizmi və ideolojiliyi, siyasiləşməni inkar edən akmeistlər eyni zamanda dünya mədəniyyəti ilə varisliklərini təsbitləyirdilər. Şairin «peşəkar» olmasını, «sənət»də kamilliyini əsas şərt hesab edir, «maddi» aləmi, təbii gözəlliyi bədii yaradıcılığın predmeti olaraq irəli sürür, dilin aydınlığına, obrazların dəqiqliyinə, əsərin həyatiliyinə, eləcə də müxtəlif yaradıcılıq üsullarının sintezinə çalışırdılar. Antropoloji səciyyə daşıyan akmeizm insanın mənəvi aləmi ilə onun ərzani təbiətini, “müdrik fiziolojiliyini” vəhdətdə təcəssümünə yönəlirdi. Bədii yaradıcılığın əsas vəzifəsinin insan varlığını saflaşdırılması olduğunu düşünən akmeistlər bəşərin fitri hissi keyfiyyətlərini ideallaşdırır və bunun təcəssümünü ilk insan olan Adəm peyğəmbərdə görürdülər (buna görə də akmeizm cərəyanının digər bir adı – “adamizm”dir). Lakin o dövrün bir çox digər cərəyanları kimi, real bədii təcrübədə akmeistlər də bədii struktur qapanır, onlar da sırf sənət axtarışlarına qapılırdılar. Əsasən Rusiyada yayılmış bu cərəyan «Şairlər sexi» (1911-1914, 1920-1922) qrupunda təşkilatlanmış, «Apolley», «Giperborey» jurnalları ətrafında təmərküzləşmişdir. Əsas nümayəndələri N.Qumilyov (1886-1921), S.Qorodetski (1884-1967), A.Axmatova (1889-1966), O.Mandelştam (1891-1938), V.Narbut (1888-1938), Q.İvanov (1884-1958) və başqaları olmuşdur. Sosialist realizminə uyğun olmayan digər cərəyanlar kimi, akmeizm də uzun illər yasaqlanmış, Qumilyiv, Mandelştam, Narbut qətl edilmiş, Axmatova faciəli həyat yaşamış, bəziləri xaricə köçmüşlər. Görkəmli şairlər, akmeizmin banilərindən olan Nikolay Qumilyovun və Osip Mandelştamın təqdim etdiyimiz məqalələri bu maraqlı cərəyanın nəzəri manifestləri kimi, eyni zamanda rus poeziyasının «Gümüş dövrü»nün səciyyəsini, ədəbi cərəyanların zamanın ədəbi-estetik, fəlsəfi-mədəni axtarışları ilə bağlılığını, tarixi ənənəyə bələdlik, istedad və savad zəminində yarandığını anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Qeyd edək ki, Mandelştamın 1919-cu ildə dərc olunmuş məqaləsinin 1912-1913-cü illərdə yazıldığı ehtimal edilir.

Nikolay Qumilyov

Simvolizm irsi və akmeizm

Diqqətli oxucu üçün aydındır ki, simvolizm öz inkişaf dövrəsini başa vurub və artıq süqut edir. Eynilə də simvolist əsərlərin artıq demək olar ki, yaranmamağı, yarandıqda da hətta simvolizm baxımından da çox zəif olması, eynilə də bir qədər əvvəl şəksiz olan dəyər və reputasiyalara yenidən baxılması barədə fikirlərin tez-tez səslənməsi, eynilə də futurist, eqo-futurist və həmişə şirin arxasınca gələn digər goreşənlərin peyda olması. Simvolizmin əvəzinə yeni istiqamət gəlir, necə adlandırılmağından asılı olmayaraq: akmeizm (hər hansı bir şeyin ali dərəcəsi, çiçəklənmə dövrü sözündən) və ya adamizm (həyata kişicəsinə möhkəm və aydın baxış) şəklindəmi, – hər halda simvolizmlə müqayisədə qüvvələrin daha çox tarazlığını, subyekt və obyekt arasında münasibətlərə daha dəqiq bələdliyi tələb edən istiqamət. Ancaq bu cərəyanın özünü tam mənada təsdiqi və əvvəlkinin layiqli varisi olması üçün o, öncəki cərəyanın irsini qəbul etməli və onun qoyduğu sualların hamısına cavab verməlidir. Əcdadların şöhrəti məsuliyyətdir, simvolizm isə layiqli ata olub.
Bütövlükdə simvolizm məktəbinin banisi olan fransız simvolizmi önə sırf ədəbi vəzifələri çıxarır: azad şeir, daha özünəməxsus və yayğın nitq, fövqəl səviyyəyə qaldırılan metafora və məlum «uyğunluqlar nəzəriyyəsi». Sonuncu cəhət fransız simvolizminin qeyri-roman və deməli, qeyri-milli, yad zəminini aşkarlayır. Roman ruhu predmetləri ayıran, cizgiləri dəqiq aydınlaşdıran işıq stixiyasını həddən ziyadə sevir; bütün obraz və əşyaların simvolik çulğaşıqlığı, onların cizgilərinin dəyişkənliyi isə yalnız alman meşələrinin dumanlı zülmətində doğula bilərdi. Mistik deyər ki, Fransada simvolizm birbaşa Sedanın törəməsidir. Ancaq bununla bərabər, o, fransız ədəbiyyatında nadirliyə və əlçatmaza kübar təşnəliyini aşkarlayar və beləliklə onu vulqar naturalizmin təhdidindən qurtarardı.
Biz, ruslar, fransız simvolizmi hesab oluna bilmərik, ən azı ona görə ki, yuxarıda haqqında danışdığım yeni cərəyan qətiyyətlə german yox, roman ruhuna üstünlük verir.
Fransızlar yeni, daha azad şeir axtardığı kimi, akmeistlər də hecaların buraxılması, vurğuların əvvəllər görünməmiş dərəcədə sərbəst yerdəyişməsi ilə vəzn boyunduruğunu dağıtmağa çalışırlar. Və artıq yeni düşünülmüş sillabik sistemlə yazılmış şeirlər var. Simvolist metaforaların başgicəlləndiriciliyi onları fikrin cəsarətli çevrimlərinə alışdırıb; dinlədikləri sözlərin yayğınlığı onları canlı xalq dilində yeni – daha sabit mənalı sözlər axtarışına sövq edib; və inancımızı qırmayan işıqlı ironiya, roman yazıçılarında heç olmasa hərdənbir də olsa aşkarlanan ironiya artıq bizim simvolistlərin çox sevdiyi ümidsiz, alman ciddiliyinin yerini tutmuşdur. Nəhayət, bizə incəsənətdə simvolun əhəmiyyətini göstərmiş simvolistləri buna görə yüksək qiymətləndirsək də, biz poetik təsirin digər üsullarının buna qurban verilməsi ilə razı deyilik və onların tam ahəngini axtarırıq. Bununla biz iki cərəyanın müqayisəli «gözəl çətinliyi» barədə sualı cavablandırırıq: kilsə tikmək qüllə tikməkdən çətin olduğu kimi, akmeist olmaq da simvolist olmaqdan çətindir. Yeni istiqamətin prinsiplərindən biri isə – həmişə ən güclü müqavimət xətti ilə getməkdir.
German simvolizmi öz baniləri Nitşe və İbsenin simasında insanın kainatda, fərdin cəmiyyətdə rolu haqqında sual irəli sürür və qulluq edilməli olan hər hansı bir obyektiv məqsəd və ya ehkam taparaq onu həll edirdi. Bunda alman simvolizminin hər bir hadisənin kənar bəraət olmadan özlüyündə dəyərini hiss etməməyi əks olunurdu. Bizdən ötrü nəsnələr aləmindəki asılılıq – hər şeyin özlüyündə çəkisidir, özü də ən cılızının da çəkisi hər halda çəkisizlikdən, yoxluqdan ölçüyəgəlməz qədər çoxdur, buna görə də yoxluq qarşısında bütün var olanlar qardaşdırlar.
Biz atomu Allaha sitayişə məcbur etməyə qərarlaşa bilmərik, əgər bu, onun təbiətində yoxdursa. Lakin özümüzü varlıqlar içində varlıq kimi duyduqda biz dünya ritminə qoşulmuş oluruq, bizə bütün təsirləri qəbul edirik və öz növbəmizdə biz özümüz təsir edirik. Bizim borcumuz, bizim iradəmiz, bizim xoşbəxtliyimiz və bizim faciəmiz – hər saat növbəti saatın bizim üçün, bizim işimiz üçün, bütün dünya üçün nə olacağını tapıb bilmək və onun gəlişini sürətləndirməkdir. Və heç vaxt yetişməyəcək son saat ali mükafat kimi, bir an diqqətimizi saxlamadan, xəyallarımıza girir. Burada, ölüm olan yerdə digər mövcudluq şərtləri uğrunda qiyam qaldırmaq isə, məhbusun qarşısında açıq qapı olduğu halda divarı dağıtması qədər qəribədir. Burada etika estetikaya çevrilir, sonuncunun əhatəsinə qədər genişlənərək. Burada fərdiyyətçilik öz ali gərginliyi ilə ictimaiyyəti yaradır. Burada Allah Canlı Allah olur, çünki insan özünü belə Allaha layiq hiss edir. Burada ölüm – bizi aktyorlardan, tamaşaçılardan ayıran pərdədir və biz oyundan vəcdlənərək qorxaqcasına boylanmağa nifrət edirik – sonra nə olacaq? Adamistlər kimi biz bir qədər meşə vəhşiləriyik və hər halda bizdə olan heyvanini nevrasteniya ilə dəyişmərik. Ancaq burada rus simvolizminin məqamı gəlir.
Rus simvolizmi öz əsas qüvvəsini məchulluq aləminə yönəltdi. Ara-sıra o, ya mistika, ya teosofiya, ya okkultizmlə qardaşlaşdı. Onun bu sahədə bəzi axtarışları az qala mif yaradıcılığına yaxınlaşırdı. Və onun onu əvəzləyən cərəyandan soruşmağa haqqı var: o, yalnız heyvani məziyyətlərləmi öyünür və dərkolunmaza münasibəti necədir. Bu suala akmeizmin verə biləcəyi ilk cavab belədir ki, dərkolunmazı, elə bu sözün mənasına görə, dərk etmək olmaz. İkincisi – bu istiqamətdə bütün cəhdlər əməlisaleh deyil. Ulduzların bütün gözəlliyi, müqəddəsliyi bundadır ki, onlar yerdən sonsuz uzaqdırlar və aviasiyanın heç bir uğuru onları yaxınlaşdıra bilməz. Şəxsiyyətin təkamülünü daim zaman və məkan müstəvisində təsəvvür edənlər təxəyyüllərinin kasadlığını aşkarlayırlar.
Biz barəsində var olduqlarından başqa heç nə bilmədiyimiz sonsuz sayda digər mövcudluq imkanları olan girdabda ikən öz keçmiş varlıqlarımızı necə xatırlaya bilərik (əgər bu, aşkar ədəbi üsul deyilsə)? Axı onların hər biri bizim mövcudluğumuzla inkar olunur və öz növbəsində onu inkar edir.
Öz bilməzliyinin uşaqcasına müdrik, göynərdici dərəcədə şirin duyğusu – məchulluğu bizə verən budur. Fransua Villon, keçmişin gözəl xanımları haradadır deyə soraraq, kədərli nidayla özünə cavab verir:
…Mais où sont les neiges d'antan!
(«Əfsus! keçənilki qar haradadır…»)
Və bu, bizə məchulluğu, qəribanəni ölmüşlərin ruhu ayın hansı tərəfindədir haqqında cildlərlə mülahizələrdən daha güclü şəkildə duymağa imkan verir… Dərkolunmazı həmişə xatırlamaq, lakin fikrini onun haqqında bu və ya digər dərəcədə ağlabatan ehtimalla təhqir etməmək – akmeizmin prinsipi budur. Bu o demək deyil ki, o, məchulluğa yaxınlaşarkən ruhun sarsıntı məqamını təsvir etmək hüququndan imtina edir; lakin bu halda o, yalnız sarsılmalıdir. Aydındır ki, Allahın dərki, gözəl Teologiya xanım öz taxtında qalacaq, ancaq akmeistlər nə onu ədəbilik səviyyəsinə endirməyi, nə ədəbiyyatı almaz soyuqluğunda anlamağı istəyirlər. Mələklər, demonlar, kortəbii və digər ruhlara gəldikdə isə, onlar sənətkarın materialına daxildirlər və digər obrazlarını ərzani cazibələri ilə üstələməməlidirlər.
Hər bir istiqamət ayrı-ayrı yaradıcılara və dövrlərə məhəbbəti ilə seçilir. Doğma məzarlar insanları hər şeydən çox birləşdirir. Akmeizmə yaxın dairələrdə daha çox Şekspir, Rable, Villon və Teofil Qotyenin adı çəkilir. Bu adların seçimi təsadüfi deyil. Onların hər biri – akmeizmin əsaslarındadır, onun ayrı-ayrı stixiyalarının yüksək cərəyanıdır. Şekspir bizə insanın daxili aləmini göstərdi, Rable – bədən və onun sevinclərini, müdrik fiziolojiliyi, Villon hər şeyi – həm Allahı, həm naqislikləri, həm ölümü, həm ölümsüzlüyü bilən, ancaq qətiyyən özünə şəkk etməyən həyat haqqında bəhs etdi. Teofil Qotye bu həyat üçün sənətdə qüsursuz biçimli layiqli libas tapdı. Bu dörd məqamı birləşdirmək – özünü cəsarətlə akmeist adlandırmış insanları birləşdirən arzudur.
1913

Osip Mandelştam
Akmeizmin səhəri


I
Sənət əsəri ilə bağlı güclü emosional həyəcanla bərabər, arzu olunar ki, incəsənət haqqında söhbətlərdə möhkəm təmkin olsun. Böyük kütlə üçün sənət əsəri sənətkarın dünya duyumunu əks etdiyinə görə cəlbedicidir. Ancaq sənətkar üçün dünya duyumu bənnanın əlindəki çəkic kimi alət və vasitədir və yeganə reallıq – əsərin özüdür.
Var olmaq – sənətkarın ali heysiyyətidir. O, mövcudluqdan başqa cənnət istəmir və ona gerçəklik haqda danışanda, yalnız acı-acı gülümsəyir, çünki sənətin sonsuzcasına daha inandırıcı gerçəkliyinə bələddir. Riyaziyyatçının onrəqəmli ədədi fikirləşmədən kvadrata vurması bizi təəccübləndirir. Lakin biz tamamilə nəzərdən qaçırırıq ki, şair bir hadisəni onrəqəmli dərəcəyə qaldırır və sənət əsərinin sadə görkəmi ehtiva etdiyi dəhşətli dərəcədə qatı reallıqla müqayisədə bizi aldadır.
Poeziyadakı bu reallıq – özlüyündə sözdür. İndi, məsələn, öz fikrimi mümkün qədər dəqiq, yalnız qeyri-poetik formada ifadə edərkən, mən mahiyyət etibarilə şüur vasitəsilə danışıram, söz yox. Lal-karlar bir-birini əla başa düşür, dəmiryolu semaforları da sözdən istifadə etmədən öz mürəkkəb vəzifələrini yerinə yetirirlər. Beləliklə, mənanı məzmun saysaq, sözdəki bütün qalan şeyləri yalnız fikrin tez çatdırılmasını əngəlləyən sadə mexaniki əlavə hesab etmək olar. «Özlüyündə söz» tədricən doğulub. Tədricən, bir-birinin ardınca sözün bütün ünsürləri forma anlayışına qovuşmuşdur, yalnız şüurlu məna, Loqos, indiyədək səhvən və ixtiyari olaraq məzmun hesab edilir. Bu lazımsız hörmətdən Loqos yalnız uduzur. Loqos sadəcə sözün digər ünsürləri ilə bərabərlik tələb edir. Yaradıcılığın materialı olaraq şüurlu mənanın öhdəsindən gəlməyən futurist onu ağılsızcasına kənara atıb və əslində öz xələflərinin kobud səhvini təkrarlayıb.
Akmeistlər üçün sözün şüurlu mənası, Loqos, simvolistlər üçün musiqi qədər gözəl formadır.
Və əgər futuristlərdə özlüyündə söz hələ iməkləyirsə, akmeizmdə o, ilk dəfə daha ləyaqətli şaquli vəziyyət alır və öz varlığının daş dövrünə qədəm qoyur…

II

Akmeizmin silahı – dekadentlik tiyəsi və ya neştəri deyil. Akmeizm – yaradıcı ruhla aşılanaraq, öz ağırlığından qorxaqcasına imtina etməyən, batinindəki qüvvəni oyatmaq üçün onu sevinclə qəbul edənlər üçündür. Memar deyir: mən tikirəm – deməli, mən haqlıyam. Öz haqqımızın dərki poeziyada bizim üçün hər şeydən qiymətlidir və toxucu iynəsiylə çətin sözü tutmaqdan böyük həzz bilməyən futuristlərin quramalarını nifrətlə ataraq, biz sözə münasibətdə yeni qotika daxil edirik, Sebastyan Bax bunu musiqidə etdiyi kimi.
Hansı ağılsız müqavimətini dəf etməli olduğu materialın reallığına inanmadan tikintiyə razılaşar. Sənətkar əlində qənbər daşı substansiyaya çevrilir və daşı yaran külüng səsini metafizik sübut kimi anmayan tikmək üçün doğulmayıb.
Vladimir Solovyov qocaman fin qayaları qarşısında xüsusi peyğəmbəranə dəhşət duyurdu. Qranit qayanın lal bəlağəti onu şər tilsim kimi həyəcanlandırırdı. Ancaq Tütçevin daşı – «dağdan düşüb vadidə yatan, özü düşən, yoxsa düşünən əllə endirilən» – sözdür. Materiyanın səsi bu qəfil enişdə anlaşıqlı nitq kimi səslənir. Bu çağırışa yalnız memarlıqla cavab vermək olar. Akmeistlər pərəstişlə Tütçevin sirli daşını qaldırır və öz binalarının təməlinə qoyurdular.
Daş sanki yeni mövcudluğun təşnəsiymiş. O, özündə gizlənmiş potensial dinamika qətiyyətini aşkarladı…

III

Simvolistlər ev adamı deyildilər, səyahəti sevirdilər, ancaq onlar üçün öz qılaflarında və Kantın öz kateqoriyalarını qurduğu dünya qılafında rahatlıq yox idi. Uğurlu quruculuq üçün birinci şərt – məkanın üç ölçüsünə səmimi ehtiram, onlara yük və bədbəxt təsadüf deyil, allahın əta etdiyi saray kimi baxılmasıdır. Həqiqətən də, ev sahibinin hesabına yaşayan, onun qonaqpərvərliyindən istifadə edən və qəlbində ona nifrət bəsləyən, yalnız ona necə kələk gələcəyini düşünən qədirbilməz qonaq haqqında nə demək olar? Yalnız «üç ölçü» naminə tikmək olar, çünki yalnız bu, hər bir memarlığın şərtidir. Məhz buna görə memar yaxşı evcil olmalıdır, simvolistlər isə pis memar idilər. Tikmək – boşluqla çarpışmaq, məkanı ram etməkdir. Qotik qüllənin iti neştəri – şərdir, çünki onun bütün mənası – səmanı dəlmək , onu boş olduğuna görə qınamaqdır…

IV


İnsanın özünəməxsusluğu, onu canlıya çevirən cəhət bizim tərəfimizdən nəzərə alınır və daha əhəmiyyətli orqanizm anlayışına daxil edilir. Orqanizmə və təşkilatlanmaya akmeistlərin sevgisi orta əsrlərin fizioloji dahiliyi ilə səsləşir. Zəriflik dalınca qaçan XIX əsr əsil mürəkkəbliyin sirrini itirdi. XIII əsrdə orqanizm anlayışının məntiqi inkişafı sayılan qotik kilsə indi estetik cəhətdən əcaib təsir bağışlayır. Notre Dame fiziologiyanın bayramıdır, onun dionisvari çılğınlığıdır. Biz özümüzü «simvollar meşəsi»ndə gəzinti ilə əyləndirmək istəmirik, çünki bizim daha bakir, daha sıx meşəmiz var – ilahi fiziologiya, batinimizin sonsuz mürəkkəbliyi.
Orta əsrlər hər bir insanın çəkisini bildiyi kimi təyin edirdi, xidmətlərdən qətiyyən asılı olmayaraq onu hər bir insanda duyur və qəbul edirdi. Metr titulu həvəslə və tərəddüdsüz tətbiq edilirdi. Hər bir sadə sənətkar, ən axırıncı klerk sirli nüfuz, dövr üçün səciyyəvi olan ləyaqət sahibi idi.
Bəli, Avropa mücərrəd mövcudluğun, heç nə ilə bəzənməmiş şəxsi varlığın şücaət sayıldığı naxışlı-zərif mədəniyyət labirintindən keçdi. Böyük İnqilabın «bərabərlik və qardaşlıq» ruhuna yad olan, bütün insanları birləşdirən kübar intimlik buradan gəlir. Bərabərlik yoxdur, rəqabət yoxdur, mövcud olanların boşluq və yoxluğa qarşı həmrəyliyi var.
Əşyanın mövcudluğunu əşyanın özündən çox və öz mövcudluğunu özündən çox sev – akmeizmin ali tələbi budur.

V

A=A: necə də gözəl poetik tema. Simvolizm eyniyyət qanunundan qüssələnir, darıxırdı, akmeizm onu öz şüarına çevirir və arealibus ad realiora (realdan ən reala – simvolist Vyaç. İvanovun irəli sürdüyü şüar) kimi şübhəli şüarın əvəzinə irəli sürür. Təəccüblənmək qabiliyyəti – şairin əsas məziyyətidir. Belədə ən məhsuldar qanuna – eyniyyət qanununa necə təəccüblənməyəsən? Bu qanuna heyranlıqla təəccüblənən – əsil şairdir. Beləliklə, eyniyyət qanununun suverenliyini tanımaqla, poeziya şərtsiz və məhdudiyyətsiz olaraq bütün mövcudluğa ömürlük sahibkarlıq hüququ qazanır. Məntiq gözlənilməzlik səltənətidir. Məntiqi düşünmək aramsız təəccüblənmək deməkdir. Biz sübutlar musiqisini sevdik. Məntiqi əlaqə – bizim üçün quşcuğaz haqda nəğmə deyil, orqan və mahnıdan ibarət simfoniyadır, elə çətin və ilhamlı ki, dirijor ifaçıları tabelikdə saxlamaq üçün bütün bacarığını səfərbər etməli olur.
Baxın inamlı musiqisi kimi! Sübutun böyük qüdrəti! Sonsuza qədər sübut və sübut: sənətdə nəyəsə sadəcə inanmaq sənətkara layiq deyil, asan və darıxdırıcıdır…
Biz uçmuruq, biz yalnız o qüllələrə qalxırıq ki, onları tikə bilirik…

VI

Orta əsrlər bizə ona görə əzizdir ki, yüksək dərəcədə ölçü və hədd hissinə malik idi. O heç vaxt müstəviləri qarışdırmazdı və o biri dünyalara böyük təmkinlə yanaşardı. İdrakiliyin və mistikanın ali qatışığı və dünyanın canlı ahəng kimi duyumu bizi bu dövrlə bağlayır və 1200-cü ilə yaxın roman zəminində yaranmış əsərlərdən güc əxz etməyə sövq edir. Öz haqqımızı elə isbat edək ki, cavabında səbəb və nəticələr həlqəsi alfadan omeqaya qədər lərzəyə gəlsin, «varlığın oynaq zəncirlərini yüngül və azad» daşımağı öyrənək.

Бесплатные шаблоны для 10.5Forex Портал для чайников


XƏBƏR LENTİ