manera.az
manera.az

Azərbaycan kinosunda qadın obrazları - Araşdırma

Azərbaycan kinosunda qadın obrazları - Araşdırma

MANERA.az Sevinc Elsevərin "Kinomuzda qadınlar" yazısını təqdim edir:

I YAZI

İlk dəfə 1897-ci ildə Lümyer qardaşlarının kinoapatı Azərbaycana gəlib çıxmış, 1898-ci ilin 8 yanvarında isə milyonçu H.Z.Tağıyevin evində, "Bakinskoye Obşestvennoye Sobraniye"nin zalında ehtiyacı olan "Şagirdlərə Yardım Cəmiyyəti"nin xeyrinə keçirilən gecədə "Canlandırılmış fotoşəkillər" nümayiş etdirilmişdir. Bu canlı fotolar - kiçik filmlər bunlar idi: "Bibiheybətdə neft mədənində yanğın" (1898-ci il iyul ayının 27-də Bibiheybətdə neft mədənində yanğın baş vermişdi. O vaxtlar bu yanğınlar adi hal idi. Ancaq həmin gün fransız A.M.Mişon tərəfindən lentə alınmış bu kiçik sənədli film Parisdəki kino muzeyində qorunub saxlanır), "Əlahəzrət Buxara Əmirinin yola salınması", "Qafqaz rəqsi" və "İlişdi" filmləri. Bunların arasında cəmi bir oyun filmi vardı. "İlişdi" adlı həmin kinosüjetlə demək olar ki, ilk Azərbaycan bədii kinosunun əsası qoyulmuşdur.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan beş il əvvəl belçikalı sahibkarlar - Pirone qardaşları Bakıda özlərinin kirayə kontorunu açırlar, kino çəkilişləriylə məşğul olurlar. Onlar "Filma" səhmdar cəmiyyətini təsis edirlər, 1915-ci ildə isə cəmiyyət bədii film istehsalına başlayır. Peterburqdan rejissor B.Svetlov və operator Q.Lemberq Bakıya dəvət olunur.

Bakıda onlar bir neçə filmə quruluş verirlər: "Arvad", "Arvadlar ərlərini mənsəbə necə çatdırırlar", "Ayaqyalın məhəbbət" və s.

İlk tammetrajlı bədii filmimiz kimi tarixə düşən film B.Svetlovun çəkdiyi "Neft və Milyonlar səltənətində" (1916) əsəridir. Sovet kinoşünasları ona görə Azərbaycan kinosunun başlanğıc tarixini bu filmdən götürürdülər. Bu filmdə Lütfəli bəy obrazını görkəmli aktyorumuz Hüseyn Ərəblinski oynamışdı. İ.Musabəyovun eyniadlı əsəri əsasında çəkilən film Bakının neft milyonçularının həyatından bəhs edirdi. Filmin baş qəhrəmanı Cəlil (V.A.Lenin) kasıb bir fəhlə balasından neft milyonçusu səviyyəsinə qədər yüksəlir. Təsadüf nəticəsində yoxsul bir adamdan varlı bir sahibkara çevrilən Cəlil pozğun Lütfəliylə dostluq edir. Lütfəli qəddar və xaraktersiz bir neft sahibkarıdır. Axırda o, Cəlilin arvadı, ləyaqətli Şəfiqəyə (K.Piontkovskaya) tamah salır. Ancaq Şəfiqə Cəlil kimi öz mənliyini itirmir, şərəfini qoruyur, onun dünya malında gözü də yoxdur. O öz ləyaqətiylə Cəlil kimi zəif, xaraktersiz kişilərə dərs keçir. Filmdə qadın obrazlarını əcnəbi aktrisalar oynamışdı. K.Piontkovskayadan başqa, filmdə Regina Lazareva, Y.S.Orlitskaya kimi aktrisalar da rol alırdı.

1980-ci ildə İ.Musabəyovun əsəri ikinci dəfə ekranlaşdırıldı. M.Mirmövsumovun ssenarisi əsasında rejissor Fikrət Əliyev əsərə ikinci ekran həyatı bəxş etdi. Şəfiqə rolunun bu dəfəki ifaçısı sevimli aktrisamız Həmidə Ömərova idi.

Neft Bakısının ötən əsrin əvvəllərindəki həyatını, Bakı milyonçularının məişətini, neft mədənlərində bir qarın çörək üçün ağır şəraitdə çalışan fəhlələrin ağır güzəranının fonunda biz qadınlarımızın da həyatını, məişətini, çəkdikləri əziyyətləri ekranda görürük. Kasıb və yoxsul Cəlil sevdiyi, bəyəndiyi, sayqı duyaraq evləndiyi Şəfiqəni varlandıqca bəyənmir. Artıq onun gözündə Şəfiqə savadsız, dünyagörüşsüz, təhsilsiz bir qadın kimi görünür, heç cür əcnəbi qadınlarla müqayisəyə belə gəlmir. Halbuki Şəfiqələrin savad ala bilməməsində, daim evə qapadılıb gözlərinin açılmamasında elə Cəlillər günahkardır. Varlandıqca Şəfiqəni unudan, yad qadınların qucağında xumarlanan Cəlil evindən xəbərsizdir. Şərəfsiz və pozğun dostu Lütfəli Cəlilin arvadının gözəlliyinə göz dikmişdir, Şəfiqə isə var gücüylə ona qarşı gəlir, ləyaqətini qorumağa çalışır. Cəlil Şəfiqənin yanında olduqca miskin görünür. Cəlilin var-dövləti artdıqca Şəfiqə nəinki öz sadəliyini itirmir, əvvəlkindən də rəhmli, mehriban, yoxsullara qarşı mərhəmətli Şəfiqə olaraq qalır.

1916-cı ildə Boris Svetlovla Q.Lemberq Üzeyir Hacıbəyovun məşhur "Arşın mal alan"ını ekranlaşdırdılar. Rollarda Hüseynqulu Sarabski, Əhməd Ağdamski, Ələkbər Hüseynzadə, Yunis Nərimanov, Mirzəağa Əliyev, Hənəfi Terequlovla yanaşı, aktrisalar Aleksandra Olenskaya və Yeva Olenskaya da oynayırdılar.

Bilirsiniz ki, adətə və mental qadağalara görə o dövrdə qadın aktrisalar səhnəyə çıxmırdılar, qadın rollarını da kişi aktyorlar ifa edirdilər. 1916-cı ildə çəkilən "Arşın mal alan" filmində də qadın rollarının bəzilərini kişilər oynadılar. Məsələn, Gülçöhrə və Cahan xala rollarına Əhməd Ağdamski və Yunis Nərimanov çəkilmişdi. Film ilk dəfə 1917-ci ilin 3 yanvarında "Forum" kinoteatrında nümayiş etdirildiyi vaxt salonda musiqiçilər operettadan musiqi parçalarını, Cabbar Qaryağdıoğlu və digər xanəndələr ariyaları ifa edirdilər.

Doğrudur, film ilk baxışda Üzeyir Hacıbəyovun xoşuna gəlməsə də, hətta bəstəkarın tələbiylə ekranlardan bir müddət qaldırılsa da, "Arşın mal alan" operettasının ekranlara gəlməsi qadın mövzusunun ekrana gətirilməsi demək idi. Bu əsərdə yerli adət-ənənələr yumor vasitəsilə tənqid olunur, gənclərin bu adətlər ucbatından necə çətinliklər yaşadığı açıq göstərilir. Gənc tacir Əsgər arzu edir ki, ailə quracağı qızı öz gözləriylə görsün, tanısın, sevsin. İlk baxışda bundan təbii nə arzu ola bilər ki? Ancaq ötən əsrin əvvəllərində Bakıda bu, mümkünsüz bir iş idi. Buna görə də Əsgər dostunun məsləhətiylə qapı-qapı düşüb arşın mal satmağa başlayır. Gülçöhrə ilə tanış olmaq imkanı qazanır, lakin bu dəfə də qızın atası Soltan bəy onu kasıb hesab elədiyi üçün qızını ona vermək istəmir.

Gülçöhrə obrazını kişi aktyor yaratsa da, obraz bir Azərbaycan qadınının, gənc qızının obrazıydı və o dövr üçün olduqca əhəmiyyətli idi. Gülçöhrə xırda qız canıyla sevgisinin müdafiəsinə qalxır. Qadın hüquqlarının hər addımda pozulduğu, qadınların az qala insan yerinə qoyulmadığı, onların yerinə bütün qərarların başqaları tərəfindən verildiyi bir vaxtda Gülçöhrə Soltan bəyin qarşısında sevgisini müdafiə edir. Əsər janrından, kim bilir, Üzeyir bəyin arzularından irəli gələrək xoşbəxt sonluqla qurtarır. Axırda Əsgərin lüt, kasıb arşın malçı olmadığı, varlı tacir olduğu üzə çıxır, Soltan bəy də məmnuniyyətlə qızını Əsgərə ərə verir. Həm Soltan bəyin dediyi olur, həm Gülçöhrənin. Həmin dövrdə süjetin xoşbəxt sonluqla bitməsi ayrı cür mümkün də deyildi. Əsgər həmin Əsgər idi, ancaq Soltan bəy onun kasıb yox, varlı bəy olduğunu bilən kimi qızını ona verməyə göydə razı olur. Ancaq Gülçöhrə üçün Əsgər elə Əsgərdir, varlı da olsa, kasıb da olsa. Üzeyir Hacıbəyov kasıb namizədi ər kimi qəbul edən bəy qızının obrazını Azərbaycan qadınına sevgiylə yaratmışdı. Gülçöhrə üçün Əsgərin maddi vəziyyəti, ictimai yeri, mənafeyi maraqlı da deyildi. Əsgərin var-dövlətində gözü olmadan, gələcək həyatının çətin, ya asan olacağının qeydinə qalmadan, o, sadəcə sevirdi.

"Arşın mal alan" 1917-ci ildə də Belyakov tərəfindən çəkilməyə başlamışdı, ancaq Belyakovun filmi yarımçıq qalmışdı.

"Arşın mal alan" əsəri daha sonra 1945-ci ildə Rza Təhmasiblə Nikolay Leşşenko tərəfindən ekranlaşdırılacaqdı. Artıq bu dövrdə qadın rollarının ifaçıları həm teatrlarda, həm kinoda qadınlar özləri idi. Bakı kinostudiyasında istehsal olunan filmdə əsas rolları Rəşid Behbudov, Leyla Bədirbəyli (Leyla Cavanşir), Münəvvər Kələntərli, Fatma Mehrəliyeva, Rəhilə Mustafayeva, Ələkbər Hüseynzadə, İsmayıl Əfəndiyev və başqaları ifa edirdilər.

1945-ci ildə əsər ekranlara çıxanda artıq filmdə tənqid olunan köhnə ənənələrin bir çoxu aradan qaldırılmışdı, gənclər - oğlanlar, qız balalar sərbəst gəzir, oxuyur, işləyir, bir-birlərilə tanış olur, sevib-sevilir, evlənirdilər. Ancaq təəssüf ki, bütün zamanlarda olduğu kimi, o zamanlarda da köhnə və zərərli ənənələrin tərənnümçüləri, müdafiəçiləri hələ də qalmaqdaydı, Gülçöhrələr də, Əsgərlər də tapılırdı.

Bu film Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli qərarıyla Azərbaycan Respublikasında dövlət varidatı elan edilən filmlərin siyahısına daxil edilmişdir.

II YAZI

1920-ci ilin aprelində Azərbaycan XI Qızıl Ordu tərəfindən işğal edildi, milli hökumət süqut etdi. Və bu tarixdən etibarən nəinki Azərbaycan kinosunun, bütün ölkənin, xalqın taleyi dəyişdi, kinoda da yeni mərhələ başlandı. Kinematoqraf da başqa sənət sahələri kimi bolşevik ideologiyasının güclü silahına çevrildi.

Sənədli kinoda Azərbaycanda Sovet hökumətinin qurulması əks olunurdu, müxtəlif tədbirləri işıqlandıran kinoxronikalar çəkilirdi. Bədii kinoda yerli kadrlar əlbəttə ki, az idi. Rejissorların, operatorların, aktyorların böyük əksəriyyəti ruslar idi. Çox vaxt yaradıcı qruplar Azərbaycan adət-ənənələrini, mentalitetini bilmədiklərindən filmlərdə səhvlər edirdilər. Məsələn, "Bismillah" (1925) filmində kəndli mollanı "müqəddəs ata" adlandırır. Halbuki bizdə mollanı bu cür adlandırmayıblar.

Qeyri-adi süjet xəttinə malik 1923-cü ildə rejissor V.Ballyuzek tərəfindən çəkilən "Qız qalası" filmi üstündən az qala yüz il ötməsinə baxmayaraq, Azərbaycan tamaşaçısını təəccübləndirməkdədir. Ssenarisi N.Breslav tərəfindən yazılan "Qız qalası" filminin süjeti Bakıdakı qədim Qız qalası haqqında əfsanədən götürülüb. Filmdə insest münasibətlərdən - atanın öz qızına aşiq olub, onu əldə etmək istəyindən bəhs olunur. Baxmayaraq ki, film ekranlara çıxanda "Pravda", "Kinoqazet", "Kinonedelya" qəzetlərində tənqid olunmuşdu, qeyd edilmişdi ki, filmin mövzusu aktual deyil, rejissor işi isə pislənilmişdi, ancaq film tamaşaçıların xoşuna gəlmişdi. Çünki səssiz və sözsüz olmasına baxmayaraq, filmdəki hadisələrin ardıcıllığı anlaşılan və maraqlı idi.

Səssiz filmlərimizdə diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdən biri aktyor oyununun peşəkar səviyyədə olmasıdır. Aktyorlar son dərəcə inandırıcı oynayırlar. Hətta biz sonrakı illərdə bu səviyyədə aktyor oyununu görmürük. Bəlkə də aktyorların oyununu məntiqsiz, mənasız dialoqlar korlayır, pantomim oynayanda obrazlar daha canlı, daha inandırıcı olur. Əsas kişi rollarında yerli aktyorlardan İ.Hidayətzadə, R.Darablı, K.Ziya, A.Gəraybəyli, İ.Azərin oynayırdılar, əsas qadın rolunu isə rus kino və sirk aktrisası Sofiya Jozeffi yaratmışdı. Sofiya Jozeffi 1923-1934-cü illərdə Azərbaycanda və Gürcüstanda ona qədər filmdə çəkilmişdir. Bunlardan ən məşhurları "Qız qalası əfsanəsi" və "Savur məzar" filmləridir. Aktrisa "Qız qalası əfsanəsi" filmində iki obrazı canlandırır. Ana Cəvahiri və qız Gülnarı. Cəvahir Şirvan xanının qızıdır, sarayda məsud-xoşbəxt yaşadığı halda, qəfil öyrənir ki, Səməd xan onlara hücum edib, Şirvan xanının qoşunları məğlub olub, Cəvahirin qardaşı isə əsir düşüb. Qardaşının əsir düşməsi xəbərini alan Cəvahir bu xəbərə dözmür, atını minib Səməd xanla görüşməyə gedir. Xan qızının obrazına görə mümkün olduğundan cəsur verilən Cəvahir cəsarəti və gözəlliyi ilə Səməd xanı ovsunlayır. O, nəinki Cəvahirin qardaşını əsirlikdən azad edir, əsir götürdükləri başqa adamları da, heyvanları, qənimətləri də geri yollayır. Sonra da qıza elçi düşür.

Cəvahirin qardaşı döyüşdə cəsur, qorxmaz, güclü göstərilir. Hətta onun qorxmazlığı subtitrlərdə dəfələrlə vurğulanır. Ancaq əsir alınanda xeyli zəiflik göstərir, hətta ağlayıb göz yaşı tökür. Bacısı Cəvahirin təkbaşına onun arxasınca gəldiyini görəndə isə qəzəblənmək, təəccüblənmək, yaxud heyifsilənmək əvəzinə, uşaq kimi sevinir. Şirvan xanına - atasına Səməd xanın Cəvahirə elçi düşdüyü xəbərini isə xüsusi bir sevinclə verir, qızı ver, sülh olsun deyir. Xan oğlunun xarakteri ziddiyyətli göstərilib, qorxaqdır, yoxsa cəsurdu bilinmir.

Filmdə kütləvi qadın səhnələri tez-tez yer alır. Səməd xanın qoşunları kəndlərə hücum edir, qız-gəlinlərin üstünə cumurlar. Qadınların üzündəki, gözündəki qorxular iri planlarda ekranda göstərilir.

Səməd xanın sarayına köçən Cəvahirin əvvəlcə günləri xoş keçir. Baxmayaraq Səməd xan qəddardır, ancaq məntiqsiz və qəddar qərarlar verir, qabağına çıxanın başını kəsdirir, gözünü çıxartdırır, zindana atdırır. Ancaq xeyirxah qəlbli Cəvahiri bunlar maraqlandırmır. O, xanla eyş-işrətdədir, filmdə hətta erotik, öpüş səhnələri yer alıb. 1923-cü ilin Azərbaycan kinosu üçün bu səhnələr xeyli cəsarətlə çəkilib.

Cəvahir zülm qarşısında qətiyyət göstərmir, o, Səməd xanı qəddarlıqdan çəkindirməyə çalışmır da. Mümkündür ki, Sovet kinotənqidçiləri də bu səbəblərdən filmin mövzusunu aktual hesab etməsinlər.

Cəvahir doğuş zamanı ölür, Səməd xan yeni doğulan qızını görməyi belə arzulamır, onu bir kasıb qarıya övladlığa verir. Gülnar böyüyüb gənc qız olur, anası kimi gözəldir, onun qədər cəsarətli və çılğındır. Bir gün ova çıxan Səməd xan öz qızına rast gəlir, onun anasına bu qədər bənzəməsi xanı heyrətləndirir. Qızını, yanındakı çoban dostuyla birgə götürüb saraya gətirir.

Günlər keçdikcə xan qızının gözəlliyinin şöhrəti hər tərəfə yayılır. Qıza hər tərəfdən elçilər gəlir, xan isə bütün elçiləri əliboş yola salır. Çünki öz qızına qarşı qarşısıalınmaz ehtiras hiss edir, ona mərhum arvadı Cəvahiri xatırladan qızına axır ki, ürəyini açır. Hətta onu qucaqlayıb dodaqlarından öpməyə çalışır, Gülnar çox böyük çətinliklə yaxasını atasının əlindən qurtarır. Günlər keçir, Gülnar atasına qarşı dirəniş göstərir, yalvarır ki, onları biabır etməsin. Ancaq Səməd xan özüylə bacarmır. Axırda Gülnar şərt qoyur: onda dənizin içində bir qala tikdir, mən köçüm ora. O qalaya bizdən başqa heç kəsin ayağı dəyməsin.

Xan ustalara əmr edir, gecə-gündüz qalanın tikintisi üçün işlər gedir, nəhayət, bir gün Qız qalası hazır olur.

Gülnar dərd-ələm içində qalaya yollanır, çoban sevgilisi onu xilas etməyə hazırdır. O, hətta qalanın girişində Səməd xanı xəncərlə öldürür, yuxarı Gülnarın yanına tələsir. Ancaq Gülnar sevgilisinin ayaq səslərini tanıya bilmir, yaxınlaşanın xan olduğunu zənn edib özünü qaladan atır. Gülnar pak məhəbbət naminə ölməyi, rüsvayçılıqla yaşamaqdan üstün tutur.

Filmin çəkilişləri o dövr üçün xüsusi çətinlikli çəkilişlər idi. Dekorativ səhnə avadanlıqları zəif idi, hətta bir səhnədə edam olunan adamın müqəvva olduğu açıq-aydın bilinir, olduqca süni təsir bağışlayır, hətta gülünc alınır. Çəkilişlərində 1500 adamın iştirak etdiyi filmin xüsusən kütləvi səhnələrində sünilik və bayağılıq çoxdur.

Bəzi tənqidçilərin fikrincə, film C.Cabbarlının eyniadlı əsəri əsasında çəkilib. Ancaq Cabbarlı özü bu barədə heç bir yazısında məlumat verməyib, filmin titrlərində də Cabbarlının adı çəkilmir.

Bütün çatışmazlıqlarına baxmayaraq, "Qız qalası əfsanəsi" filmi Azərbaycan kino tarixində xüsusi yer tutur. Bu filmi kinomuzun inkişafında növbəti əhəmiyyətli addım saymaq olar.

Filmin əsas qadın obrazlarından olan Gülnar mübarizdir, Səməd xana qarşı dirəniş göstərir, ağlını işlətməyi də bacarır. O, Qız qalasının tikilməsini istəməklə vaxt udur, bu müddətdə xanın fikrindən daşınacağına, zamanla səhv yolda olduğunu başa düşəcəyinə ümid edir. Təəssüf ki, Gülnarın başqa tədbiri yoxdur, ağlına özgə çıxış yolu gəlmir. Sarayda bağbanlıq edən çoban sevgilisi də əvvəlcə qətiyyətsizlik göstərir, Gülnarın onunla görüşməsini qadağan edir, əngəlləyirlər, o, buna boyun əyib susur.

Gülnarın intiharı onun üsyanı, mübarizəsi, qətiyyəti kimi verilsə də, əslində o vaxtkı Sovet ideologiyası üçün bu, qaneedici deyildi. Daha sonra Azərbaycan kinosunda həm mənəvi, həm fiziki cəhətdən böyük qələbələr əldə edən qadın obrazlar yaranacaqdı. /"Ədəbiyyat qəzeti"/Бесплатные шаблоны для 10.5Forex Портал для чайников






Mətndə səhv var? Onu siçanla seçin və Ctrl+Enter düyməsini basın.
Teqlər:
ŞƏRH YAZ
OXŞAR XƏBƏRLƏR
TRİBUNA
XƏBƏR LENTİ
BÜTÜN XƏBƏRLƏR
TÜRK DÜNYASI
«     2021    »
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930