Prof.Asif Hacılı: “Ölüm və mədəniyyət”

Tarix:7-08-2017, 09:44 Baxış Sayı:656

Prof.Asif Hacılı: “Ölüm və mədəniyyət”


Manera.az bu həftə üçün prof.Asif Hacılının “Ölüm və mədəniyyət” yazısını və onun tərcüməsində Lev Tolstoyun "Həyat anlayışı" Vladimir Solovyovun
"Həyatın mənəvi mənası onun ilkin anlamında" məqaləsini təqdim edir.


ÖLÜM VƏ MƏDƏNİYYƏT


Ölüm tarix boyu insanları düşündürən mühüm anlayışlardan biri olmuşdur. Klassik və müasir ədəbiyyatda da həyat və ölüm, tale və qədər geniş işlənən mövzulardandır. Antik dövrlərdən başlayaraq Qərb və Şərq fəlsəfəsində, dini təlimlərdə və ədəbiyyatda ölüm məfhumu xüsusi yer tutmuşdur. Klassik islam mədəniyyətində ölüm ərzani və rəbbani anlamda, cismani və ruhsal baxımdan qavranılmışdır. Həyat və ölüm klassik ədəbi fikrimizdə də əsas anlayışlardandır. İslam etiqadında və fəlsəfi-ədəbi fikrində insan ömrü fanidir: “Hər ruh ölümu dadır” (Quran, 29, 57). Ölümdən qaçmaq mümkün deyil: “Harada оlursunuz оlun, ölüm sizi mütləq yaхalar (Quran, 4, 78).

Əbədiyyət yalnız Tanrıya xasdır: “Pakizədir о kimsə (Tanrı) ki, оnun qüdrəti razılaşmaqdan (başqasının razılığından), həyatı ölümdən, elmi köhnəlməkdən, iradəsi təхirdən, qulağı və gözü duyğulardan, vahidliyi cохluqdan və sözü yalandan iraqdır” (Məhəmməd Füzuli. “Mətlə ül-etiqad”).

İnsanın həyatı isə bütün mərhələ və sifətlərində törədici tərəfindən yaradılmış və idarə olunandır, ölüm də bunun kimi: “(Bu sözü deyənin məqsədi) belə də оla bilər ki, arif adam öz vücudunun mahiyyəti haqqında həm icmal şəklində, həm də təfsilatı ilə düşündükdə özünün nütfədən ölümə qədərki vəziyyəti haqqında fikir yürütdükdə, külli işlər, məsələn, varlıq, yохluq, sağlamlıq, хəstəlik, yaşlılıq və uşaqlıq haqqında düşündükdə, bilər ki, оnun sərbəst оlan bir idarəedicisi və qədim bir hərəkətvericisi vardır” (Məhəmməd Füzuli. Yenə orada). Bu mənada ölüm də həyat kimi müqəddəs qüvvə tərəfindən yaradılmış nemətdir:

Vəslin mənə həyat verir, firqətin məmat,
Subhanə xaliqi xələqəl mövtə vəl-həyat.
(Pak və muqəddəsdir o yaradan ki, diriliyi və ölumu yaratmışdır)

Füzuli düşüncəsində bu anlamda ölüm haqdır, müəyyən məqamda qurtuluşdur:

Dərdi-cananə, Füzuli, bir ölumdur carə,
Demə ölməkdən əlavə bu qəmin carəsi var.

***
Qətlinlə bir könül xоş оlsa əgər,
Belə bir ölümə özün ver riza.

***
Ölüm haqdırsa ol üsrətdə, nemət dərdinə qalma,
Ölüm üsrətdən azad оlmağı nemət kimi tani.

“Hədiqətüs-süəda” (“Хоşbəхtlər bağcası”), “Mətlə ül-etiqad” kimi əsərlərində, poema və şeirlərində klassik ədəbi-fəlsəfi fikri dolğun ifadə edən Füzuli anlamında dünya fanidir, ərz aləmi qürbətdr, duracaq yer deyil, səbatsız və aldadıcıdır:

Dünyaya ümid tutmaq olmaz,
Hərgiz ölümü unutmaq olmaz!
Xoş xaneyi-eyşdir bu aləm,
Dərda ki, degil əsası möhkəm.

İslam məfkurəsində ölüm bir sınaqdır – cəza, qurtuluş və mükafat ölümdən sonradır, haqq dərgahında, əsl vətəndədir: “Hər bir insan ölümü dadacaqdır. Mükafatlarınız Qiyamət günü sizə bütövlukdə vеriləcəkdir” (Quran, 3, 185). Beləliklə, cism və ərz fanidir, ruh isə əbədidir, insan ərzani varlıq kimi ölür, ruhu isə əməllərinə görə öz payını alır.
Həyat və ölüm Qərb fəlsəfi-estetik fikrində də qədimdən araşdırılan anlayışlardandır. Antik və Orta əsrlər fəlsəfəsi, Əflatun, Avqustin, Monten, Dekart, Kant, Hegel, Şöpenhauer, Nitsşe, Tolstoy, Dostoyevski və digər mütəfəkkirlərin əsərlərində ölüm irrasional və rasional səpkilərdə araşdırılıb. Ədəbi-fəlsəfi fikirdə Dostoyevskinin “fövqəlinsan” və “intihar” məsələləri, həyat və ölümün fəlsəfi mənası barədə düşüncələri ХХ ədəbiyyatında, xüsusən, ekzistensial axtarışlarda dərin iz buraxıb. ХХ əsrin əvvəlləri rus fəlsəfəsində, V.Solovyov, N.Losski, V.Rozanov, N.Berdyayev, L.Şestov və başqalarının əsərlərində də ölümün mənası araşdırılmışdır. Ölümsüzlük, keçmiş nəsillərin yenidən həyata qaytarılması isə N.Fyodorov tərəfindən elmi məsələ kimi irəli sürülmüşdür. ХХ yüzilin ortalarından ölüm və ölümsüzlük elmi və kulturoloji tədqiqatların əsas mövzularından birinə çevrilib. M.Haydegger, K.Yaspers, J.-P.Sartr, M.Unamuno ölüm anlayışına yeni yanaşmanın əsasını qoymuşlar. Bu yeniliyin məğzi postmodernist təfəkkürdə, ölümün təbii-cismani və sosial-mədəni anlayış kimi təfsiri zəminində baş verir. Ölüm subyektin fərdi-bioloji sonu kimi klassik mənasından çıxarılaraq, fərdi, bioloji, sosial, mədəni aspektləri birləşdirən mürəkkəb fenomen kimi şərh edilir. ХХ əsrin sonlarından ölüm və həyat, ölümsüzlük anlayışları postmodern yanaşma və yeni elmi nailiyyətlərin məcrasında araşdırılır. Bu zəmində “beynin ölümü” ideyası irəli sürülmüş və 1980-ci illərin əvvəllərində hüquqi təsbitini taparaq müasir mədəniyyətin mühüm fəlsəfi-elmi amillərindən birinə çevrilmişdir (Sovet İttifaqında bu nəzəriyyə qəbul edilməyib). Yəni ölüm sadəcə insanın cismani-bioloji ölümü, həyati fəaliyyətini itirməsi deyil, beynin ölümüdür (nekroz), şüurun itirilməsidir. Yəni sosial ölümdür, insanın öz şüurlu sosial fəaliyyəti üçün ontoloji imkanlarını itirməsidir. Postmodernizmin özünəməxsus “fövqəlinsan” anlayışı ilə səsləşən bu elmi konsepsiya çox ciddi elmi-fəlsəfi, dini, kulturoloji, əxlaqi, eyni zamanda ədəbi-estetik nəticələrə gətirib çıxarır. İlk növbədə, ölüm insanın cismani sonu ilə deyil, beynin, şüurun sonu ilə bağlanır. Belə çıxır ki, şüur söndükdə, bədən sağ olsa da insan ölmüş hesab edilir. Həyat və ölüm haqqında təsəvvürləri köklü dəyişən bu ideya, bir tərəfdən, dolayısı ilə evtanaziyaya bəraət qazandırır, digər tərəfdən, ölümsüzlük haqqında elmi və fəlsəfi düşüncələrə yenidən rəvac verir. Müasir elmi nailiyyətlər, yeni texnologiyalar, süni intellekt sahəsində irəliləyiş ölümün bioloji hadisə olduğunu, intellektin isə texnoloji imkanlar sayəsində sonsuza qədər qoruna biləcəyi və bu zəmində insanın ölümsüzlüyü barədə fantastik fərziyyələrə əsas verir. Elmi araşdırmalarda da bu ideya geniş səslənir – bioetika üzrə məşhur mütəxəssis Bernartın fikrincə, ölüm bioloji hadisədir və yalnız insan orqanizminə aiddir, şəxsiyyətə yox. Bu mövqe, ölümü həyatın ani sonu kimi qavrayan klassik rasional nəzəriyyələri inkar edən postmodernizm fəlsəfəsinə də xasdır. J.Derrida, J.Bodriyar, M.Fuko, J.Delez kimi postmodernistlər insanı, həyatı və ölümü rasional-realist fakt kimi deyil, sosial-mədəni hadisə olaraq qəbul edir. Bodriyarın aşağıdakı fikri bu baxışı dolğun ifadə edir: “Ölüm heç bir vəchlə hər hansı bir subyektlə və bədənlə baş verən real hadisə kimi deyil, hər hansı bir forma – müəyyən mənada sosial münasibətlər forması kimi anlaşılmalıdır”. Mişel Fuko ölümün insan anlayışının hansı qaydalarla formalaşması və fəaliyyət göstərməsi baxımından dərki zərurətini bildirir.

Müasir cəmiyyətdə postmodernist ölümsüzlük – immortalizm təsəvvürləri və yeni texnologiyaların imkanları zəminində ölümü insanın qanunauyğun sonu kimi inkar edən, şüurun (süni intellekt) və hətta bədənin (krionika) əbədiliyi ideyasını ortaya qoyan utopik nəzəriyyələr, ilk növbədə, transhumanizm meydana çıxıb. Bu kimi nəzəriyyələrin məğzini ölümsüzlük axtarışları, sonsuz mövcudluq məsələsi təşkil edir.
Ölüm fenomeni, qeyd olunduğu kimi, bədii ədəbiyyatda da mühüm yer tutur. Bu baxımdan, böyük rus mütəfəkkirləri Lev Tolstoyun və Vladimir Solovyovun təqdim etdiyimiz məqalələrinin bu aktual mövzunun dərki baxımından əhəmiyyətli olacağını düşünürük.



Lev Tolstoy
Həyat anlayışı


Deyək ki, mümkün olmayan mümkündür, deyək ki, həyat haqqında indiki elmin qavramaq istədiyi hər şey gün kimi aydındır. Aydındır ki, qeyri-üzvi materiyadan uyğunlaşma ilə üzvi yaranır; aydındır ki, qüvvə hissə, iradəyə, fikrə keçir; və bütün bunlar yalnız gimnazistlərə deyil, kənd məktəblilərinə də məlumdur.
Mənə məlumdur ki, hər hansı fikir və hiss hər hansı hərəkətdən doğur. Nə olsun? Mən özümdə bu və ya digər fikirləri doğurmaq üçün bu hərəkətləri idarə edə bilərəmmi; özümdə və başqalarında hansı fikir və hissləri doğurmalı olduğum haqqında sual nəinki həll olunmamış, hətta oxunulmamış olaraq qalıb.
Bu sual isə mühüm anlayışın, həyat anlayışının yeganə məsələsidir.
Elm öz predmeti olaraq həyatı müşayiət edən bəzi hadisələri seçib və hissəni bütöv kimi qəbul edərək bu hadisələri həyat məcmusu adlandırıb.
Həyat anlayışından ayrılmaz olan məsələ – həyatın nədən yarandığı haqqında məsələ yox, necə yaşamaq haqqında məsələdir; və yalnız bu məsələdən başlamaqla həyatın nə olduğu haqqında müəyyən qənaətə gəlmək olar.
Necə yaşamaq haqqında sual insana o qədər məlum görünür ki, ona elə gəlir, bu haqda heç danışmağa dəyməz... Necə yaxşıdırsa, elə yaşamaq – vəssalam. Bu əvvəlcə çox sadə və hamıya aydın görünür, lakin bu elə də sadə və məlum deyil...
Həyat anlayışını öncə insan çox sadə və aydın təsəvvür edir. İnsana ilk növbədə elə gəlir ki, həyat ondadır, onun bədənində. Mən bədənimdə yaşayıram, deməli, həyat bədənimdədir. Lakin insan bu həyatı öz bədəninin məlum yerində axtarmağa başlayan kimi, çətinliklər ortaya çıxır. O, dırnaqlarda və saçda deyil, kəsilməsi mümkün olan ayaqda, əldə də deyil, qanda da deyil, ürəkdə də deyil, beyində də deyil. Hər yerdədir və heç yerdə yoxdur. Və məlum olur ki, onu yaşayış yerinə görə tapmaq olmaz. Onda insan onu zamanda axtarır və əvvəlcə hər şey çox sadə görünür... Lakin yenə də, onu zamanda axtarmağa başlayan kimi, görürsən ki, burada da iş elə də sadə deyil. Mən 58 ildir yaşayıram, metrik şəhadətnamədən belə çıxır. Ancaq bilirəm ki, bu 58 ildən 20 ilini yatmışam. Bəs mən nə yaşamışam və ya yaşamamışam? Sonra, ana bətnində, dayəmlə olmuşam, yenə – yaşamışam və ya yaşamamışam? Sonra, qalan 38 ildən yarıdan çoxunu yeriyərək yatmışam; yenə bilmirəm, yaşamışam və ya yaşamamışam? Bir az yaşamışam, bir az yaşamamışam; beləcə zaman etibarilə də çıxır ki, o hər yerdə və heç yerdədir. Onda istər-istəməz sual yaranır, heç yerdə tapa bilmədiyim bu həyat haradan çıxıb. Bunu mən anlaya bilərəm... Ancaq məlum olur ki, burada da mənə asan görünən – nəinki çətin, qeyri-mümkündür. Məlum olur ki, mən nəsə başqa bir şey axtarmışam, öz həyatımı yox. Demə ki, əgər artıq onu axtarırsansa, məkanda yox, zamanda yox, səbəb və nəticə kimi yox, məkandan, zamandan və səbəbdən asılı olmayaraq, özündə tanıdığın bir şey kimi axtarmalısan. Belə çıxır ki, özünü öyrənmək? Bəs özümdə həyatı necə anlayıram?
Bax belə. İlk növbədə bilirəm ki, mən yaşayır və yaşayıram, özümə yaxşılıq arzulayaraq, özümü tanıyandan bu vaxta kimi bunu arzulayaraq, səhərdən axşamadək bunu arzulayaraq. Məndən kənar yaşayan hər şey mənimçün vacibdir, lakin mənə yaxşı olması üçün verdiyi dəstək qədər. Dünya mənim üçün o dərəcədə vacibdir ki, nə qədər mənə sevinc bəxş edir.
Lakin mənim öz həyatım haqqında bu bilgiyə başqa bir bilgi bağlanır. Mənim duyduğum bu həyatla içimdəki digər bilgim bağlanır – məndən başqa ətrafımda öz həyatının müstəsnalığını dərk edən bir aləm canlı məxluq yaşayır, bu məxluqlar mənə yad olan öz məqsədləri naminə yaşayır və mənim həyata müstəsna iddialarımı bilmir və bilmək də istəmirlər və bütün bu məxluqlar öz məqsədlərinə çatmaq üçün hər an məni məhv etməyə hazırdırlar. Bundan əlavə, başqalarının, mənə bənzər məxluqların məhvini müşahidə edərək, bunu da bilirəm ki, bu əziz mənliyimi, həyatımı müncər etdiyim bu yeganə “mən”i çox yaxınlarda labüd məhv gözləyir.
İnsanda sanki bir-birilə uyuşa bilməyən, sanki bir-birilə çarpışan, biri o birini istisna edən iki “mən” var.
Bir “mən” deyir: “Tək “mən” həqiqi mənada yaşayıram, bütün qalanlara elə gəlir ki, yaşayır və buna görə dünyanın bütün mənası bundadır ki, mənə yaxşı olsun”.
Digər “mən” deyir: “Bütün dünya sənin üçün yox, öz məqsədləri üçündür və heç eyninə də deyil ki, sənə yaxşı ya pisdir”.
Və yaşamağa vahimələnirsən.
Bir “mən” deyir: “Mən öz tələbat və istəklərimi ödəmək istəyirəm və dünya mənə tək buna görə lazımdır”.
Digər “mən” deyir: “Bütün canlılar öz istək və tələbatını ödəməkçün yaşayır. Bir canlının istək və tələbatı digərlərinin zərərinə ödənir və buna görə də canlılar bir-biriylə çarpışır. Sən canlısan və buna görə daim çarpışmalısan. Lakin nə qədər uğurla çarpışsan da, bütün çarpışan məxluqlar əvvəl-axır səni əzəcək”.
Daha pis. Və daha çox vahimələnirsən.
Və bütün əvvəlkiləri ehtiva edən ən dəhşətlisi:
Bir “mən” deyir: “Mən yaşamaq istəyirəm, əbədi yaşamaq”.
Digər “mən” deyir: “Sən çox tezliklə, ola bilsin elə indi mütləq öləcəksən və sənin bütün sevdiklərin öləcək, sən də, onlar da hər bir hərəkətinizlə öz həyatınızı məhv edirsiniz və əzablara, ölümə, sənin belə nifrət etdiyinə və hər şeydən çox qorxduğunuza doğru gedirsiniz”.
Bu ən pisidir...
Bu halı dəyişmək olmaz... Hərəkət etməmək, yatmamaq, yeməmək, hətta nəfəs almamaq olar, amma düşünməmək olmaz. Düşünürsən və fikir, mənim fikrim şəxsiyyət kimi həyatımın hər addımını zəhərləyir.
İnsan şüurlu yaşamağa başlayan kimi idrak yorulmadan eyni şeyi ona söyləmişdir: keçmişində duyduğun və gördüyün kimi, heyvanların yaşadığı kimi, çoxlu insanın yaşadığı kimi, sənin indi olduğun varlıq kimi yaşamaq olmaz. Sən əgər buna cəhd etsən, yenə də sənin kimi öz şəxsi məqsədləri üçün yaşayan bütün məxluqatla mübarizədən yayınmayacaqsan və o, bu məxluqatlığınla səni labüd olaraq məhv edəcək...

Bu vəziyyəti dəyişmək olmaz və yaşamağa başlayarkən insanın həmişə etdiyi bircə şey qalır – öz məqsədlərini özündən kənara keçirmək və onlara can atmaq... Lakin öz məqsədlərini özündən nə qədər uzağa qoysa da, idrak işığında heç bir məqsəd onu qane etməyəcək...
İdraki vəziyyəti gücləndikcə insan bu fikrə gəlir ki, şəxsiyyətlə bağlı heç bir xeyir şücaət deyil, zərurətdir... Şəxsiyyət yalnız həyatın başladığı ilkin vəziyyətdir, həyatın ifrat həddidir...

“Bəs həyat haradan başlayır və harada qurtarır?” – məndən soruşurlar. Gecə harada bitir və gündüz başlayır? Sahildə dənizin sahəsi harada bitir və quru sahəsi başlayır?

Gecə və gündüz var, quru və dəniz var, həyat və qeyri-həyat var.

Həyatımız, onu qavrayandan bəri, bu iki hədd arasında hərəkətdir.

Bir hədd sonsuz dünyanın həyatına tam biganəlikdir, öz şəxsiyyətinin tələbatını ödəməyə yönəlmiş fəaliyyətdir. Digər hədd – öz şəxsiyyətindən tam imtinadır, sonsuz dünyanın həyatına üstün maraq və onunla barışıqdır, xeyir arzusunu öz şəxsiyyətindən sonsuz dünyaya və bizdən kənar məxluqlara keçirməkdir.

Birinci həddə nə qədər yaxınsansa, həyat və xeyir bir o qədər azdır, ikinci həddə nə qədər yaxınsansa, həyat və xeyir bir o qədər çoxdur. Və buna görə insan daim bir həddən digərinə doğru hərəkət edir, yəni yaşayır. Elə bu hərəkət də həyatın özüdür.

Əgər həyatdan danışıramsa, həyat anlayışı məndə şüurlu həyat anlayışı ilə qırılmaz şəkildə bağlıdır.
Həyatdan başqa həyat tanımıram və heç kim də onu tanıya bilməz.

Biz heyvani həyatı, orqanizmlərin həyatını həyat adlandırırıq... Bütün bunlar həyat deyil, yalnız həyatın bizə açılmış məlum halıdır.
Bəs şəxsi həyatı istisna edən və insan fəaliyyətini özündən kənara, bizim sevincli məhəbbət halı kimi qavradığımız hala keçirən bu idrak nədir?

İdrak nədir? Biz nəyi təyin ediriksə, həmişə idrakla təyin edirik. Və buna görə də idrakı nəylə təyin edəcəyik?

Əgər biz hər şeyi idrakla müəyyənləşdiririksə, idrakı onun özü ilə təyin edə bilmərik. Ancaq bizim hamımız bunu bilirik, elə tək bir bunu şəksiz və eyni şəkildə bilirik.

Bu o qanundur ki, hər bir orqanizmin, heyvanın, bitkinin həyat qanunudur, yalnız bir fərqlə – biz idraki qanunu bitki həyatında gerçəkləşərkən görürük. Bizim, ağac öz qanununa olduğu kimi tabe olduğumuz idrak qanununu isə biz görmürük, ancaq icra edirik...

Biz qərarlaşdıq ki, həyat bizim həyatımız olmayandır. Səhvin qaynağı da bundadır. Başqa heç nə bilməyərək, özümüzdə tam müstəsnalığı ilə qavradığımız həyatı öyrənməkdənsə, biz həyatımızın əsas xüsusiyyətinin – idraklı şüurun xas olmadığını müşahidə edirik.

Biz predmeti onun kölgəsi və ya əksi ilə öyrənən insanın etdiyini edirik... İnsan öz həyatından şübhələnən kimi, öz həyatını həyat olmayana keçirən kimi bədbəxt oldu və ölümü gördü. Həyatı onun şüuruna yerləşdirilmiş kimi qavrayan insan nə bədbəxtlik, nə ölüm bilir, çünki onun həyatı öz heyvaniliyini idrak qanununa tabe etdirməkdən ibarətdir və bu nəinki onun hökmündədir, bu həm də onda qarşısıalınmaz şəkildə baş verir... Heyvani varlığın hissələrinin ölümünü biz anlayırıq, heyvanların və insanın heyvan kimi ölümünü anlayırıq; ancaq idraki şüurun ölümünü bilmirik və bilə də bilmərik, çünki elə bu özü həyatdır. Həyatsa ölüm ola bilməz...

Heyvan rahat yaşayır, ölümü görmür və onu görməyərək də ölür. Nəyə görə insan bunu görməyə mübtəla edilib və nəyə görə insan üçün o bu qədər dəhşətlidir ki, onun ruhunu parçalayır, ölüm qorxusundan özünü öldürməyə vadar edir. Bu nədəndir? Ondan ki, ölümü görən insan öz həyat qanununu pozmuş, şüurlu həyatla yaşamayan xəstə insandır. O, öz həyat qanununu pozmuş elə həmin heyvandır.

İnsanın həyatı xeyirə doğru cəhddir və o nəyə can atırsa, o da ona verilib. İnsanın ruhunda yandırılmış işıq xeyir və həyatdır və bu işıq zülmət ola bilməz, çünki insan üçün yalnız tək bu işıq, ruhunda yanan bu işıq var, həqiqətən var.



Vladimir Solovyov
Həyatın mənəvi mənası onun ilkin anlamında
[center][/center]

Həyatımızın ümumən nə isə bir mənası varmı? Əgər varsa, o mənəvi səciyyə daşıyırmı, mənəvi sahəyə əsaslanıbmı? Və əgər belədirsə, bu nədən ibarətdir, bunun düzgün və tam tərifi nə olacaq? Müasir şüurda barəsində həmrəylik olmayan bu suallardan yan keçmək olmaz. Bəziləri həyatın hər cür mənasını inkar edir, digərləri hesab edir ki, həyatın mənasının mənəviyyatla heç bir əlaqəsi yoxdur, o bizim Allaha, insanlara və bütün dünyaya lazımi və ya xoş münasibətimizdən qətiyyən asılı deyil; üçüncülər, nəhayət, həyat üçün mənəvi normaların əhəmiyyətini etiraf edərək, bunlara xeyli fərqli tərif verir, araşdırma və həll tələb edən mübahisəyə girirlər.

Bu araşdırmanı heç vəchlə artıq hesab etmək olmaz. İnsan şüurunun indiki vəziyyətində hətta həyati məsələnin özləri üçün möhkəm və qəti həllinə malik olanlar da onu başqaları üçün təsbitləməlidir: öz tərəddüdlərini dəf etmiş ağıl ürəyi yadların çaşqınlığına biganə qoymur...

Həyatın mənasının inkarçıları arasında ciddi insanlar var: bunlar öz inkarını əməllə – intiharla yekunlaşdıranlardır; və qeyri-ciddilər var – həyatın mənasını yalnız mülahizələr və saxta fəlsəfi sistemlərlə inkar edənlər. Əlbəttə, mən mülahizə və sistemlər düşməni deyiləm; ancaq mən o adamları nəzərdə tuturam ki, öz mülahizə sistemlərini heç bir əməli gerçəkliyə bağlamadan özünə qapanmış bir şey kimi qəbul edirlər: bu insanlar və onların əqli təmrinləri qeyri-ciddi sayılmalıdır... Nəzəri pessimist həyatın şər və əzab olduğunu əsl predmetli həqiqət kimi təsdiqləyərkən, bununla həyatın hamı üçün və deməli onun özü üçün də belə olduğuna əminliyini ifadə edir. Əgər belədirsə, o, hansı əsasla yaşayır və həyati şərdən sanki xeyirmiş kimi istifadə edir? İnstinktə istinad edirlər – yaşamağa dəymədiyinə əqli əminliyə rəğmən, yaşamağa məcbur edən instinktə. Səmərəsiz istinaddır, çünki instinkt mexaniki olaraq nəyəsə məcbur edən kənar qüvvə deyil: instinkt canlı varlığın özündə, onu arzu olunan və ya xoş görünən məlum halların axtarışına sövq edərək təzahür edir. Və əgər pessimist adam instinkt hesabına həyatdan həzz alırsa, bununla onun həyatın şər və əzab olması haqqında saxta əqli qənaətinin əsası sarsılmırmı? Lakin bu həzz, - o etiraz edir, - aldadıcıdır. Onun nöqteyi-nəzərindən bu sözlərin mənası nədir? Əgər həyatın müsbət mənasını qəbul etsək, onda, əlbəttə, bu baxımından çox şeyi yalan saya bilərik: əsas və vacibdən yayındıran boş şeylər. Anostol Pavel deyə bilərdi ki, həyati şücaət bahasına yetişib – çatdığımız Allahın Dərgahıyla müqayisədə bütün ərzani bağlılıq və həzz – zibil və peyindir. Ancaq Allah Dərgahına inanmayan və həyati şücaətdə heç bir müsbət məna görməyən pessimist üçün yalan və qeyri-yalan arasında fərq meyarı nədədir?.. Onların moizələrini hərəkətləri ilə tutuşdurduqda belə qənaətə gəlmək olar ki, həyatın mənası var, onlar istər-istəməz buna tabedir, lakin onların əqli bu mənanı mənimsəmək gücündə deyil.

Digər pessimistlər – ciddilər, yəni intihar edənlər də ixtiyari olaraq həyatın mənasını təsbitləyir. Mən şüurlu şəkildə, özünə hakim olaraq, ümidsizlikdən həyatına son qoyanları nəzərdə tuturam. Onlar hesab ediblər ki, həyatın elə mənası var ki, buna görə yaşamağa dəyər. Lakin həyatın mənası kimi qəbul etdiklərinin puçluğuna əmin olduqda və başqa, yad həyati mənaya qeyri-ixtiyari və qeyri-şüuri şəkildə tabeçiliyi qəbul etməyərək həyatlarına son qoyurlar. Əlbəttə, bu göstərir ki, onlar daha iradəlidirlər; lakin həyatın mənasına qarşı burada nə var? Qarşımızda ehtiraslı insanların iki tipi var: bəzilərində ehtiras sırf şəxsi, eqoistcəsinədir (Romeo, Verter), digərləri isə öz şəxsi ehtirasını bu və ya digər tarixi maraqla bağlayır (bunu ümumdünya anlamından ayırsalar da). Lakin öz mövcudluqlarının mənasının da asılı olduğu ümumi həyati məna haqqında bunlar da heç nə bilmək istəmir (Kleopatra, Katon). Romeo özünə qəsd edir, çünki əli Cülyettaya çatmır. Onun həyatının mənası qadına çatmaqdır. Lakin həyatın mənası həqiqətən bunda olsa idi, onun mənasızlıqdan fərqi nə olardı? Romeodan başqa qırx min əsilzadə öz həyatının mənasını elə həmin Cülyettaya nail olmaqda görə bilərdi, belə olduqda qırx minin guya həyatının mənası olan məzmun elə özü-özünü inkar edərdi. Digər təfərrüatlarla biz hər bir intiharin mahiyyətində eyni şeyi tapırıq: həyatda o baş verir ki, məncə, baş verməməlidir, deməli, həyatın mənası yoxdur və yaşamağa dəyməz. Ehtiraslı insanın ixtiyari tələbi ilə gerçəklik arasında uyğunsuzluq hansısa əğyar qəzavü-qədərin iradəsi, nəsə mənhus mənasızlıq kimi qəbul edilir və bu kor qüvvəyə ram olmaq istəməyərək, insan özünü öldürür. Eyni şey ikinci tip insanlarda da aşkarlanır. Dünya səltənəti Roma tərəfindən məğlub olmuş Misir şahanəsi qalibin təntənəsində iştirakı istəməyərək özünü ilan zəhəriylə öldürür. Romalı Horatsi buna görə onu böyük qadın adlandırıb və heç kim bu sonluğun möhtəşəmliyini inkar etməz. Lakin Kleopatra öz qələbəsini zərurət kimi gözləmişsə və Romanın qələbəsində yalnız qara qüvvənin təntənəsini görmüşsə, deməli, o, öz baxışının korluğunu ümumdünya həqiqətinin inkarı üçün kifayət qədər əsas kimi qəbul edib.

Aydındır ki, həyatın mənası bəşərin sonsuz sayda nümayəndələrinin ixtiyari və dəyişkən tələbləri ilə üst-üstə düşə bilməz. Əgər düşsə, mənasızlaşar, yəni mövcud ümumən olmaz. Deməli, məyus və ümidləri puç olmuş, intihar edən insan həyatın mənasından deyil, əksinə həyatın mənasızlığına olan ümidlərinin puçluğundan məyus olub: o ümid edib ki, həyat onun istədiyi kimi keçəcək, həmişə və hər şeydə onun kor ehtirasının və ixtiyari istəklərinin birbaşa təminatı olacaq, yəni həyat mənasızlığa çevriləcək – onun buna ümidləri puç olub və qərarlaşıb ki, yaşamağa dəyməz. Lakin əgər o dünyanın mənasızlığından məyus olubsa, deməli bununla ondakı mənanı etiraf edib...

...Beləliklə, nə fikirləşəsən? Bütöv həyat yaşa, öz kiçik “mən”inin sınırlarını hər yana aş, başqasının və hamının işlərini “ürəyinə sal”, ailəcanlı, qızğın vətənpərvər, sadiq mömin ol və sən əməldə həyatın xeyir mənasını biləcəksən və onu axtarmağa, ona tərif fikirləşməyə ehtiyac olmayacaq...

...Həyatın mənəvi mənası ilkin və yekun olaraq xeyirin özü ilə müəyyənləşir, bizim vicdanımız və idrakımızla yiyələndiyimiz xeyirlə, ehtiras köləliyindən, şəxsi və kollektiv təşəxxüsün məhdudluğundan mənəvi şücaətlə azad olmuş xeyirlə... Xeyirin saflığı olmadan, hər bir əməli məsələdə xeyiri şərdən şəksiz ayırmaq və hər bir fərdi halda hə və ya yox demək imkanı olmadan həyat mənəvi xarakterdən və ləyaqətdən tamamilə məhrum olardı... İnsanın həyati vəzifəsi xeyirin daxili xüsusiyyətilə müəyyənləşir; onun mənəvi mənası saf, hərtərəfli və hər şeyə qadir Xeyirə xidmətdən ibarətdir...







Бесплатные шаблоны для 10.5Forex Портал для чайников


XƏBƏR LENTİ