https://manera.az/ Yaddas - Manera.Az DataLife Engine https://manera.az/index.php?newsid=18046 https://manera.az/index.php?newsid=18046 ]]>
Şuşa mədəni mühiti və Sadıqbəyovlar – Mamayevlər

Bu yazını çapa hazırlayarkən uzun illərdən bəri tanıdığım, Sadıqbəyovlar – Mamayevlər şəcərəsinin ziyalı davamçısı Tükəzban xanım Sadıqbəyova ilə yenidən söhbət etdik. Faktları, hadisələri, ötüb keçənlərin izlərini bir daha dəqiqləşdirdik.

Əvvəla, bildirək ki, Tükəzban xanıma bu ad ona təsadüfən verilməyib. Rəfiqəm babasının böyük qardaşı, XX əsr Azərbaycan ədəbi-mədəni və ictimai-siyasi tarixində yazıçı, dramaturq, pedaqoq, tərcüməçi, diplomat, dövlət xadimi kimi tanınmış Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin ömür-gün yoldaşı Tükəzban xanımın adını daşıyır. O, böyük şəcərənin dördüncü nəslini təmsil edir. Xanım-xatınlığı, təmkinli davranışı onun kübar bir ailədən gəldiyini xəbər verir.

Kökünə-soyuna bağlılığı, Şuşa sevgisi, dövrünün tanınmış ziyalısı olmuş ulu babası Həsənalı bəy Sadıqbəyovun maarifçi dünyagörüşlü olması Tükəzban xanımgilin ailəsini, nəcib bir nəsilə mənsub olduqlarını xalqa tanıtmaq haqqı verir. Qeyd edək ki, bu şəcərə, az da olsa, araşdırılıb. Ən dəqiq mənbələr isə rəhmətlik tədqiqatçı-etnoqraf alim Ənvər Çingizoğlunun vaxtilə “Soy” dərgisində nəşr etdiyi yazılardır.

Beləliklə, Tükəzban xanım və qardaşı Nəsimi bəyin, Sadıqbəyovlar və Mamayevlər ailəsinin həyatı, yaşadıqları dövr və Şuşanın mədəni həyatı barədə topladığım materialları “Xalq qəzeti”nin oxucularına təqdim edirəm.

Şuşanın tanınmış zadəgan soylu nəsillərindən olan Salah bəy Sadıqbəyovun ulu babası Hacı bəy olub. Onun oğlu Məhəmmədsadıq bəy 1788-ci ildə Şuşada dünyaya gəlib. O, mədrəsə təhsili almaqla bərabər, özünü yetişdirir, bir çox elmdən xəbərdar olub, dil öyrənib və İbrahimxəlil xan Sarıcalı-Cavanşirə xidmət edib. Onun zadəganlığını Fətəli şah və Abbas Mirzə də təsdiqləyib.

Xan onun bilik və bacarığını, sədaqətini dəyərləndirərək oğlu Əhməd xana mühafizəçi göndərir. Əhməd xan isə Məhəmmədsadıq bəyi Nəmər kəndinə darğa təyin edir. Fatma xanımla ailə quran Məhəmmədsadıq bəyin Həsənalı bəy, Abbas bəy, Rza bəy adlı oğlanları, Səkinə və Balaxanım adlı qızları olur. Haqqında bəhs edəcəyimiz Sadıqbəyovlar soyadı Məhəmmədsadıq bəyin törəmələridir.

Məhəmmədsadıq bəyin oğlu Həsənalı bəy 1828-ci ildə Şuşada dünyaya gəlir. Molla yanında və mədrəsə təhsili aldıqdan sonra Şuşa qəza məktəbində rus dilini öyrənir. Əvvəlcə Qəza idarəsində kargüzar, kənd mirzəsi, sonra pristav olmuşdur. Daha sonra kollej qeydiyyatçısı çinini daşıyır. O, Hacı Əhməd bəyin qızı Hüsnücahan xanım Mamayeva ilə ailə qurur. Abbas bəy, Həmid bəy, Salah bəy və Zenalabdin bəy adlı oğlanları dünyaya gəlir.

Həsənalı bəyin nəvəsi Nəsimi bəy Sadıqbəyov mənimlə söhbətində bildirdi ki, babası Həmid bəyin babaları – Şuşanın Köçərli məhəlləsini, anası Hüsnücahan xanım Mamayevanın babaları isə Mamay məhəlləsini bina etmişlər. Belə ki, Mamayevlərin ulu babası Mamay bəy tarixən Gürcüstanın Dəmirçihəsənli nahiyəsində yaşayıb, orada heyvandarlıqla, əkinçiliklə məşğul olublar.

Qarabağ xanı Pənahəli xan Cavanşir Mamay bəyin oğlu Abdulla bəy Mamayı Qarabağa dəvət edir. O da xanın dəvətini qəbul edərək ailəsini götürüb Qarabağa köçür və Şuşanın mərkəzinə yaxın yerdə Mamayı məhəlləsini bina edir. Məhəllədə erməni vandalizmindən xilas olub qalan az sayda tarixi miraslar Mamayilərin adını daşıyır.

Azərbaycanın mədəniyyət beşiyi olan Qarabağ da təhsil tariximizin ən mühüm mərhələlərindən biridir. Hətta təhsilin inkişafı elə səviyyəyə gəlmişdi ki, qarabağlı maarifçilər Azərbaycanın əksər bölgələrində məktəb açmaqla məşğul olurdular. Gözünü açandan, ağlı kəsəndən məktəbə, mədrəsəyə, oradan da dünyəvi təhsil almaq üçün Rusiyaya, Peterburqa, İrana, İstanbula, Orta Asiyaya gedən şuşalı nəsillərdən biri də Sadıqbəyovlar və Mamayevlər idi.

Mamayı şəcərəsi hər nəsildə bir az da böyüyürdü. Özünü yetişdirib sosial həyatda irəliləyən Əhməd bəy, İbrahimxəlil qızı Fatı xanımla evlənir. Onların Məhəmməd bəy, Yusif bəy adlı oğlanları, Hüsnücahan, Tükəzban, Səltənət və Əzizə xanım adlı qızları dünyaya gəlir. Babasının adını daşıyan Məhəmmədi ailədə Məmo deyə çağırırlar. Şair təbli bu gənc yaşa dolduqca işıqlı dünyagörüşə sahib olur, yaradıcılıqla məşğul olur, Məmo təxəllüsü ilə şeirlər yazır, Xurşidbanu Natəvanın yaratdığı “Məclisi-üns” şairlər birliyinin üzvü olur. O, Rusiya, Orta Asiya, Türkiyə və İranı gəzmiş, eşidib gördüklərini qələmə alıb, “Səyahətnamə” əsərini yazmışdır.

Məmo bəy 1918-ci ildə Qarabağda baş vermiş erməni-müsəlman qırğınlarından öz şeirlərində belə bəhs etmişdi:

Rumdan Qafqaza üz qoydu axır daşnaqiyun,
Düşdü ortalığa aşübü bəla, fitnə cünun.
Bu qədər qanlara bais onlar oldu əknun,
O axan qan, o gedən canlara əfsus olsun,
Bizi məyus edən dəhrdə məyus olsun.

Tədqiqatlarda Mamo bəy Mamaynin həm də gözəl xəttat olduğu bildirilir. Onun 1847-ci ildə Şuşada tərtib etdiyi cüng – məcmuə indi də Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır. Cüngə Qarabağ şairlərindən Fatma xanım Kəminə, Əbdüssəməd bəy Aşiq, Məhəmmədəli bəy Məxfi, Xurşidbanu Natəvan, Mir Möhsün Nəvvab və başqalarının şeirləri daxildir.

Mamo bəy Əsəd bəy Haqverdiyevin qızı Xeyrənsə xanımla evlənir, yəni Haqverdiyevlərlə qohum olur. Onların Əhməd bəy, Fərman bəy, Hüseyn bəy, Xosrov bəy adlı oğlanları, Tükəzban (tədqiqatlara görə Tükəzban xanım Mamo bəyin birinci yoldaşından olan qızıdır) və Fatma adlı qızları olur.

1894-cü ildə Şuşada dünyaya gələn Mamo bəyin oğlu Hüseyn bəy əvvəlcə Şuşa Realnı Məktəbdə təhsil alır, sonra İrəvan gimnaziyasını bitirir və Moskvada ali təhsil alır. Ömrünün sonunadək Azərbaycanda çalışmış, kənd təsərrüfatı elmləri namizədi olmuşdur.

Böyük ədibimiz Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev övladı olmadığına görə dayısı oğlu Hüseyn bəyi övladı kimi saxlayıb böyüdür, ona təhsil verir. Hüseyn bəy uşaqlıqdan həvəskar aktyor idi, Əbdürrəhim bəyin əsərlərinin ilk tamaşalarında oynamışdır. Maarifçi və xeyirxah insan olan Hüseyn bəy Qarabağdan gəlib Bakıda və başqa yerlərdə oxuyan tələbələrə əl tutmuş, maddi yardım etmişdir.

Hacı Əhməd bəyin qızı Hüsnücahan xanım Şuşanın Mamayı məhəlləsində anadan olmuşdu. O, əvvəlcə Əsəd bəy Haqverdiyevlə ailə həyatı qurur. Bu nikahdan 1870-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev dünyaya gəlir. O, 3 yaşındaykən atası Əsəd bəy vəfat edir və bir neçə ildən sonra anası Hüsnücahan xanım ikinci dəfə Şuşanın görkəmli bəylərindən olan Həsənalı bəy Sadıqbəyovla ailə qurur.

Bu nikahdan isə Abbas bəy, Həmid bəy, Salah bəy, Zeynalabdin bəy adlı oğlanları və qızı Nabat xanım dünyaya gəlir. Onlar Əbdürrəhim bəyin anabir, ata ayrı qardaşları və bacısı idilər. Həsənalı bəy Əbdürrəhim bəyi öz övladlarından ayırmır, əksinə, onun dünyəvi təhsil alması, inkişaf etməsi üçün əlindən gələni edir.

Əbdürrəhim bəy – əsilzadəlik zirvəsi

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 2020-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, böyük dramaturq, nasir, publisist Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin anadan olmasının 150 illiyi dövlət səviyyəsində qeyd olundu. Bu humanist addımı Azərbaycan ədəbiyyatına, həmçinin şəcərələrinə verilmiş yüksək dəyər kimi qiymətləndirən Sadıqbəyovlar – Mamayevlər ailəsinin üzvləri dövlət başçısına minnətdarlıq ediblər.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin qardaşı Zeynalabdin bəyin oğlanları – sonradan ana babalarının övladlığa götürdüyü və soyadını verdiyi Teymur və Saleh Novruz oğlu Hacıyevlər yüksək ədəbərkanı, xalqına, dilinə, mədəniyyətinə böyük təəssübkeşliyi və xidmətləri ilə əmisi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevə çox bənzəyiblər.

Bolşevizmin zülmündən qorunmaq məqsədilə Şuşadan Ağdama köçən ailəni qorumaq üçün yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Novruz bəy Teymuru və Salehi övladlığa götürmüş, soyadını vermişdir. Çox əzab-əziyyətlə böyüyüb-başa çatan Teymur bəy Azərbaycan Sənaye Universitetinə (indiki ADNA) daxil olmuş, oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, energetik ixtisasına yiyələnmişdir. 50 il Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında üç nəslə dərs demiş, Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının akademiki kimi aktiv fəaliyyət göstərib. Onun bir neçə layihəsi akademiyada tətbiq olunub. Teymur bəy 2012-ci ildə 86 yaşında Bakıda dünyasını dəyişmişdir.

Teymur bəyin qardaşı Saleh bəy 1921-ci ildə Şuşada zadəgan ailəsində anadan olub. Orta təhsilini Ağdamda bitirib. 1939-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indi BDU) kimya fakültəsinə daxil olub. 1942-ci ildə Ali məktəbin üçüncü kursunda oxuyarkən müharibəyə aparılıb. 3 il 2 aylıq əsgərlik müddətində Qafqazdan Şərqi Prussiyaya qədər döyüş yolu keçib. Müharibədən sonra universiteti qırmızı diplomla bitirib, sonra Xarici Dillər İnstitutuna daxil olaraq alman dili üzrə ali təhsil alıb. Aspirantura təhsilini isə yenidən kimya sahəsində alıb. Namizədlik elmi işində müdafiə etdiyi mövzu bir müddət sonra Elmlər Akademiayası tərəfindən ləğv edilib. Bundan sonra Saleh bəy elmdən uzaqlaşaraq, Neft daşlarında çalışıb. 3 il sonra yenidən fizika elmi sahəsinə qayıdıb. Fizika üzrə həm namizədlik, həm də doktorluq işini Moskva Dövlət Universitetində müdafiə edib.

Saleh bəy 20 il Sibirdə yaşayıb və işləyib. 1988-ci ildə Qarabağ hadisələri başlayanda təqaüdə çıxaraq, özünü bütünlüklə elmə və yaradıcılığa həsr edib. O, Kemerovo Universitetinin professoru və kafedra müdiri işləmiş, Almaniyanın Heydelberq Universitetində mühazirələr oxumuş, elmi əsərləri ABŞ-ın tanınmış jurnallarında çap olunmuşdur. “Ermənilik” və “Dünyanın taleyi” (8 cildlik) kitablarının müəllifidir.

Saleh bəy Qarabağlı Azərbaycanda yeganə şəxs idi ki, “Dünyanın taleyi” kitabına Roma papası rəy vermiş, ön söz yazmışdır. “Ermənilik” kitabı hazırda Vatikan kitabxanasının fondundadır. Bəzi mənbələrə görə, Saleh bəyin kitabları Oksford Universitetində dərslik kimi istifadə olunur.

Həsənalı bəy Sadıqbəyovun Hüsnücahan xanımla evliliyindən olan oğullarından biri Salah bəy Sadıqbəyov elmli, təhsilli, geniş dünyagörüşlü olmuş, Rusiyada və başqa ölkələrdə ali təhsil almışdır. 1881-ci ildə dünyaya gələn Salah bəy ibtidai təhsilini mollaxanada alsa da, sonra Şuşa Realnı Məktəbində davam etdirir. Salah bəy teatr, incəsənət pərəstişkarı idi. Anabir qardaşı Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevlə bir çox tamaşaları səhnələşdirib, özləri də tamaşalarda çıxış etmişlər.

Əbdürrəhim bəy 1910-ci ildə Bakıya gələndə artıq onun teatr təcrübəsi var idi. Ona görə özünün təşəbbüsü ilə Bakıda “Müsəlman dram artistləri dəstəsi” yaradır. Bu dəstəyə Cahangir Zeynalov, Murad Muradov, Salah bəy Sadıqbəyov, Əbülfət Vəli, Məhəmməd bəy Əlvəndi, Səməd Mənsur, Mehdi bəy Hacınski kimi ziyalılar daxil olur. Görkəmli dramaturq Nəcəf bəy Vəzirov bu teatr dəstəsi ilə tanış olur, yaradıcılıq əlaqələri saxlayır, əsərlərini tamaşaya qoyurdu.

Səidə xanım, Tükəzban xanım, Xəqani bəy, mərhum Rizvanə xanım, Vaqif bəy, Əbdürrəhim bəy, Almaniyada yaşayan Nəsimi bəy Sadıqbəyovlar Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin anası Hüsnücahan xanımın Həsənalı bəy Sadıqbəyovdan olan övladlarından Həmid bəyin nəvələridir. Əbdürrəhim bəyin oğlu, ulu babasının adını daşıyan Həmid Sadıqbəyov hazırda Almaniyada ali təhsil alır. Ümumiyyətlə, Həsənalı bəyin nəticə və kötükcələri Amerika və Avropanın müxtəlif ölkələrində yaşayır və təhsil alırlar.

Vaxtilə Bakı şəhər 99 saylı tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi Rizvanə Sadıqbəyova sağlığında ailə şəcərəsinin araşdırılması və təbliğ olunması üçün xeyli axtarışlar etmiş, mətbuatla əlaqə saxlamış, etnoqraflarla görüşmüş, ara-sıra öz yazılarını da dərc etdirmişdir.

Rizvanə xanımın 22 dekabr 2015-ci ildə mətbuatda dərc olunan məqaləsindən: “...Salah Sadıqbəyov Şuşada bəylərdən biri ilə dalaşır və onu öldürür. Buna görə Sibirə sürgün olunur. Qardaşı Abbas Salahı tək buraxmır və onunla Sibirə gedir. Əbdürrəhim bəyin məsləhətilə Abbas bəy çarın anasına ərizə ilə müraciət edir. Bundan sonra qardaşların sürgün cəzası müharibədə iştirakla əvəzlənir (böyük ehtimal ki, Birinci Dünya müharibəsi qeyd olunur).

Abbas bəy müharibədə göstərdiyi igidliyə görə çarın mükafatına layiq görülür, Peterburqa, saraya dəvət olunur. Saraydakı ziyafətdə çarın əmisi qızı Donya Abbas bəyə vurulur və onlar evlənir, bir neçə ildən sonra Şuşaya gəlirlər. Bəzi qaynaqlarda deyilir ki, Donyanın cehizini Yevlaxdan Şuşaya 50-yə qədər fayton daşıyır. Hüsnücahan xanım rus gəlini qəbul etsə də, adını dəyişdirib Dünya qoyur və ona islamı qəbul etdirir.

Təəssüf ki, bu evlilikdən onların övladı olmur və ailə həyatları faciəli şəkildə sonlanır. 1921-ci ildə ermənilər qəflətən Muğanlı kəndinə soxulub camaata divan tutanda, Dünya xanım da öldürülür. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin təəssübkeşi kimi və hərb sənətinə bələd olduğu üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Səməd bəy Mehmandarov və Əliağa Şıxlinski ilə dostluq və əməkdaşlıq edən Abbas bəy 1921-ci ildə Gəncə iğtişaşlarında öldürülüb və qəbri Gəncədədir.

Rizvanə xanım Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin də ailə qurmasından belə bəhs etmişdir: “Həsənalı bəy qızını qaynı oğlu Mamo bəy Mamoyevə ərə verir. Qadın dünyasını dəyişmiş, ondan Tükəzban adında bir qızı – Əbdürrəhim bəyin dayısı qızı qalmışdı. Hüsnücahan xanım qardaşının birinci yoldaşından olan qızı Tükəzbanı oğlu Əbdürrəhim bəylə evləndirir. Bu izdivacdan onların övladı olmur, ikinci dəfə ailə qursa da, yenə də övladı olmur. Atam Zülfüqar bəy Əbdürrəhim bəy əmisinə hörmət əlaməti olaraq, oğluna – qardaşıma Əbdürrəhim bəyin, qızına – bacıma isə yoldaşı Tükəzban xanımın adını vermişdir”.

XIX əsrin 70-ci illərində – Əbdürrəhim bəy lap körpə ikən atası Əsəd bəy yaxın qohumu Həsənalı bəylə Şuşa qəzasının Muğanlı kəndində (Ağdam rayonunun Muğanlı kəndi) su dəyirmanı tikdirirlər. Qarqarçayın bir qolu Muğanlı kəndinin ortasından keçir, kəndi iki yerə ayırırdı. Kənd camaatı onu Xatın arxı adlandırırdı. Həsənalı bəy və Əsəd bəy Xatınarxın qolları üstündə, kəndin yuxarı başında və insanların rahat gəlib-gedə biləcəyi daha iki yerdə 3 su dəyirmanı tikdirirlər.

Əsəd bəy dəyirmanın birini yeni doğulmuş oğlu Əbdürrəhim bəyin adına tikdirir. O vaxtdan ta XX əsrin ortalarına qədər həmin yer Əsəd bəyin dəyirmanı adlanırmış, həm də bir coğrafi göstərici olmuşdur. Muğanlı, Şıxbabalı, Qaradağlı, Qasımlı və digər kəndlərin əhalisi artıq uzaq yollar qət etmədən arpasını, buğdasını burada üyüdür, bəylərin xeyirxahlıqlarına görə onlara dua edir, adlarını hörmətlə çəkirdilər. Dəyirmanlar ötən əsrin 70-ci illərinə qədər fəaliyyət göstərmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin devrildiyi, Şura hökumətinin yarandığı, yəni bolşevizmin işğalından sonra bütün varidatı əlindən alınmış Sadıqbəyovlar –Mamayevlər Şuşanı tərk edib Muğanlıda məskunlaşır. Həmid bəyin 2 oğlu – Həsənalı bəy və Zülfüqar bəy, qızı Rəna xanım Muğanlıda böyüyürlər.

Qeyd edildiyi kimi, var-yoxu işğal edilmiş Sadıqbəyovların Muğanlıdakı dəyirmanlarına da əl qoyulur. Vəziyyəti görən Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Ağdama gedir, rayon rəhbərindən, dəyirmanın işlədilməsini onlara verməyi xahiş edir və sözü yerə salınmır. Bundan sonra dəyirmanların idarəçiliyi varislərə qaytarılır. Yoxsullaşmalarına baxmayaraq, kəndlilər bu nəcib ailənin üzvlərinə rəğbətlə yanaşırdı.

Həmid bəyin yoldaşı müasir dünyagörüşlü olmuş Nənəş xanımın kəndlilərə, xüsusilə qadınlara qarşı mərhəməti, onlara yardım etməsi hələ də el ağzında danışılır, hörmətlə yad olunur. Dəfələrlə kənd camaatı çox hörmət etdiyi bəy ailəsini öz evində gizlədərək bolşevizmin hücumlarından qorumuşlar.

Ağdamın işğalına qədər Xatınarx gur suları ilə axır, dəyirmanlar fəaliyyət göstərməsə də bir şəcərənin mirası, xalqın maddi-mədəniyyət abidəsi kimi qorunurdu. Lakin 30 illik işğal zamanında bu irs ermənilər tərəfindən dağıdılıb, arxın dərin yatağı torpaqla doldurulub. İşğaldan sonra ata-babalarının yadigarı olan yerləri görməyə gedən Nəsimi bəy, Xəqani bəy, Tükəzban xanım və şəcərənin digər üzvləri mətbuata və televiziyaya dağıdılmış yurdlarından, dəyirmanlarından, bulaqlarından ürək ağrısı ilə bəhs etmişlər.

Ömrünün ixtiyar çağını Gəncədə yaşayan Həsənalı bəyin qızı Səidə xanım Sadıqbəyova babalarından qürurla danışsa da, erməni vandallarının ata yurdunda törətdikləri vəhşiliklərindən ürək ağrısı ilə danışdı: “Şuşanın Köçərli və Mamayi məhəllələrindəki mülkləri XX əsrin 20-ci illərində Şura hökuməti tərəfindən ata-babalarımın əlindən alındıqdan sonra uzun illər kombinat, pedaqoji texnikum və digər ictimai bina kimi istifadə olunub. Lakin işğal dövründə ermənilər tərəfindən çoxu dağıdılıb”.

Əbdürrəhim bəyin qardaşı nəvəsi, 20 ildən çoxdur Almaniyada yaşayan və 2022-ci ilin avqustunda Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin xətti ilə Şuşada ata-baba yurdu Köçərli və Mamayı məhəlləsində sönmüş, lakin qığılcam saçan yurdunu ziyarət etmiş Nəsimi Sadıqbəyov “Vətən uzaqda deyil” verilişinə müsahibəsində bu mövzulardan bəhs etmişdir.

Birinci Qarabağ müharibəsi veteranı, uzun illər polis orqanlarında xidmət etmiş, ehtiyatda olan polis zabiti Xaqani Sadıqbəyov yaşlı nəslin nümayəndələrinin ata-babaları haqqında hörmətlə danışdıqlarından qürurla bəhs etdi. Dedi ki, bütün həyatım və əmək fəaliyyətim boyu mənsub olduğum zati-ailəyə layiq yaşamağa və işləməyə çalışmışam.

Söhbətimizin sonunda ailə üzvləri bir arzularını da dilə gətirdilər: “Şuşanın Köçərli, yaxud Mamayı məhəlləsində çox da böyük olmayan bir ərazidə zamanında hər iki məhəlləni bina etmiş babalarımızın əziz xatirəsinə muzey yaradılsın və orada şəcərəmizə mənsub irs toplansın”.

Bu arzunun gerçəkləşməsi Azərbaycan xalqına Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev kimi çox dəyərli bir oğul bəxş etmiş, Şuşanın mədəni həyatında və ölkəmizin sivil inkişafında önəmli rol oynamış bu nəslin timsalında tarixi keçmişimizin daha bir öyünclü səhifəsinin örnək olaraq qorunub yaşadılması olardı.

Əminə YUSİFQIZI,
Əməkdar jurnalist

"Xalq qəzeti" ]]> admin Sat, 07 Feb 2026 18:29:04 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=17810 https://manera.az/index.php?newsid=17810 ]]>
Mədinə QAFARZADƏ
BDU Hüquq fakültəsinin 1-ci kurs tələbəsi

XXI əsrin müharibəsi kimi dünya hərb salnaməsinə qızıl hərflərlə yazılan, şanlı Azərbaycan Ordusunun cəmi 44 günə uğurla başa vurduğu, xalqımızın haqq mübarizəsində qalib gəldiyi Vətən Müharibəsi tarixə əbədi həkk olundu. 8 Noyabrda Böyük Zəfərlə yekunlaşan bu müqəddəs savaşın hər gününü dərindən araşdırmaq, həmin dövrdə döyüş meydanında, arxa cəbhədə, diplomatik mübarizədə yaşananları ən incə detallarına qədər öyrənmək və yaddaşlara yazmaq vacibdir. Bu məsuliyyət isə qismətinə qələbəmizə şahidlik etmək yazılmış bugünkü nəslin, Vətən Müharibəsinin müasiri olanların üzərinə düşür.

İkinci Qarabağ müharibəsi tarixdə bənzəri az olan bir dövrdə - qlobal COVID-19 pandemiyası şəraitində baş verdi. Bu dövrdə Azərbaycan xalqı eyni anda iki böyük sınaqla üz-üzə qalmışdı: görünməz virusun qorxusu və Vətənin azadlığı uğrunda gedən ölüm-dirim mübarizəsi.

Pandemiya insanların sosial əlaqələrini məhdudlaşdırmış, izolyasiya, qeyri-müəyyənlik, ölüm vahiməsi və digər faktorlardan doğan uzunmüddətli stress yaratmışdı. Bunun üzərinə müharibə xəbərləri, itkilər və informasiya axını əlavə olunanda, cəmiyyətimiz emosional gərginliyin pik nöqtəsini yaşadı.

Elmi tədqiqatlara görə, bir toplum eyni anda bir neçə stress mənbəyinin təsirinə məruz qaldıqda fərdlərdə travmaya reaksiya intensivliyi iki-üç dəfə artır. 2020-ci ilin payızında Azərbaycan cəmiyyətində bu hal açıq şəkildə müşahidə olunurdu: bəzi insanlar panikataklar, yuxu pozuntuları və emosional uyuşma yaşayırdı. Digərləri isə bu ikili gərginliyə iman, vətənpərvərlik və milli birlik hissi ilə qarşı dururdu. Maraqlı paradoks ondadır ki, pandemiyanın yaratdığı təcrid şəraiti eyni zamanda xalqı daxili birliyə və ortaq düşüncəyə yönəltdi. İnsanlar evlərindən kənara çıxa bilməsələr də, qələbə xəbərlərini ekran arxasından göz yaşları ilə izləyir, xalqın kollektiv emosional ritminə qoşulurdular.

44 günlük müharibə zamanı Azərbaycan dövləti təhlükəsizlik məqsədilə sosial şəbəkələrdə və bəzi internet platformalarında məhdudiyyətlər tətbiq etmişdi. Psixoloji elmi araşdırmalar göstərir ki, informasiya axınının məhdudlaşdırılması bəzən fərdlərdə kontrol hissinin itməsi və stress səviyyəsinin yüksəlməsi ilə nəticələnir. Lakin bu vəziyyətdə fərdlər emosional stabilliyi qorumaq üçün alternativ psixoloji mexanizmlər yaradırlar. Həmin dövrdə insanlarımız bir-biri ilə sıx emosional əlaqəni itirsələr də, daxili bağlılıqlarını gücləndirdilər. Psixoloji baxımdan bu, emosional yüklənmənin sıxılmış forması idi: insanlar duyğularını paylaşa bilməsələr də, onları içlərində topladılar. Və həmin emosional enerji 8 Noyabrda, Şuşanın azadlığı xəbəri yayılanda bir anda boşaldı, sevinc qışqırıqlarına, qürurdan yaranan göz yaşlarına və zəfər nidalı yürüşlərə çevrildi.

Azərbaycanlı olan hər kəs o günlərdə öz daxilində döyüşdü: bəziləri ön xətdə, bəziləri arxa cəbhədə, hətta kimisə də elan edilmiş xüsusi rejimi pozmadan qələbə xəbərlərini evdə həyəcanla gözləyərək. Qorxu, gərginlik və ümid bir yerdə yaşayırdı, amma heç kim inamını itirmədi. Çünki bu xalq ürəkdən inanırdı: haqq-ədalət onun tərəfindədir!

8 Noyabr ilk növbədə bu inamın nəticəsi oldu. Bu tarixi gündə xalqımızın əsrlərlə çəkdiyi iztirab qürurla, qələbə sevinci ilə əvəzləndi. Hər bir azərbaycanlının qəlbində həmin gün bu cümlə səsləndi: "Biz qalib gəldik!"

Biz 8 Noyabr Zəfəri ilə dünyaya bir daha göstərdik ki, Azərbaycan xalqı necə təmkinli, iradəli və mərddir. Biz sübut etdik ki, müharibə yalnız silahla deyil, inamla, ruhla və birliklə qazanılır.

Psixoloji baxımdan, bu cür möhtəşəm hadisələr kollektiv travmanı sağaltma gücünə malikdir. Cəmiyyətin birgə yaşadığı ağrılar fərəh və fəxarətlə əvəzləndikdə milli psixologiyada yenilənmə mərhələsi başlayır.

Müharibə zamanı əsgərlərimiz hər an ölümlə, qorxu və məsuliyyətlə üz-üzə idilər. Onların psixoloji dözümlülüyü yalnız fərdi güclə deyil, Vətənin azadlığına inamla möhkəmlənirdi. Araşdırmalara görə, milli məqsəd uğrunda döyüşən insanlarda psixoloji müqavimət səviyyəsi digər hallarla müqayisədə daha yüksək olur. 44 günlük Vətən Müharibəsində qazi olmuş leytenant Qurbanəli İsmayılovdan eşitdiklərim bu baxımdan xeyli maraqlı və təsirlidir:

"Müharibənin mənəvi təsiri mənim üçün o qədər də ağır olmadı. Çünki uşaqlıqdan hərbiyə böyük marağım var idi və 15 yaşımda bu yolu seçmişdim. Mən və mənim kimi o sırada dayanan yoldaşlarımın bir məqsədi var idi: təhsilimizi başa vurub zabit kimi ordu sıralarında xidmət etmək, Vətənimizi qorumaq, işğalda olan torpaqlarımızı azad etmək və 1990-cı illərdə millətimizə qarşı törədilən vəhşiliklərin qisasını almaq. Biz bu yolu seçəndə yaxşı bilirdik ki, asan yol deyil. Qarşımızda sınaqlarla dolu, çətin bir yol uzanırdı. Amma biz qorxmadıq, çünki bu yol Vətən yoluydu. Vətən müharibəsində başımıza gələnlər, aldığımız yaralar bizi sarsıtmadı. Əksinə, bu yolda aldığım hər bir yara mənim üçün qürur nişanıdır. Hər dəfə o izlərə baxanda içimdə fəxarət hissi oyanır. Lakin bizim üçün ən ağır, ən təsirli anlar o idi ki, illərlə birgə xidmət etdiyimiz, çiyin-çiyinə döyüşdüyümüz dostlarımızı itirirdik. Düzdür, heç bir qələbə itkisiz qazanılmır. Amma insan illərlə həm yaxşı, həm də pis günlərini paylaşdığı silahdaşlarını itirəndə, onun ürəyində heç vaxt dolmayan bir boşluq qalır..."

8 Noyabrda Azərbaycan xalqının öz yaxın tarixini ağrı-acılarla deyil, qürurla xatırlamaq ənənəsinin əsası qoyuldu. Hər bir azərbaycanlı üçün 8 Noyabr məğlubiyyət kompleksinin yox edildiyi, qalibiyyət ruhunun yenidən doğulduğu gün oldu. Bu tarixi gün bizim üçün milli özünəinamın bərpası kimi çox dəyərlidir. 8 Noyabr Zəfəri xalqda mənəvi güvən, birliyə inam və gələcəyə ümid hissini möhkəmləndirdi. Böyük Zəfərimiz 8 Noyabr tarixi ilə əbədiləşsə də, yalnız bir günün nəticəsi deyil, xalqımızın əsrlərlə çəkdiyi əzablara illərlə hazırlaşaraq verdiyi qətiyyətli cavabdır.

525.az

]]> admin Sat, 08 Nov 2025 20:11:58 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=17057 https://manera.az/index.php?newsid=17057 ]]>
"Doğma vətən torpağına heç də yenidən hakimiyyətə qalxmaq üçün yox, ancaq və ancaq respublikanın bu ağır və çətin dövrlərində xalqın dərdinə şərik olmaqla vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirməyə, azadlıq uğrunda mübarizəyə qoşulmağa gəlmişəm... Mənim əsas məqsədim Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və Azərbaycan hakimiyyətini respublikanın bütün ərazisində bərqərar etməkdən ibarətdir." Heydər Əliyev

19-cu əsri 1789-1914, 20-ci əsri 1914-1991-ci illər arasında təhlil edən məşhur ingilis tarixçisi Eric Hobsbawma görə, 19-cu əsr "uzun", 20-ci əsr isə "qısa" idi. Yenə Eric Eric Hobsbawma görə, 19-cu əsr 1789-cu ildə Böyük Fransız İnqilabı ilə başlayır, 1913-cü ildə başa çatır. "Qısa 20-ci əsr" - təqvimə görə deyil, tarix olaraq 1914-cü ildən, yəni Birinci Dünya Müharibəsindən sonra və 1991-ci ildən - dünyada qlobal dəyişikliklərin başlandığı, 1990-cı ildə Almaniyanın birləşməsi və 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması ilə sona çatır. bizim üçün Qarabağ savaşının başlanması və 20 Yanvar faciəsi ilə sonlanan "qısa 20-ci əsr"də Azərbaycan xalqının həyatında xüsusi əhəmiyyət kəsb edən hadisələr bir-birini izlədi.

Əsrin əvvəllərində Azərbaycanda Şərqdə ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandı (28 may 1918-ci il), zəngin dövlətçilik tariximizdə mühüm bir hadisə oldu. Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini əldə etdi, dövlət quruculuğunda, idarəetmədə yeni ənənələrin əsası qoyuldu. Təəssüf ki, Cümhuriyyətimizin ömrü qısa oldu, Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal olundu. Əsrin sonunda, 90-cı illərin əvvəllərində keçmiş SSRİ-nin süqutu ilə müstəqilliyimizi bərpa etmək üçün tarixi şərait yarandı. Əsrin sonunda 70 illik əsarətdən sonra xalq ikinci dəfə öz müstəqilliyinə qovuşdu. “Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz”, - sözləri həqiqətə çevrildi.

Müstəqilliyimizə gedən yol qanlı 20 Yanvardan keçdi. Sovet rəhbərliyi 1987-ci ildən başlayan gərginliyin qarşısını almaq əvəzinə, Azərbaycan xalqına qarşı dəhşətli cinayət işlədi. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Mixail Qorbaçovun əmri ilə SSRİ Müdafiə Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi və Daxili İşlər Nazirliyinin qoşun hissələri Bakıya və Azərbaycanın bir neçə rayonuna yeridildi. Dinc əhaliyə ağır texnikadan və müxtəlif tipli silahlardan atəş açılaraq qətlə yetirildi. Bakı, Sovet ordusunun xüsusi təyinatlı dəstələri və daxili qoşunları tərəfindən xüsusi qəddarlıq və misli görünməmiş vəhşiliklə zəbt edildi. Fövqəladə hal edilənədək hərbiçilər tərəfindən 82 nəfər amansızlıqla qətlə yetirildi, 20 nəfəri ağır yaralandı. Fövqəladə hal elan edildikdən sonra da Sovet ordusunun xüsusi təyinatlı dəstələri və daxili qoşunları Bakıda və digər yerlərdə qırğına davam etdi. Bakı şəhərində bir neçə gün ərzində 21 nəfər öldürüldü. Hətta fövqəladə vəziyyətin elan olunmadığı rayon və şəhərlərdə də dinc əhali qətlə yetirildi. Qoşunların qanunsuz yeridilməsi nəticəsində Bakıda və ətraf rayonlarında 131 nəfər öldürüldü, 744 nəfər yaralandı. Öldürülənlər arasında qocalar, qadınlar, uşaqlar, təcili yardım işçiləri, milis nəfərləri də vardı.

Bununla da kifayətlənməyib dinc əhali arasında kütləvi həbslər (paytaxt Bakı və respublikanın digər şəhər və rayonlarından 841 nəfər) aparıldı. Azğınlaşmış hərbi qulluqçular tərəfindən 200 evə, 80 avtomobilə, o cümlədən təcili yardım maşınlarına atəş açıldı. Külli miqdarda dövlət və şəxsi əmlak məhv edildi. Bir sözlə, Sovet qoşunlarının hərəkətlərində 1945-1946-cı illərdə keçirilmiş və tarixə Nürnberq prosesi kimi düşmüş beynəlxalq tribunalda pislənilən bütün əlamətlər müşahidə edildi. Xalqımızın yaddaşına qanlı yanvar kimi yazılan tarix, həm də Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq salnaməsidir. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə millət qorxmadan əliyalın rus tanklarının qabağına çıxmaqla qəhrəmanlıq göstərdi. Oğullarımız şəhid oldu, lakin qanları ilə yeni tarix, qəhrəmanlıq tarixi yazdılar. 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqının iradəsinin sarsılmazlığını göstərdi. 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan milli kimliyinin formalaşmasına həlledici rol oynadı, dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsində dönüş nöqtəsi oldu.

Bakıda fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsinə və Sovet ordusunun qəddarlığına, baxmayaraq xalq yanvarın 22-də paytaxtın “Azadlıq” meydanında 20 Yanvar şəhidlərinin dəfni ilə əlaqədar matəm yürüşü keçirdi. Şəhidlərin dəfn mərasimində 2 milyona yaxın insan iştirak etdi. Xalqın tələbi ilə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fövqəladə sessiyası çağırıldı. Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyətin ləğv edilməsi haqqında qərar qəbul edildi. Ulu öndər Heydər Əliyev Moskvadan haqq səsini ucaltdı. Faciədən bir gün sonra – 1990-cı il yanvarın 21-də ümummilli lider Heydər Əliyev ailə üzvləri ilə birlikdə Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək doğma xalqı ilə həmrəylik nümayiş etdirdi, keçmiş SSRİ rəhbərliyinin törətdiyi bu qanlı əməliyyata kəskin etirazını bildirdi. Əməliyyata rəhbərlik edənləri ifşa etdi: “...Azərbaycanda baş vermiş hadisələri mən hüquqa, demokratiyaya zidd, humanizmə və ... hüquqi dövlət quruculuğu prinsiplərinə zidd hesab edirəm...Dağlıq Qarabağ hadisələrinin ilkin mərhələsində ölkənin ali partiya siyasi rəhbərliyi tərəfindən vaxtında zəruri tədbirlər görülsə idi, 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə çoxlu insan qırğını ilə nəticələnən hərbi müdaxilə üçün zəmin də yaranmazdı ... Qırğın törədənlərin hamısı layiqincə cəzalandırılmalıdır!”

Bu ərəfədə Naxçıvanda da vəziyyət kritikdi. Naxçıvanda işğal planlarını həyata keçirməyə cəhd göstərən ermənilər tərəfindən Sədərək, Günnüt və
Havuş kəndləri güclü atəşə tutuldu (14 dekabr 1989) 1990-cı il yanvarın 19-dan etibarən Sədərək daha intensiv hücumlara məruz qaldı. SSRİ Müdafiə Nazirliyinin 7-ci ordusunun köməyi ilə Şərur rayonunun Kərki kəndi ermənilər tərəfindən işğal olundu. İgidlərimiz ağır döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak oldu. Azərbaycanın o vaxtkı kommunist rəhbərliyi Naxçıvana qarşı erməni təcavüzünə biganə qalması xalqın hiddətinə səbəb oldu. Respublikanın ərazi bütövlüyü və vətəndaşlarının həyatı təhlükə qarşısında qaldı. 1990-cı il yanvarın 19-da Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (MSSR) SSRİ-nin tərkibindən çıxdığını bildirərək, özünü müstəqil respublika elan etdi. Respublikanın ərazi bütövlüyü və vətəndaşlarının həyatı təhlükə qarşısında qaldığı və beynəlxalq hüquqi qüvvəsi olan Qars müqaviləsinin şərtləri kobud şəkildə pozulduğu üçün qəbul olunan qərarda səbəb kimi Azərbaycanın o vaxtkı kommunist rəhbərliyinin Naxçıvana qarşı erməni təcavüzünə biganə qalması göstərildi

Bir yumruq kimi birləşən naxçıvanlılar ermənilərin arzusunu ürəyində qoydu. Naxçıvanlıların güc aldıqları yeganə qüvvə ümummilli lider Heydər Əliyev idi. Moskvadan vətənə qayıdan ulu öndərin bu illərdə döyüşlərin getdiyi Sədərəkdə dəfələrlə olması xalqla birliyi, insanların güc, inam hissini gücləndirdi. Naxçıvanı erməni işğalından qorudu. Naxçıvanlılar bu böyük şəxsiyyətin ətrafında sıx birləşdi. Artıq Naxçıvan tək deyildi. Ümummilli lider Heydər Əliyevin Naxçıvanda olması “unudulmuş” və “tərk olunmuş tənha ada”ya bənzədilən Naxçıvan sakinlərində stimul yaratdı.

Ümummilli lider Heydər Əliyev 1998-ci il yanvarın 14-də Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Komissiyasının iclasında çıxışı zamanı Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiya statusuna münasibət bildirərkən demişdi: “1990-cı il yanvarın 19-da Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Sovetinin Naxçıvanın Sovetlər İttifaqının tərkibindən çıxması haqqında qərarı, mən hesab edirəm ki, tarixi bir əhəmiyyət kəsb edibdir. Doğrudur, Azərbaycanın Ali Soveti yanvarın 29-da bu qərarı ləğv edibdir. Amma bu, tarixdə qalan bir hadisədir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının insanları və Ali Sovetdə təmsil olunan adamlar öz iradələrini ifadə ediblər. Nəyə görə? - Azərbaycana qarşı edilən ədalətsizliyə görə. Naxçıvana Ermənistan tərəfindən hücumlar edilmişdi. O vaxt Kərki kəndi əldən getmişdi, başqa kəndlərə hücumlar edilmişdi. Hələ Ermənistanda, həm də Naxçıvanda olan sovet qoşunları da naxçıvanlıları müdafiə etməmişdilər – baxmayaraq ki, orada həddindən çox sovet qoşunları var idi. Ona görə də naxçıvanlıların başqa əlacı olmamışdı, qərar qəbul etmişdilər.” O gecə qəbul edilən qərar dünyanın nəzərlərini Moskvanın xalqımıza qarşı törətdiyi hərbi-siyasi cinayətlərə, ermənilərin Naxçıvana təcavüzünə yönəltdi. Ən önəmlisi bu qərarla “qüdrətli” Sovet İttifaqının çöküşü elan edilmiş oldu.

20 Yanvar faciəsindən sonrakı dövr blokada vəziyyətində olan Naxçıvanda çox ağır keçdi. Kəndlərimiz Biçənək, Şada, Gərməçataq, Sədərək, Havuş və s. intensiv erməni hücumlarına məruz qaldı. Bu hucumlar zamanı Sədərək 109 şəhid verdi (1990-1993).

O dövrdə mətbuada gedən bir yazıda Naxçıvan “unudulmuş tənha ada”ya bənzədilmişdi. Belə çətin, kəşməkəşli günlərdə 1990-cı il iyulun 22-də, ümummilli lider Heydər Əliyevin Moskvadan doğulub böyüdüyü Naxçıvana, ağır vəziyyətdə olan vətəninə qayıdışı xalqın qurtuluşu oldu. Xalq ulu öndəri görmək üçün Naxçıvan şəhərinin mərkəzinə, “Tribuna” deyilən baş meydana axın etdi. Bu görüşdəki 70-80 min nəfərin içərisində ailəliklə biz də vardıq.

Dünya şöhrətli Heydər Əliyevin ətrafında sıx birləşən naxçıvanlılar qısa müddətdə onu özlərinə rəhbər seçdi. Ağır blokada şəraitinə baxmayaraq, Heydər Əliyev muxtar respublikanın müdafiəsini yüksək səviyyədə təşkil etməyə və erməni təcavüzkarlarından qorumağa nail oldu. O ağır günlərdə xalqla birlik nümayiş etdirən ümummilli lider Heydər Əliyevin məramı aşağıdakı sözlərində etiva olunur: "Doğma vətən torpağına heç də yenidən hakimiyyətə qalxmaq üçün yox, ancaq və ancaq respublikanın bu ağır və çətin dövrlərində xalqın dərdinə şərik olmaqla vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirməyə, azadlıq uğrunda mübarizəyə qoşulmağa gəlmişəm... Mənim əsas məqsədim Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və Azərbaycan hakimiyyətini respublikanın bütün ərazisində bərqərar etməkdən ibarətdir."

Bütün naxçıvanlılar həmin illər Naxçıvanda dövlət müstəqilliyimizin bərpası istiqamətində taleyüklü qərarların hansı çətin şəraitdə və necə qəbul olunduğuna şahid oldu. Ağır və gərgin ictimai-siyasi proseslərin cərəyan etdiyi bu dövrdə - 17 noyabr 1990-cı ildə muxtar respublika Ali Məclisinin I sessiyası keçirildi. Heydər Əliyevin sədrliyi ilə keçən sessiyada "Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası"nın adından "Sovet" və "Sosialist" sözləri çıxarıldı, onun "Naxçıvan Muxtar Respublikası" adlandırılması haqqında qərar qəbul edildi. Eyni zamanda, Naxçıvan MR Ali Sovetinin Ali Məclis adlandırılması barədə qərar qəbul olundu.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin o vaxtlar çoxlarının tanımadığı üçrəngli bayrağı Naxçıvan Ali Məclisində qaldırıldı. Sessiyada, həmçinin Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi adından Azərbaycan SSR Ali Sovetinə üçrəngli bayrağının Azərbaycanın rəsmi dövlət rəmzi kimi tanınması haqqında vəsatət irəli sürüldü. 1991-ci il fevral ayının 5-də həmin vəsatətə baxıldı. Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti “Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı haqqında” Qanun qəbul etdi. Bu qanunla üçrəngli bayrağımız yenidən respublikanın Dövlət bayrağı elan edildi.

Sonralar ümummilli liderin özü bu barədə deyirdi: “Mən belə fikirdəyəm ki, Naxçıvan MR Ali Məclisinin qəbul etdiyi qərarlar Azərbaycan Respublikasının işinə çox təsir etdi və Azərbaycan rəhbərliyi bir neçə belə qərarın qəbul edilməsində məcburiyyət qarşısında qaldı. Naxçıvan Muxtar Respublikasının üzərində bu bayraq 1990-cı il noyabrın17-də, Azərbaycan Respublikasında isə 1991-ci il fevralın 5-də dalğalandı.”

Ümummilli lider Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında Yanvar faciəsini Azərbaycan xalqının suveren hüquqlarına qəsd kimi qiymətləndirdi: “Mən belə hesab edirəm ki, 19-20 yanvarda baş vermiş bu faciə həm Sovet İttifaqının siyasi rəhbərliyinin, şəxsən Qorbaçovun böyük günahının nəticəsidir, onun diktatorluq meyillərindən əmələ gəlmiş bir haldır və eyni zamanda, Azərbaycan rəhbərlərinin xalqa xəyanəti və cinayətinin nəticəsidir. Mən belə fikirdəyəm ki, Böyük Vətən müharibəsi qurtarandan sonra Sovet İttifaqında, ölkənin daxilində — heç bir yerdə, heç bir regionda bu qədər, bu miqyasda qanlı qırğın olmamışdır. Bunu da edib Sovet ordusu. Və bunun nə qədər böyük miqyasda olmağını onunla da ölçmək olar ki, bu hərbi aksiyanın həyata keçirilməsi üçün SSRİ müdafiə naziri Yazov, SSRİ daxili işlər naziri Bakatin vaxtından qabaq gəlib. Bakıda oturub, bu əməliyyatlara rəhbərlik ediblər. Müharibə vaxtı hərbi nazir az-az cəbhəyə gedirdi, ancaq görün bu hərbi əməliyyata bunlar nə qədər böyük fikir veriblər, bunun miqyası nə qədər böyük olub ki, marşal Yazov gəlib Bakıda oturub və bu əməliyyata rəhbərlik edib. Demək, bu, Azərbaycan xalqına qarşı göstərilən hərbi təcavüzdür, təhqirdir, Azərbaycan xalqının qarşısında cinayətdir.”

Xalqın qan yaddaşında dərin iz qoymuş 20 Yanvar faciəsini “cinayət” adlandıran Heydər Əliyev "1990-cı il yanvar ayında törədilmiş Bakı hadisələrinə siyasi qiymət verilməsi haqqında" qərar layihəsini işləyib Ali Məclisin sessiyasının müzakirəsinə təqdim etdi. Qərar məhz Heydər Əliyevin siyasi nüfuzu nəticəsində qəbul olundu. İlk dəfə 20 yanvar hadisələrinə düzgün siyasi qiymət Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi tərəfindən verildi. Qanlı hadisədə SSRİ rəhbərliyi ilə yanaşı, respublika rəhbərliyinin də günahkarı olduğu göstərildi, onların adları bir-bir açıqlanaraq məsuliyyətə cəlb edilmələri tələb olundu.

1991-ci il sentyabrın 3-də Heydər Əliyev Naxçıvan MR Ali Məclisinə Sədr seçildi. Bu böyük hadisə çətin vəziyyətdə olan Naxçıvanda bayram kimi qarşılandı. “Bu seçimlə ulu öndər ilk növbədə, fəal və peşəkar fəaliyyəti ilə nəinki muxtar respublikada, həmçinin bütün Azərbaycanda milli dövlətçiliyə inam hissini formalaşdıra bildi.” Ümummilli liderin ilk gündən atdığı addımlar, həyata keçirdiyi tədbirlər Naxçıvanı düşmən əlinə keçmək təhlükəsindən qurtardı. Qeyd edək ki, Naxçıvan MR-də dövlət müstəqilliyinin bərpası istiqamətində tədbirlər yalnız siyasi müstəvidə getmirdi, “yeni iqtisadi təfəkkürə söykənən, bazar iqtisadiyyatının tələblərinə uyğunlaşan iqtisadi model formalaşırdı.”

Ali Məclisin 16 dekabr 1991-ci il tarixli sessiyasında "Dünya Azərbaycan türklərinin milli həmrəylik və birlik günü haqqında" qərar qəbul olunması əsrin yaddaalan hadisələrindən oldu. Məsələnin siyasi əhəmiyyətinə xüsusi önəm verən Ali Məclisin Sədri Heydər Əliyev müzakirələrə yekun vurarkən söylədiyi nitqində dedi: "Dünya Azərbaycan türklərinin milli həmrəylik və birlik günü haqqında" məsələnin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında müzakirə olunması, böyük əhəmiyyətli qərar qəbul edilməsi Azərbaycan türklərinin uzun illər ayrılıqdan sonra birləşməsi yolunda ilk addımdır. Biz böyük qürur hissi ilə deyirik ki, bu, Naxçıvanda, qədim türk diyarında irəli sürülmüşdür." Bu, dünya azərbaycanlılarının vahid amal uğrunda birləşməsi, məhz ulu öndərin sayəsində baş tutdu.

O ağır dövrdə Heydər Əliyevin nüfuzu sayəsində qurduğu beynəlxalq əlaqələri respublikanın mövcudluğunu qorudu. 1992-ci il mayın 28-də açılan Sədərək-Dilucu körpüsü Türkiyə ilə əlaqələrin inkişafında əhəmiyyətli rol oynadı. Hər çıxısı tarixi hadisə olan Heydər Əliyev körpünün açılış mərasimi zamanı demişdir: "Biz azərbaycanlılar, türklər əsrlər boyu Araz çayının o sahilində, bu sahilində dost, qardaş kimi yaşamışıq. Ancaq 70 il bir-birimizlə görüşmək üçün, əlaqə saxlamaq üçün həsrət çəkmişik. 70 il biz bu görüşü həsrətlə gözləmişik." Türkiyə Cümhuriyyətinin o zamankı Baş naziri Süleyman Dəmirəl isə cavabında "Bu gün burada cərəyan edən hadisə tək bir körpünün açılışı deyildir. Cərəyan edən əsas hadisə 70 il bir-biri ilə qürbətdə, həsrətdə qalmış qardaşlarımızın yenidən görüşməsidir. Bu, bir birlik, milli coşqunluqdur..."

Heydər Əliyevin Naxçıvan MR Ali Məclisinə rəhbərlik etdiyi dövrdə muxtar respublikanın xarici əlaqələrinin inkişaf etdirdiyi ikinci dövlət İran İslam Respublikası idi. 1992-ci il 22-25 avqustda Ali Məclis Sədrinin qonşu dövlətə səfəri siyasi və iqtisadi cəhətdən çox əhəmiyyətli oldu. Səfərin nəticəsi olaraq əməkdaşlıq protokolu imzalandı. Bütövlükdə siyasi fəaliyyətinin bütün dövrlərində muxtar respublikanın hərtərəfli inkişafına xüsusi qayğı göstərmiş ulu öndər demişdir: "Mən son vaxtlar Naxçıvanın inkişafı ilə əlaqədar bəzi tədbirlər həyata keçirmək barədə qərarlar vermişəm. Bunlar lazımdır. Nə üçün? Çünki Naxçıvanın vəziyyəti, onun coğrafi vəziyyəti və Naxçıvana qarşı ermənilərin daimi ərazi iddiası Naxçıvanı xüsusi inkişaf etdirmək məsələsini qarşımıza qoyur. Naxçıvan Azərbaycanın ən qədim torpaqlarından biridir. Naxçıvanda Azərbaycanın milli mədəniyyətini, memarlığını, rəssamlığını nümayiş etdirən abidələr vardır. Biz Azərbaycanın xüsusi ağır şəraitdə olan bir hissəsini gərək o qədər inkişaf etdirək ki, oradakı problemlər insanları narahat etməsin. Həmin insanlar orada daim yaşasınlar. Azərbaycan torpağını qorusunlar, saxlasınlar. Bax, bunlara görə bu qərarlar qəbul olunmuşdur."

1993-cü ilin yayında vəziyyətin kritik nöqtəyə çatması ölkədə genişmiqyaslı vətəndaş qarşıdurması yarada bilərdi. Belə çətin zamanda ümid Naxçıvana, diyarın xilaskarı Heydər Əliyevə ünvanlandı. Nicat yolunu Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyə gəlməsində görürən xalq təkidlə ömrünü bütünlüklə xalqa həsr etmiş Heydər Əliyevi respublikanın siyasi rəhbərliyinə dəvət etdi. Heydər Əliyev xalqın təkidi və tələbi ilə, iyunun 9-da Naxçıvandan Bakıya gəldi. İyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Sədri seçiliən Heydər Əliyev az sonra Milli Məclisin qərarı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı.

1993-cü ilin iyun ayında Naxçıvandan başladığı xilaskarlıq missiyasını Bakıda, bütün ölkə miqyasında davam etdirən ümummilli liderin sayəsində müstıqil respublikamızda yeni inkişaf mərhələsi başladı. Məhz onun müdrikliyi, uzaqgörənliyi sayəsində ölkə xaosdan qurtuldu. “Özünəməxsus uzaqgörənliklə qısa müddətdə hadisələri normal axarına istiqamətləndirməyə, ölkəni parçalanmaqdan xilas etməyə, cəmiyyətin potensialını inkişafa, müstəqilliyimizin möhkəmlənməsinə yönəltməyə nail oldu.” 1993-cü il oktyabrın 3-də ümumxalq səsverməsi nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. 1998-ci il oktyabrın 11-də xalqın yüksək fəallığı şəraitində keçirilən seçkilərdə səslərin 76,1 faizini toplayaraq yenidən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti oldu.

Müstəqil Azərbaycana rəhbərliyi dövründə ümummilli lider Heydər Əliyevin barışmadığı və xüsusi narahatlıq keçirdiyi məqamlardan biri də torpaqlarımızın 20 faizinin işğal altında olması idi. “...Şuşa Azərbaycanın ən əziz və böyük tarixi olan bir guşəsidir”,- deyən ulu öndər azərbaycanlıların Şuşaya, Kəlbəcərə, Laçına, ümumiyyətlə, işğal altında qalan bütün ərazilərə qayıdacağına inanırdı. Ümummilli liderin vəsiyyətini Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, layiqli siyasi varisi, Ali Baş Komandan İlham Əliyev həyata keçirdi. 44 günlük Vətən müharibəsində Müzəffər Ordumuz Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə şanlı Zəfərə imza atdı. İşğal altında qalan torpaqlarımızı geri qaytarmaqla ulu öndərin arzuları həyata keçdi.

Artıq o illərdən bizi 34 illik zaman kəsimi ayırır. Ancaq yaxın keçmişimizə nəzər salanda o tarixin müstəqil Azərbaycanın siyasi həyatında nə qədər önəmli rol oynadığı, Azərbaycanın müstəqil siyasətinin təməlinin Heydər Əliyevin Naxçıvana qayıdışıyla qoyulduğu, Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi müasir tarixinin ümummilli liderin adı ilə bağlı olması bütün miqyası ilə dərk olunur.

Azərbaycan tarixşünaslıq elminin qurucusu Abbasqulu ağa Bakıxanovun dediyi kimi, “Cəmiyyətin keçmişini öyrənən tarix elə bir danışmayan natiq ki, sələflərinin vəsiyyətlərini bütün təfsilatı və tərəfləri ilə xələflərinə çatdırır.”

Bəhs etdiyimiz hadisələr bizim yaxın tariximizdir və qəbul olunan taleyüklü məsələlərin həlli, dövlət əhəmiyyətli qərarların alınmasının, ulu öndər Heydər Əliyevin Naxçıvandakı xilaskarlıq missiyasının, sonralar bütövlükdə Azərbaycanın xilasının şahidiyik.

Lütviyyə Əsgərzadə
Filologiya elmləri doktoru ]]> admin Mon, 20 Jan 2025 12:20:23 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=16572 https://manera.az/index.php?newsid=16572 ]]>
Zəngəzur dağlıq ərazi olmasına baxmayaraq, Azərbaycanın elmi, mədəni və dövlətçilik həyatında mühüm yeri olan bölgələrimizdən biridir. Qarabağ, Naxçıvan və Təbriz kimi mədəniyyət mərkəzlərimizin qonşuluğunda yerləşən qədim Zəngəzur diyarı həmişə bu mərkəzlərlə sıx iqtisadi, mədəni və mənəvi əlaqədə olmuşdur.

Rusiya imperiyasına ilhaq edilənə qədər Zəngəzurda təhsil məscidlərin yanında fəaliyyət göstərən mədrəsələrdə və evlərdə fərdi ruhanilər tərəfindən həyata keçirilmişdir. İlkin səviyyədə təhsil alıb oxuma-yazmanı öyrənən gənclərdən imkanları olanlar sonradan öz təhsillərini Təbriz, Tehran, Ərdəbil, Məşhəd, Nəcəf, Bağdad və Şam kimi şəhərlərin böyük mədrəsələrində davam etdirmişlər.

Qarabağ xanlığının tarixinə dair ən etibarlı mənbə sayılan üç "Qarabağnamə" dən birinin müəllifi, əslən Zəngəzurun Məmər kəndindən olan Mir Mehdi Xəzani və tarixi şəxsiyyət sufi şairi, təsəvvüf alimi, Zəngəzurun Cicimli obasında dünyaya göz açmış nəqşibəndi şeyxi Mir Həmzə Nigari, habelə görkəmli şair, tarixçi və siyasi xadim Mir Möhsün Nəvvab ilk təhsillərini Zəngəzurda evdə fərdi təhsil verən din xadimlərindən almışlar.

Mir Mehdi Xəzani və Mir Mövsüm Nəvvab uşaq yaşlarından dostluq etmişlər və birlikdə Qafanın Seyidlər kəndində yaşayan, Bağdadda mədrəsə bitirmiş Axund Zülfüqardan dərs almışlar.

Mir Həmzə Nigari isə ilk təhsilini atası Mir Rüknəddin Əfəndidən, sonra isə Şəkinin Dəhnə kəndində bir ruhanidən almışdır.

Azərbaycan Rusiyaya ilhaq ediləndən sonra Zəngəzurdan olan bir çox gənclər Tiflis və Gəncə gimnaziyasında, Qori seminariyasında, Sankt- Peterburq, Moskva, Kiyev, Kazan və s. universitetlərdə təhsil ala bilmişdilər.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından biri, ilk müdafiə naziri və Qarabağın general qubernatoru olmuş Xosrov bəy Sultanov Kiyev Hərbi Tibb Akademiyasının məzunu idi. Onun böyük qardaşı xalq qəhrəmanı Sultan bəy Sultanov isə Gəncə gimnaziyasını bitirdikdən sonra Sankt Peterburqda Ali Hərbi Akademiyada təhsil almışdı.

AXC Maarif və dini etiqad naziri, Kiyev Universitetinin hüquq fakültəsinin məzunu Nurməmməd bəy Şahsuvarov, parlamentinin üzvləri Cəlil bəy Sultanov, Mirzə Sadıq Axundzadə, Kazan Universitetinin məzunu Həşim bəy Hacıyev, SSRi Elmlər Akademiyasinin ilk azərbaycanlı akademiki Əli Əmiraslanov, Ermənistan SSR KP MK-nın yeganə azərbaycanlı katibi olmuş Məmməd Salman oğlu İsgəndərov Zəngəzur təhsilinin yetirmələri olmuşlar.

Şərqi Zəngəzurun Azərbaycanın tərkibində inkişaf etdiyini nəzərə alaraq, bu məqalədə daha çox XIX-XX əsrlərdə Qərbi Zəngəzurda təhsilin əsas məqamlarına diqqət yönəltməyi məqsədəuyğun saydıq.

Qərbi Zəngəzurda dini-mənəvi mühit, təhsil, məktəb həyatı, pedaqoji fəaliyyət tarix elmləri doktoru, professor Vəfa xanım Quliyevanın tədqidat işlərində, həmçinin əslən Zəngəzurun Gorus rayonunun Şurnuxu kəndindən olan tanınmış müəllim Əli Adıgözəlovun 1986-cı ildə müdafiə etdiyi namizədlik dissertasiyasında və qismən tərəfimizdən ətraflı araşdırılmış, kifayət qədər dərin təhlil edilmişdir.

Sovet hakimiyyəti qurulana qədər azərbaycanlıların təhsili mollaxanalarda, mədrəsələrdə və rus-tatar məktəblərində həyata keçirilmişdir. Zəngəzurda hər üç-dörd kənddən birində mollaxanalar olmuşdur. Mollaxanalarda 6-8 uşaq 4-6 il, adətən, bir molladan təhsil almışlar.

Zəngəzurun Sisyan rayonunun Şəki kəndində və Qafan rayonunun Kurud kəndində 9-10 il təhsil verən ibtidai mədrəsə olmuşdur. 1900-1917-ci illərdə Şəki məktəbində Qazı Məmməd Əfəndinin mədrəsəsində təhsil almış şagirdlər Nuxada təsdiq olunduqdan sonra sünni kəndlərində mollalıq etmək hüququ almışlar.

Kurud kəndindəki mollaxanada dərs deyən Axund Əbdürrəhman Hacı oğlu Tehranda ali mədrəsə bitirmişdi.

Sisyan rayonunun Urud kəndindəki 9 illik mədrəsə tipli mollaxana daha mütərəqqi olub, dini ayinləri öyrətməkdən başqa, dünyəvi elmlərdən də məlumat verirdi. Həmin mollaxanada dərs deyən Mirzə Sadıq Axundzadə Təbrizdəki Ali mədrəsəni bitirmişdi. Urud, Şəki və Kürdük mədrəsələri yerli xeyriyyəçilər tərəfindən maliyyələşdirildiyindən burada oxuyan şagirdlər təhsil haqqı verməkdən azad idilər.

XIX əsrin axırları, XX əsrin əvvəllərində Zəngəzurun bir çox kəndlərində molla məktəbləri ilə yanaşı, ibtidai təhsil verən dünyəvi məktəblərdə açılmağa başladı. Bu məktəblərdə təhsil, adətən, biri rus dili olmaqla iki dildə (kəndlərin əhali tərkibindən asılı olaraq Azərbaycan, yaxud erməni dilində) aparılırdı. Ötən əsrdə Zəngəzurun ilk ali təhsilli ziyalılarından biri olan el ağsaqqalı Əbdülmənaf Hacıyev bu məsələni belə nəql edir:

"Urud kəndində ruhani ailəsi yaşayırdı – Molla Bağıruşağı (1980-ci illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin I katibi olmuş Kamran Bağırov da bu tayfadandır – M. U.). Həmin ailə – yəni mollabağırlılar kəndin uşaqlarına dərs deyirdilər, cəmisi 10-12 nəfər tələbəyə dərs verərək ayda hər nəfərdən 50 qəpik pul alırdılar...

İlk təhsilini Urud kəndindəki mollaxanada alan Əbdülmənaf Hacıyev 1930-cu ildə Moskvada Ali Həmkarlar Məktəbini, 1934-cü ildə isə həmin şəhərdə Ümumittifaq Ali Hüquq Akademiyasını bitirmiş, 1934-36-cı illərdə Bakıda ədliyyə sistemində, 1936-1949-cu illərdə isə Naxçıvan MSSR Ədliyyə naziri vəzifəsində çalışmışdır. Ə.Hacıyev "Mənim qeydlərim" adlı xatirələrində yazır:

"1906-cı ilin əvvəllərindən başlayaraq Sisyan mahalının kəndlərində məktəblər açılmağa başladı. Şəki, Sisyan, Şıxlar, Ağudi, Vağədi, Urud kəndlərində məktəblər açılmağa başladı. 1906-cı ildə bizim Urud kəndində açılan məktəbə daxil oldum, 1911-ci ildə həmin məktəbi bitirdikdən sonra Gorus şəhərindəki orta məktəbə daxil oldum" .

Qafan rayonunun Baharlı kəndində molla İsmayıl İmamalı oğlu, Gığı kəndində molla Fərzəli Piriyev, Şəhərcik kəndində molla Tağı, Sisyan rayonunun Şıxlar kəndində molla Ələsgər və molla Səməd, Dəstəgird kəndində molla Nuşirəvan, Vağədi kəndində molla İbrahim Xəlil ibtidai təhsil verən mollaxanalar açmış və ayda bir manat təhsil haqqı almaqla şagirdlərə oxumaq, yazmaq öyrətmişlər.

Bütün Yelizavetpol quberniyasında olduğu kimi, Zəngəzurda da dünyəvi məktəblərin açılması 1875-ci ildən sonraya təsadüf edir. Yelizavetpol qubernatorunun qərarı ilə 1876-cı ildə quberniyanın üç əyalətində (Dağ Kəsəmən, Cəbrayıl və Gorus kəndlərində) rus-tatar məktəbi açıldı. 1882-ci ildə isə quberniya ərazisində daha beş dünyəvi məktəb açıldı ki, bunlardan üçü Zəngəzur qəzasının kəndlərində (Qubadlı, İrsevanik və Qarakilsə) təşkil edildi. Ümumiyyətlə, Yelizavetpol quberniyasında 1901-ci ilədək 28 ibtidai rus-tatar məktəbi fəaliyyət göstərirdi ki, bunun da 12-si Zəngəzurda idi.

Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Zəngəzurda təşkil edilmiş bu məktəblərdə təhsil almış şagirdlərin arasından çox görkəmli ədəbiyyat, elm və dövlət xadimləri çıxmışdır. Xalq yazıçısı Əli Vəliyev Urud mədrəsəsi haqqında yazırdı: "Nəcəfdə ali təhsil alıb mollalıq hüququna malik olan Fətullah, Gorusda iki dərəcəli rus məktəbini qurtarmış Sadıq, məşhur şair Ləlini bağlamış şair Mirzə Hüseyn Urudda yaşayırdılar. Urudda oxumuşlar, savadlılar, söz qoşanlar, təbi gələnlər bizim kənddən qat-qat çox idi".

Urud kəndində uzun illər (1918-ci ilə qədər) Molla Bağırlılar ailəsi, Molla Səmih, Molla Fətullah mədrəsədə dərs demişlər.

Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, Əli Vəliyev ilk təhsilini 1916-1918-ci illərdə Şəki kəndindəki rus-tatar məktəbində almışdır.

Qubadlıdakı beş siniflik ibtidai rus-tatar məktəbini bitirmiş Xalq yazıçısı Süleyman Rəhimov həmin dövrü belə xatırlayır: "Mən bu kənddə bir neçə evdə qalmaqla, onların ev işlərini görməklə yanaşı, oxuyurdum. Ömrümün ən çətin illəri idi. Ancaq ruhdan düşmürdüm, məktəbdən qaçmırdım. Bu məktəb Zəngəzur qəzasında yaxşı cəhətdən ad çıxarmışdı. Məktəbin müdiri Qori seminariyasını Üzeyir Hacıbəyovla birlikdə bitirmiş Həsən bəy Soltanov idi".

Zəngəzurda Sovet hökuməti qurulduqdan sonra Zəngəzur azərbaycanlıları öz ata-baba yurdlarına qayıtdıqca məktəb-təhsil məsələsi də yavaş-yavaş qaydaya düşməyə başladı. Zəngəzurun Azərbaycan kəndlərində ilk dəfə olaraq Qafanın Gığı və Şəhərcik, Sisyanın Şıxlar, Vağədi, Ərəfsə və Urud, Meğrinin Vartanizor və Aldərə kəndlərində ibtidai məktəblər açıldı.

1930-cu ildə isə artıq Zəngəzurda otuz məktəb fəaliyyət göstərirdi ki, onlardan 28-i birinci dərəcəli (dörd sinifli), 2-si isə ikinci dərəcəli (yeddi sinifli) məktəblər idi.

1941-ci ildə Zəngəzurdakı 42 Azərbaycan məktəbinin 23-ü ibtidai, 15-i yeddiillik, 4-ü isə orta (Vağədi, Şəhərcik, Meğri, Şəki) təhsil müəssisəsi idi.

Ermənilərin hər cür müqavimət göstərmələrinə, açıq və gizli şəkildə maneçilik törətmələrinə baxmayaraq, ikinci dünya müharibəsindən sonrakı illərdə də Zəngəzur azərbaycanlıları çox mütəşəkkil bir ardıcıllıqla, davamlı bir səylə məktəb və tədris prosesini daim yüksəltmək üçün mübarizə aparmışlar və bir çox uğura nail olmuşlar. Sonuncu deportasiya ərəfəsində Zəngəzurda 42 ümumtəhsil Azərbaycan məktəbi olmuşdur. Həmin məktəblərdə çalışan 500-dən çox müəllimin yarısından çoxu ali təhsilli idi, 13 müəllim isə Əməkdar müəllim adına layiq görülmüşdür. Ermənistan SSR-nin Əməkdar müəllimi adını almış Sisyan rayonundan Həbib Bayramov, Ağaqulu Nəcəfov, Qafan rayonundan Əliş Qarayev, Cəlal Zeynalov, Bəhlul İmaməliyev, Cahangir Rüstəmov, Qabil Həsənov, Səriyyə Həsənova, Həsən Şəkərəliyev, Nüsrət Şıxəliyev, Meğri rayonundan Həsən Məmmədov, Məmmədbağır İbrahimov, Həsənqulu Hacıyev respublikanın adlı-sanlı müəllimlərindən olmuşlar. Məhz bu müəllimlərin ardıcıl fəaliyyətinin nəticəsi idi ki, sovet dönəmində Zəngəzurdan minlərlə şagird müxtəlif istiqamətli ali təhsil ocaqlarına daxil olmuş və müvəffəqiyyətlə o institutları bitirmişdilər. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, məhz Zəngəzurda aparılan uğurlu tədris prosesinin sayəsində Zəngəzur torpağından 12 akademik, 50-dən çox elmlər doktoru, professor, 200-dən çox elmlər namizədi yetişmişdir.

İndi zəngəzurlu ziyalıların sorağı Amerikadan, Almaniyadan, Fransadan, İngiltərədən, Rusiyadan, Türkiyədən – bir sözlə, dünyanın hər yerindən gəlməkdədir. Zəngəzur məktəbləri Azərbaycana yüzlərlə yüksək səviyyəli bilikli və bacarıqlı dövlət və siyasət xadimləri, hökumət təmsilçiləri, alimlər, generallar, döyüşçülər, milli qəhrəmanlar, diplomat-lar, ictimai fəal insanlar bəxş etmişlər. Onların sayı çoxdur, adlar çəksək, bəlkə də, bir kitab alınar, kimisə yaddan çıxara bilərik, deyə fərdlər haqqında danışmayacağıq. Yalnız onu deyə bilərik ki, Zəngəzur istedadlı, savadlı, çalışqan və mübariz insanların diyarı olmuşdur.

Və su gələn arxa bir də gələr!

Təxminən 100 il bundan əvvəl, daşnak başkəsənlərinin Zəngəzuru işğal etdiyi ağır günlərdə millət vəkili Cəlil Sultanov 1920-ci il yanvarın 24-də Parlamentin sədrinə ünvanladığı teleqramda ümidsizlik və kədər içərisində yazırdı: "Zəngəzur sarıdan başınız sağ olsun, heç olmazsa Qarabağı xilas edin!"

İndi, yəqin ki, Cəlil Sultanovun da, şəhidlərimizin də, Zəngəzur həsrəti ilə dünyasını dəyişən minlərlə soydaşımızın da ruhu şaddır! İndi biz Qarabağı və Şərqi Zəngəzuru tamamilə qaytarmışıq!

İndi biz Füzulidə, Zəngilanda, Kəlbə-cərdə, Laçında yollar, körpülər salırıq, hava limanları tikirik! İndi biz zəngəzurlu balalarımız üçün Ağalıda ağıllı məktəb açmışıq, o biri kənd və qəsəbələrdə də açacağıq! Zəngəzurun ən yeni tarixini həmin məktəblərdə oxuyan balalarımız yazacaqdır!

Hələlik isə Milli Ordumuzun qəhrəman əsgərləri İşıqlı dağındadır, Zəngəzura nəzarət edir! İndi üzümüz Qərbi Zəngəzura doğrudur! Zəngəzur Azərbaycan-dır!

"ULDUZ" 05, 2024

Musa URUD
millət vəkili
]]> admin Fri, 28 Jun 2024 15:16:29 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=16305 https://manera.az/index.php?newsid=16305 ]]>
Ramazan QAFARLI,
filologiya elmləri doktoru, professor

(İlaxır – Novruz bayramının tarixi kökləri, ictimai-fəlsəfi məzmunu, mərhələləri və əsas atributları)

Qədim türklər təbiətlə bağlanan bayramlara xüsusi önəm verirdilər. İlk olaraq işığın (istinin, xeyrin) mənbəyinə - günəşə, aya, ulduzlara tapınan əcdadlarımız bütün zamanlarda başını uca tutmuş, həmişə ümidini göylərə dikmiş, təsəllisini göylərdən almış və əllərini göyə qaldırıb göy üzündən pənah diləmişlər. İşıq - istilik - canlılıq Xeyrin, qaranlıq - soyuq - ölüm isə Şərin əlamətləri sayılmışdır. Əsas tapınaqları Təbiət və onun stixiyaları (hadisələri) olmuşdur. Təbiətin bir üzünün ağlığı (işıqlılığı), digərinin qaralığı (qaranlıqlığı), bir çağının istiliyi, o birinin soyuqluğu də Xeyrə, Şərə yozulmuşdur. Beləcə qoca Zamanı da ikiləşdirmişdilər: Xeyirin zamanı və Sərin zamanı. Xeyirin zamanı yazın gəlişi ilə başlayır.

Göydən düşən işığın, nurun bəşər oğlunun doğuşunun əzəlində, körpəliyində təfəkküründə, ilkin dünyagörüşündə açdığı izlər o qədər təsirli və dərin olmuşdur ki, minilliklər, uzun əsrlər ötüb-keçsə də, unudulmamış, adət-ənənələrin, mədəniyyət amillərinin hər birinin mayasına hopmuşdur. Lap başlanğıcdan odun kəşfi ilə əbədiləşdirilmiş və mərasimləşərək tonqalla rəmzləşdirilmişdir. Göyə məxsus işığın, istiliyin yerdə nişanəsi əvvəl mağaralardakı, sonralar isə çadır-otaqlardakı ocaq idi. İnsanların ocaq başına toplaşması Dünyanın əbədi İşığından içəriyə istilik, nur çəkməyə bərabər tutulurdu. Və bəşər oğlunun dünyabaxışı, əqidəsi dəyişdikcə həmin işığın da məğzi, məna tutumu genişlənmiş, nəhayət, Vahid yaradıcının Nuruna qovuşmaq şəklində kodlaşmışdır. İlahi İşığın, istiliyin - İlaxır - Novruz bayramının təməli insanın təbiətə tapınmasında qoyulsa da, ocağın vətənləşməsi, yurdlaşması, övladla əlaqələnməsi sonralar əcdad kultunun əsas amili kimi yaddaşlara hopması ilə nəticələnmişdi. Əski Türk təqviminin ilk ayının adının “Ocaq” adlandırılması məhz bu inamla bağlıdır.

«Novruz bayramı» ensiklopediyasında deyilir ki, Novruz – ilin yeni, başlanğıc günü deməkdir. Günəş təqviminə əsaslanan astronomik yazın – baharın ilk günüdür. Dini və dünyəvi baxışlarından, dünyagörüşündən asılı olmayaraq, dünyanın bir çox xalqı Novruzu yeni həyatın canlandığı ilk gün kimi qeyd edir. Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalına (1813, 1828) qədər ölkəmizdə təzə il martın 21-dən başlanırmış. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920) zamanında da yeni ilin Novruz bayramından başlanması haqqında qərar verilmişdir. 1920-ci il bolşevik Rusiyası işğalı yeni ilin Novruz bayramından başlanmasını yasaq etmişdir (4, 140).

Şərqin əksər xalqlarının milli bayramına çevrilən İlaxır - Novruz bayramını folklorşünas S.Rzasoy haqlı olaraq konseptual-fəlsəfi əsaslarına görə, aşağıdıkı laylardan təşkil olunan nəhəng mədəniyyət sistemi hesab edir:

Novruz bayramının beynəlxalq-siyasi mahiyyəti: Novruz bayramı dünyanın Asiya, Avropa və Afrika kimi üç böyük qitəsində müxtəlif etnosları, xalqları, etnik qrupları, dövlətləri, siyasi quruluşları, ideologiyaları, tarixi və müasir mədəniyyətləri, səmavi və qeyri-səmavi dinləri, adət-ənənələri, dil ailələrini, mədəni arealları, insanlığın keçmişi, bugünü və gələcəyini biri-biri ilə birləşdirən, onlar arasında sosial, siyasi, mədəni, psixoloji harmoniya və sülhü bərqərar edən fenomenal mədəniyyət hadisəsidir.Novruz bayramı öz tarixi-mədəni kökləri etibarilə onu dünən və bu gün qeyd edən xalqların bayramı olmaqla yanaşı, həm də öz teokosmik-ümumbəşəri mahiyyəti baxımından bütün dünyada insanlığın yenilənmə və sülh bayramıdır.

Novruz bayramının ritual-mifoloji mahiyyəti: Novruz bayramı özünün ritual-mifoloji strukturuna görə təqvim bayramıdır. Miladi təqvimi ilə mart ayının müxtəlif günlərinə (əsasən 21 mart) təsadüf etməklə qışın, köhnə ilin qurtarmasını, yazın, yeni ilin gəlişini bildirir. Bu bayramın funksional strukturunun əsasında təbiətin zamanla dəyişməsi (qışın yazla əvəz olunması) ritmi durur. İnsan təbiətin üzvi struktur elementi kimi öz tarixinin mifoloji-kosmoqonik başlanğıc nöqtəsindən təbiətin bu teokosmik-sinergetik ritminə köklənmiş, onu «Novruz» – «Yeni gün» adlandıraraq bütün tarixi boyunca həmin ritmlə kosmoloji harmoniyada yaşamışdır.

Novruz bayramının mifoloji-kosmoqonik mahiyyəti: Novruz bayramının konseptual strukturunun əsasında bütün varlıq aləminin (insanın, canlı və cansız təbiətin) yaradılması ideyası durur. Bütövlükdə yenidən yaradılmanı – kosmoqoniyanı özündə ehtiva edən bu bayram varlığın bütün ünsürlərinin (ilk insan, ilk predmet, ilk zaman), ilkin stixiyaların necə meydana çıxması (ölüb-dirilməsi) haqqındakı ilkin mifoloji təsəvvürləri təcəssüm etdirir. Bu bayram bütün sonrakı tarixi-mədəni transformasiya, modifikasiya, şəkil və forma dəyişmələrinə baxmayaraq, mifogenezi (mifoloji-kosmoqonik başlanğıcını – mənşəyini) simvolik-metaforik strukturlar səviyyəsində qorumaqda davam edir.

Novruz bayramının fəlsəfi mahiyyəti: Novruz bayramı varlığın yenidən yaradılması haqqında ilkin fəlsəfi-mifoloji təsəvvürlərin ritual təcəssümüdür. Bayramın fəlsəfi konsepsiyasına görə məkan və zaman sistemi (kosmoloji kontinuum) müqəddəs (sakral) və adi (profan) olmaqla iki qatdan təşkil olunur. İlk insan (əcdad), onun ilk əşyası, ailəsi, övladları, yaşadığı ilk zaman sakral sferanı, bütün onlardan törəyənlər profan sferanı təşkil edir. Profan həyat yaşayan insanların həyat və yaşam dinamikası ilk əcdadın ilk zamandakı sakral yaşam presedentlərini özündə təkrarlayır. Profan sferanın sakral sfera ilə ünsiyyəti rituallar vasitəsi ilə reallaşır. Müqəddəs dəyərləri özündə təcəssüm etdirən Novruz bayramı insanların həyat və psixologiyasında il ərzində köhnələrək mənfiləşən keyfiyyətləri yeni müqəddəs dəyərlərlə əvəz etməklə insanı və onun dünyasını yenidən yaradır. Bu baxımdan, Novruz bayramı modern fəlsəfi dünyagörüşləri kontekstində etnosistem və onun daxil olduğu digər sistemləri öz içinə alan ekosistemin sinergetik özünütəşkil, autopoyetik özünüyaratma mexanizmi kimi də səciyyələnə bilər.

Novruz bayramının sosial-psixoloji mahiyyəti: Novruz bayramı onu təşkil edən bütün ünsürlərin sosial-psixoloji harmoniyasında reallaşır. Bayramda təbiət, cəmiyyət və zaman arasında qlobal harmoniyanın yaranması əsas şərtdir. Biri-biri ilə küsülülükdə, ziddiyyətdə, konfliktdə olan insan, qonşu, ailə, kənd və s. etnik vahidlər hökmən barışmalı, onlar arasında sülh yaranmalıdır. İl ərzində cəmiyyətin sosial strukturunda yaranmış bütün disharmoniya Novruz bayramında aradan qaldırılaraq sakral sosial-psixoloji harmoniya ilə əvəz edilir. Həmin harmoniya istisnasız olaraq sosial-siyasi sistemin bütün struktur səviyyələrini əhatə edir. Bu baxımdan, Novruz bayramının sosial-psixoloji əsasında hər cür ziddiyyətləri, konfliktləri aradan qaldıran sülh ideyası durur.

Novruz bayramının kontinental-coğrafi mahiyyəti: Novruz bayramı coğrafi strukturuna görə kontinental mahiyyət daşıyır. Avropa, Asiya və Şimali Afrikada müxtəlif etnosların nümayəndələri tərəfindən müxtəlif transformativ şəkil və modifikasiyalarda qeyd olunan bu bayram həmin etnosların ana vətəni kimi dünyanın üç qitəsini, miqrasiyaların nümunəsində isə bütün materik və qitələri biri-birilə birləşdirən, onlar arasında sülh və sevgi yaradan ümumbəşəri harmoniya və sülh bayramıdır.

Novruz bayramının siyasi coğrafiyası: Novruz bayramı Avrasiya materikində və Şimali Afrikada Sibirdən Ön Asiyaya, Misirə və digər Şimali Afrika
ölkələrindəki «Novruz» topluluqlarına, Asiyada Saxa-Yakutiyadan Avropada Balkanlara, Krıma, Moldovaya, Çindən – Uyğurustandan Şimali Rusiya türk dövlətlərinə, onlardan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə qədər çox nəhəng siyasi coğrafiyada yayılmışdır. Bütün Avrasiyada Çindən İspaniyaya, Sibirdən Finlandiyaya, Şimali Afrika ölkələrinə yayılmış türk xalqlarının öz dövlətlərində və onların yaşadıqları digər dövlətlərdə (Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Saxa-Yakutiya, Çuvaşıstan, Altay-Xakas, Şimali Kipr Türk Respublikası, Krım-Ukrayna, Moldova-Qaqauzıstan, Qərbi Trakya-Yunanıstan, Bolqarıstan, keçmiş Yuqoslaviya, Çin-Uyğurustan, Dağıstan, Qaraçay-Balkar, Çeçenistan), İran, Əfqanıstan, Pakistan, Tacikistan, İraq, Misir və digər ərəb dövlətlərində rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq qeyd olunur.

Novruz bayramının etnik-milli və etnolinqvistik coğrafiyası: Novruz bayramı, əsasən, üç böyük etnosa: türk, hind-Avropa və sami etnoslarına aid olan xalqların mədəniyyətlərini və dillərini bir kontekstdə birləşdirir. Bu bayram rəsmi və qeyri rəsmi olaraq azərbaycanlılar, türklər, qazaxlar, türkmənlər, qırğızlar, özbəklər, qaraqalpaklar, krım-tatarlar, kazan-tatarlar, başqırdlar, saxalar, yakutlar, şorlar, teleutlar, xakaslar, altaylılar, noqaylar, qaraimlər, qaraçaylar, uyğurlar, çuvaşlar, qarapapaq-tərəkəmələr, qaqauzlar, Dağıstanın bəzi iber-qafqazdilli xalqları, çeçenlər, farslar, giləklər, taciklər, əfqanlar, puştunlar, pakistanlılar, ərəblər, kürdlər və s. xalqlar arasında yayılmışdır. Novruz bayramı müxtəlif etnos və xalqları vahid mədəniyyət fenomeni ətrafında birləşdirməklə xalqlararası harmoniya modeli kimi çıxış edir.

Novruz bayramının dini mahiyyəti və coğrafiyası: Novruz bayramı tarixinə görə ilkin mifoloji-kosmoqonik görüşlərlə bağlıdır. Mifoloji düşüncənin parçalanaraq tarixi düşüncəyə keçidi zamanı əski dinlərə transformasiya olunmuş, daha sonrakı inkişafında müxtəlif səmavi və qeyri-səmavi dinlər, dini-ideoloji görüşlərlə qovuşmuşdur (7, 19-22).

Elmdə Novruz (İlaxır) bayramı mənşəyi ilə bağlı iki qənaət mövcuddur:

I. Türklərin ən qədim təbiət bayramıdır. Çin mənbələrində b. e. yüz illər öncə Hunların 21 martda bahar şənlikləri təşkil etdikləri barədə qeydlərə rast gəlirik. Uyğur türklərinin də hətta müasir adətlərlə eyniyyət təşkil edən yaz mərasimləri mövcud olmuşdur. Qobustan qayaüstü rəsmlərində isə daha qədim çağlara aid ilin dəyişməsi ritualının təsviri əks olunmuşdur. Türklərin “Ərgənəkon” dastanında əski yurda dönüş yazın ilk günü ilə bağlanır və üç min əvvəl bünövrəsi qoyulmuş adət - kürədə qızdırılan dəmiri döymə törəni bu gün də ən yüksək dairələrdə icra olunur.

II. Əski İran əfsanələrindən törəyən mərasimlər toplusudur. “Novruz” fars dilindən keçmə sözdür, anlamı “yenigün” deməkdir. Təbiidir ki, Novruz adlı bayram haqqında məlumatlar da farsdilli mənbələrdə özünə yer almalı idi. XI əsrin yazılı abidələrində, xüsusilə Firdovsinin “Şahnamə” əsərində “Novruz”dan bəhs edilir. Farslarda məhz bu zamandan sonrakı çağlara aid ədəbiyyatlarda ondan geniş bəhs olunur. Əgər farslarda da Qafqaz türklərində, hunlarda olduğu kimi daha qədimlərdən bahar bayramı keçirilsəydi, mütləq çoxsaylı yazılı abidələrində ondan bəhs olunardı. A.Nəbiyevin qənaətinə görə, Novruz bayramı Əhəmənilər dövründə e. ə. 350-ci ildən qeyd olunsa da, tarixi kökləri zərdüştlükdən əvvələ gedib çıxır (6, 108).

Novruz qədim əkinçilik mədəniyyəti ilə bağlı olan yaz bayramıdır. Bayramın bütün əlamətləri — tonqal qalamaq, səməni cücərtmək, Kosa-keçi tamaşaları, günəşi çağırış, qodu ilə qapıları döymək, savaşı saxlamaq, umu-küsülüyə son qoymaq, dünyadan köçmüşləri yad etmək, yumurta boyamaq, yumurta döyüşdürmək, yeddi növ nemətdən xonça hazırlamaq, ev-eşikdə, həyət-bacada yır-yığış etmək, təmizlik işləri görmək, ocaqda qazan qaynatmaq, papaq (yaylıq) atmaq, bacadan xurcun sallamaq, ev sakinlərinin hamısını ocağın başına toplamaq, qulaq falına çıxmaq təbiət-insan qarşılaşmasının rituallaşması və bayramlaşmasıdır, onun heç bir dinlə xüsusi bağlantısı yoxdur. Əksinə, tarixin müxtəlif dönəmlərində İlaxırın işığından bütün dinlər faydalanmışdır.

Azərbaycanda “Ölülər bayramı” varmı? Türkiyə mənbələrində yazırlar ki, Şərqi Anadolu və Azərbaycanda Novruz günlərindən biri “Ölülər bayramı” adlanır. O gün qohumların qəbirləri ziyarət edilir, ata-babalar xatırlanır, ruhları üçün dualar oxunur. Doğrudur, ilin axır çərşənbəsində ata-baba ruhunun xatırlanması Azərbaycan Novruzunun əsas törənlərindən biridir. Lakin heç yerdə insanları barışa, dostluğa, xeyir iş görməyə çağıran bayrama “Ölü” adı verilmir. Bir-iki qəzet yazısında guya hansı bölgədəsə yazqabağı mərasimlərdən birinin “Ölü çərşənbəsi” adlandırıldığı qeyd olunsa da, bunu təsdiqləyən elmi dəlil yoxdur.

İlin axır çərşənbəsində nə üçün tonqallar qalanır? İlin axır çərşənbəsində qalanan tonqalın əcdad kultuna bağlanan bir yozum mövcuddur. Belə ki, nə üçün tonqallar qalanır? - sualına el ağsaqqalları belə cavab verirlər: - Ulu əcdadlarımız hesab edirdilər ki, ildə bir dəfə ölmüş babalarının ruhları öz nəvə-nəticələrinə baş çəkməyə gəlirlər. Ata-baba ruhlarının gəlişinin vaxtı İlaxır çərşənbəyə düşür. İnsanlar çoxlu odun, çır-çırpı toplayırlar, böyük tonqallar qalayırlar ki, ətraf işığa qərq olsun, gecənin zülməti ərisin, ata-baba ruhları yurdlarını asanlıqla tapa bilsinlər. Əgər onlar görsələr ki, nəsilləri yaşayan evlərdə ocaqlar sönüb, elə başa düşərlər ki, qoyduqları adət-ənənələr tapdanıb, övladlarına qalan var-dövlət göyə sovrulub, hər şey məhv olub, qayıdıb gedərlər və bir də o tərəflərə gəlməzlər. Görsələr ki, ocaqlardan tüstü gəlmir, xörəklər bişirilmir, nəvə-nəticələri deyib-gülmürlər, ac-yalavacdırlar, küsülüdürlər, onda da inciyər və bir də oralarda görünməzlər. Məhz bu inama görə, İlaxır çərşənbə axşamı tonqallar qalanır, şənliklər keçirilir, umu-küsü aradan götürülürdü. Doğrudan da, dünya xalqlarının çoxunda özünə yer almış tonqal qalama, ətrafında ayinlər keçirmə bütün hallarda gün batandan sonra başlanır.

Kosanı oyun çıxarmağa nə vadar edir? Novruz bayramının qədimliyini şərtləndirən ən mühüm cəhət Kosa-Keçi və Qodu-Qodu oyun-tamaşalarıdır. Ulu əcdad təbiəti həmişə insan və heyvanlarla müqayisədə təqdim etmişdir. Qışın soyuqluğunu kosa, çisi, buludu, dumanı keçəl qız, yazı keçi kimi obrazlaşdırmışdır. Günəşi çağırma mərasimində oxuyurdular ki: Gün çıx, gün çıx, Kəhər atı min çıx... Bütün varlıqların yaradıcısı Günəşin keçəl qızı bulud, duman, saçlı qızı isə onun şüalarıdır.

Yumurta boyamaq, yaxud bayramın rəngləri. Yumurta – törənişinin, təbiətin oyanmasının, həyatın təzələnməsinin, cansızın canlanmasının simvoludur. Yumurtaları boyamaq və onları döyüşdürmək ənənəsi çox əski çağlardan qalmışdır. Adətən, yumurtaların boyanmasında və Novruz xonçasının hazırlanmasında yeddi rəngdən istifadə edirdilər. Bu rənglərin hər birinin türk tarixində öz mənası və yeri vardır.

Türkün rənglər dünyası. Əski türklərdə Dünyanın dörd istiqamətinin hər biri bir rənglə əlaqələndirilmişdir: Quzey (şimal) - qara, güney (cənub) - qızıl, doğu (şərq) - göy, batı (qərb) - ağ. Coğrafi adlarda da rəng simvolikasına rast gəlirik: Qara dəniz, Ağ dəniz, Qısıl dəniz, Göy göl, Göygə gölü, Qaradağ, Qarabağ. Eləcə də türk soylarının adında rənglərdən istifadə edilirdi: Ağ Hunlar, Boz Hunlar, Göy Türklər, Ağ Orda, Qara Orda, Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu. Ümumilikdə götürəndə türklərin önəm verdikləri rənglər bunlardır: ağ, qara, boz, qızıl (qırmızı, al), göy (mavi), yaşıl, sarı. Novruz xonçasında (yeddi löyün nemətlər və yeddi rənglı yumurtalar) bu rənglərin hər birindən gen-bol işlənilir.

Su, Od, Torpaq və Yel çərşənbələri - həqiqət, yoxsa uydurma? Ötən əsrin 80-ci illərindən başlayaraq yazqabağı mərasimlər silsiləsindən – ilaxır çərşənbələrdən geniş bəhs olunur və bayramın xalq arasında xüsusi təntənə ilə qeyd olunan axır çərşənbəsinə daha üç çərşənbə də artırılır. Bu barədə çoxsaylı yazıların ümumi qayəsi budur ki, Novruz gününə aparan yol dörd mərhələdən – çərşənbədən keçir. Bunlar su, od, torpaq və yel çərşənbələridir. Sonuncu həm də İlaxır çərşənbə adlanır. Guya su çərşənbəsində su mənbələri təmizlənir və təzələnir. İkinci çərşənbənin odla əlaqələndirilməsi də əbəs yerə deyil. O, günəşin hərarətinin artması ilə izah olunur. Üçüncü çərşənbədə torpaq oyanır. İlaxır çərşənbədə isə küləyin köməyi ilə bütün varlıqlar canlanır, ağaclar tumurcuqlayır. Sonuncu iki çərşənbənin Yel, sonra Torpaq ardıcıllığı ilə sıralanmasını deyənlər də var. Çərşənbələrdə, xüsusən də İlaxır çərşənbəsində, eyni zamanda bayram günündə hava qaralana yaxın tonqal qalanar, hər kəs onun üzərindən tullanar. Bu sözləri söyləyərlər: “Ağırlığım, uğurluğum burda qalsın!!!”, “Dərdim, bəlam odda yansın”. İnanca görə, odun üzərindən tullandıqdan və həmin sözlər deyildikdən sonra onlar köhnə ilin bəlalarından, xəstəliklərindən qurtulur, yeni ilə paklanmış, təmizlənmiş, sağlam olaraq gedirlər.
Sovet dönəmində Novruz bayramına dini don geydirilərək keçirilməsinə qadağa qoyulsa da, xalq həmişə ilin axır çərşənbəsini və yazın gəlişini böyük təntənə ilə bayram edirdi. Məhz 1980-ci illərin ikinci yarısında Novruzun üzərindən qadağa rəsmi şəkildə götürüldü. Mərhum A.Nəbiyevlə birlikdə dünyanın yaranmasında iştirak edən dörd ünsürlə (su, od, torpaq, yel) bağlı qədim inancları, atalar sözü və məsəlləri toplayıb ilk dəfə 1987-ci ilin fevral ayından başlayaraq hər çərşənbə günü “Kommunist” qəzetində su, od, torpaq və yelə aid çoxlu materiallar çap etdirdik. Bu təşəbbüs gözləmədiyimiz maraqla qarşılandı, o vaxtdan çərşənbələri ünsürlərlə bağlı qeyd etmək ənənə halını aldı. 1988-ci ildə “Əzəl çərşənbələr” adında bir toplu da buraxıldı. Bundan sonra hər il Novruzla bərabər dörd çərşənbə də bu adlarla qeyd olunmağa başladı.

Azərbaycanda Müqəddəs İlaxır çərşənbələr adı ilə keçirilən mərasimlər barədə yazılı məlumata ilk olaraq XIX yüzilliyin yetmişinci illərində işıq üzü görən ilk Azərbaycan qəzeti «Əkinçi»də rast gəlirik. Lakin sovet imperiyası dövründə xalqın bir sıra qədim adət-ənənəsinə dini don geydirib yaddaşlardan silməyə cəhd edildiyi üçün İlaxır çərşənbələr də folklorşünasların və etnoqrafların diqqətindən kənarda qalmışdır. Bu gün isə Novruz mərasimləri ümümxalq bayramına çevrilmişdir. İlaxır çərşənbələrlə bağlı mülahizələrdə əsas ünsürlərlə əlaqələndirilən həftələrin ardıcıllığı, düzümü, mahiyyəti və məramı şərh olunur. Novruz bayramının mənşəyini əsasən zərdüştlüklə bağlayan tədqiqatçıların fikrinə görə, çərşənbələrdən birinci torpaq, ikinci yel, üçüncü su, sonuncu oddur. Onlar qənaətlərini belə əsaslandırırlar ki, “Novruzun birinci həftəsi torpaq ayılır. Otlar qalxır, ağaclar yaşıllanır, adamlar çöl işlərinə başlayırlar. İkinci həftə yel ayılır, külək əsir, ağaclar çiçəkləyir. Üçüncü həftə su ayılır, adamlar suyun üstündən tullanıb aydınlığa çıxırlar. Dördüncü həftədə od ayılır. Adamlar qışdan qalan ağırlığı, xəstəliyi od üstünə tökürlər, üstündən tullanıb yüngülləşirlər” (3, 25; 9, 200). Lakin son araşdırmalar, haqlı olaraq, Novruzun mənşəyinin zərdüştlükdən çox-çox qabaqlarla, başlıca olaraq maldarlıqla, əkinçiliklə, bir sözlə, aqrar təsərrüfatla, təfəkkür planında isə türkün qədim mifik görüşləri ilə bağlı olduğunu sübut edir. Novruzun kökünün çox dərin qatlarda dayandığı, ulu əcdadımızın təbiətdəki dəyişikləri sezdiyi, təqvim düzümünün ardıcıllığını anlamağa başladığı çağlarla səsləşdiyi açıq-aydın görünür. Ancaq çərşənbələrin növbələşməsi ilə bağlı şərhlərdə bir qədər fərqli məqamlar nəzərə çarpır. Əgər Novruzdan dörd həftə çıxsaq, onda əzəl çərşənbə qışın şaxtalı çağına düşür. Torpağın oyanması, üstəlik də qarın altındakı otların cücərməsi, ağacların yarpaqlaması inandırıcı deyil. İkinci çərşənbədə ağacların çiçəkləməsi də yerinə düşmür. Çünki hələ qabaqda dəli mart gəlir. Odun axır çərşənbədə oyanması və adamların öz ağırlıqlarını onun üstünə tökməsi fikri də Novruzu odu müqəddəs sayan Zərdüştlüklə bağlamaq qənaətini alt-üst edir. Fikrin özündə başqa bir uyğunsuzluq da var: torpağın və havanın oyanması, isinməsi üçün səbəb və vasitə olmalıdır. Bu vasitə od çərşənbəsidir ki, o, axırda deyil, suların buzunun sınmasından sonra gəlir, yəni ikincidir. Onun mütləq şəkildə həmin ünsürlərdən əvvəldə meydana gəlməsi lazımdır.

Su çərşənbəsi, yaxud əzəl çərşənbə. Ulu babalarımız haqlı olaraq belə hesab etmişlər ki, “Sulu ev abad, susuz ev bərbad olar. Təsadüfi deyil ki, müqəddəs ilaxır çərşənbələrin birincisi su ilə bağlıdır. Çünki su həyatın, canlılığın, yaşamağın əsas mənbəyidir. Mifik təsəvvürlərdə olduğu kimi, gerçəklikdə də təbiətin oyanmasına təkan verən başlıca qüvvədir. Su hər şeyin əzəli, başlanğıç nöqtəsidir. Bütün varlıqların meydana gəlməsinə və yer üzərində mövcudluğuna səbəb sudur. Susuz həyatın davamı mümkün deyil. Maraqlıdır ki, inanclarda, atalar sözü və məsəllərdə su ilə od birlikdə təqdim olunur: “Odu su ilə söndürmək günahdır”, yaxud: “Su ilə odun nə oyunu?” (1, 128).

Azərbaycan türklərinin qədim inancına görə, Su anası – su ruhu dumanlı havada qəflətən göldən çıxır və əlindəki qızıl qabdan rastlaşdığı adamlara doğru su çiləyir. Damcılar kimin üstünə düşsə, o adam həmin gün şərlə qarşılaşır. Doğrudan da, elə ki, dumanlı havada yağış damcılamağa başlayır, qəflətən adamın üzünə su düşəndə, səksənir, qorxu hissi keçirir. Bizcə, dilimizdə “gözüm səndən su içmir” deyimi də həmin inancla əlaqədar yaranmışdır. Su anası – ümumtürk mifik təfəkkürünün məhsuludur və su ruhuna verilən addır. Kazan və Qərbi Sibir türklərində “Suv anası”, qaraçaylarda “suu anası”, Sibir türklərində “su iyəsi” (yəni sahibi, yiyəsi) adıyla insan cildində çay suları üzərində görünür, səhərlər dan söküləndə ağ, uzun saçlarını qızıl dişli daraqla darayır. Ona qarşı hörmətsizlik edilsə, quraqlıq olar, insanlar yaşayan yerləri xəstəlik bürüyər, su bütün canlıları dibinə çəkər, çaydan keçənlər boğularlar. Miflərdə “su babası”, “su uşaqları” adlanan ruhlara da təsadüf edilir (14, 471). Su ruhlarının bəziləri ancaq şər işlərin təmsilçisi kimi göstərilir, gecələr yola çıxan sadəlövh adamları aldadıb özləri ilə suya doğru aparırlar. Şər su ruhları əksər hallarda uzun, dağınıq, gümüşü saçlı qarı sifətində peyda olurlar, əllərində qızıl su qabı və yekə dişli qızıl daraq tuturlar. Başqırdların inancına görə, “Su iyəsi” dünyadakı bütün suların sahibkarıdır. O, öz böyük ailəsi ilə göllərin dibində yerləşən iri daşların altında yaşayır. Onun var-dövləti başından aşıb-daşır. Lakin şər ruhlardan fərqli olaraq “Su iyəsi”nin, eləcə də qohumlarının insanlara heç vaxt ziyanı dəymir. Çox hallarda həmişəaxar bulaqlar və çayların mənbələri müqəddəs yerlər sayılır.

Su çərşənbəsi mərasimində dan yeri söküləndə camaat su üstünə gedir. İlk növbədə, hamı əl-üzünü yuyur, bir-birinin üzərinə su çiləyir, arx üstündən atdanırlar. Əski inama görə, su çərşənbəsində günəşin şəfəqdə göründüyü andan şüalarının yaladığı su təzə və müqəddəs hesab edilirdi. Həmin suda yuyunan ürəyində tutduğu arzuya çatırmış. Tədqiqatçıların fikrincə, Xızırın dirilik çeşməsindən su içdiyi və Koroğlunun Qoşabulaqdan köpüklü su götürdüyü gün məhz Əzəl çərşənbə olmuşdur. Ulularımız su qırağında, bulaq başında, arx kənarında suya müraciətlə nəğmələr oxuyurdular. Ümumiyyətlə, nəğmələrdə çox hallarda analar çaylardan, göllərdən qürbətə düşən oğlanlarının sorağını istəyirlər. “Kitabi-Dədə Qorqud”da su ona görə aydınlıq sayılır ki, tanrının üzünü görmüşdür. Bir bayatıda isə qızın ən ümdə arzusu suya çevrilməkdir. Onun “Kaş ki, mən su olaydım, su qızların yükiydi” istəyində suyun qadın başlanğıc olmasına işarə olunur.

Od çərşənbəsi. Mifoloji təsəvvürlərdə dünyamızın yaranmasına təkan verən ikinci mühüm amil oddur. Əski inanışlarda odu günəşlə, işıqla, gündüzlə əlaqələndirirdilər. Ulularımız ona Dan (“dan yeri sökülür” deyimində indi də işlədilir) da deyirdilər. Dörd ünsürün qədim Şərq təqvimlərində qəzalar kimi xarakterizə edilməsinin əsasında onların ikili mahiyyətinə (həm yaradılışa, həm də məhvə xidmət etmələri) inam dayanır. Belə ki, od inkişafın, mədəniyyətin təkanverici qüvvəsi tək göstərilməklə yanaşı, həm də yarananları yandırıb kül edir, fəlakətlərin mənbəyinə çevrilir. Təsəvvürlərdə odun xeyirxahlığına, yoxsa şərinə, ziyanlarına birinci inanıldığını müəyyənləşdirmək çətindir. Miflərdə tez-tez üstünlük birindən digərinə ötürülür. Məsələn, “Munisnamə”də göstərilir ki, Allah ilk olaraq cəhənnəmi yaratmışdır. Onun göstərişi ilə cəhənnəmin palçığı min il qaynadıldığından qıpqırmızı qızarmış, sonra təkrar min il də qaynadılmışdır ki, közərməsi ağarsın. Bundan sonra yenə min il qaynadılmışdır və nəticədə cəhənnəmin torpağının rəngi qapqara qaralmışdır. Beləcə, cəhənnəmə həmişəlik zülmət və qaranlıq çökülmüşdür. Mifdən aydın olur ki, Allah cəhənnəmin əbədi odunu yaratmaqla dünyanın başqa elementlərinə həyat vəsiqəsi vermişdir (10, 378).

Tanrılara məxsus odun insanlara ötürülməsinə həsr olunan ilkin miflərdə isə ocağın əldə edilməsi ilə ailənin təməli qoyulur, insanlar ev tikməyi öyrənirlər. Lakin ən ibtidai inanışlardan görünür ki, gözünü dünyaya ilk açan bəşər övladının qarşılaşdığı təbii fəlakətlərin birincisi yanğınlardır. Od “ram” ediləndən, yəni insan çaxmaq daşı ilə quru otu alovlandırmağı öyrənəndən sonra isə onlar dan söküləndə qaranlığı qovub gündüzü əmələ gətirən günəşin də oddan, işıqdan törədiyini zənn etmişlər. Yeri gəlmişkən, bir də vurğulayırıq ki, yazqabağı mərasimlərdə qalanan tonqalların kökünü atəşpərəstliklə bağlayanlar yanılırlar. Zərdüştlükdə od Tanrının nişanəsidir, müqəddəsdir. Oda qurbanlar kəsilir, bəzən insanın özünü də qurban kimi tonqala atıb yandırırlar. Odla bağlı yazqabağı mərasimlərdə isə tonqalların üstündən tullanıb azar-bezarı odun üstünə tökürlər. Tanrıya bu cür “hörmətsizlik edilməsi” atəşpərəstlikdə mümkün ola bilməzdi.

Qədim insanlar odu əldə etməmişdən əvvəl bir yerdə qərar tuta bilmirdilər. Mağaradan-mağaraya, bir ərazidən başqasına köçürdülər. Soyuqların düşməsi onları sərt şaxtalı iqlimdən mülayim havalı yerlərə getməyə vadar edirdi. Odu əldə etməklə onlar oturaq həyata keçdilər, bir mağarada qərar tutdular. Soyuğa davam gətirə bildilər. Ona görə də türk dilində odun beşiyi hesab edilən “ocaq” sözü neçə əsrlərdir ki, yurd, mənzil, vətən, nəsil mənalarında da işlənir. Bir adamın kökünü kəsmək istəyəndə ona “ocağın sönsün” - deyirlər. Eləcə də od tərəqqinin, inkişafın təməl daşlarından hesab edilir. Yunan mifinə görə, odu insanlara bağışlayan Prometey Olimp allahlarından çox-çox əvvəlki təsəvvürlərin məhsuludur (14, 569). Onun mənşəyini bolqarlara və skiflərə aid edirlər. Hər iki halda prototürklərlə bağlanır. Prometey qayalıqlarda, soyuq, qaranlıq daş mağaralarda heyvanlar kimi ömür sürən bəşər övladına ev tikməyi, gəmi qayırmağı, təsərrüfatla məşğul olmağı, paltar geyməyi, saymağı, yazıb-oxumağı, ili fəsillərə, aylara, həftələrə, günlərə ayırmağı, allahlara qurbanlar gətirməyi, fala baxmağı öyrətmişdir. Prometey sözünün mənası yunanca “müdrik”, “gələcəkdən xəbər verən” deməkdir. Və dünyanın əksər dillərində işlənən “ocaq” sözünün türk mənşəli olmasına heç kəs şübhə ilə yanaşmır. Məhz Azərbaycan türklərinin dilində bu gün də işlənən “ocağın sönməsin” alqışının həmin mifik təfəkkürlə bağlılığını danmaq mümükün deyil. Azərbaycan əksər qədim mənbələrdə təsadüfi olaraq “Odlar diyarı” adlandırılmır. Bəs “yunanlaşmamışdan”, Prometeyləşməmişdən qabaq öz vətənində insanları tərəqqiyə çatdıran tanrı, yaxud tanrı elçisi necə adlandırılmışdır? Bizcə, adında “od” və “xoşbəxtlik”, “müdriklik” sözlərini birləşdirən Qorqud. Azərbaycan türkləri onları dünyaya gətirən, tərbiyə edən, ağla-kamala çatdıran atalarına “dədə” deyirlər. Mütəxəssislərin qənaətincə, Qorqud sözü iki yerə bölünür: “qor” – od, “qut” isə “xoşbəxtlik” mənasındadır. Əslində, “Qorqud” sözündə odla xoşbəxtliyin yanaşı işlənməsinin, əlaqələndirilməsinin anlamı məhz ən əski təsəvvürlərə – “Prometeyliyə” söykənir. Dünyada inkişafın, yaradıcılığın, məhsuldarlığın, bolluğun mənbəyi və təbiətin təzədən oyanmasının səbəbi oddur.

Təsadüfi deyildir ki, od anlamı “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunun ruhuna hopmuşdur. Boyların birində göstərilir ki, Qanturalı Selcan xatunu gətirmək üçün yad ölkəyə – Trabzona yola düşəndə atası Qanlı qoca oğlunu bu niyyətdən çəkindirmək istəyir. Qanturalı isə odun köməyi ilə keçilməz yerləri adlayacağını bildirir (2, 158). Dədə Qorqud insanları daxilən saf, qüdrətli görmək istəyir. Ona görə də mənəvi aləmdən bəhs edən fikirləri odla əlaqələndirməyi tövsiyə edir. Oğuzların adətincə, tonqal həmrəyliyə, birliyə çağırış rəmzi idi. Hündür yerdə bir tonqal qalananda xəbərdarlıq və səfərbərlik, ikisi – fəlakət və döyüşə çağırış, üçü – zəfər və təntənə demək idi.

Azərbaycanlıların qam təsəvvürlərini özündə əks etdirən ən əski inamlarda da tonqal yandırılmasının izahını tapmaq olar. Ulu əcdadlarımız belə hesab edirdilər ki, ildə bir dəfə ölmüş babalarının ruhları öz nəvə-nəticələrinə baş çəkməyə gəlirlər. Ata-baba ruhlarının gəlişinin vaxtı İlaxır çərşənbələrə düşür. Əgər onlar görsələr ki, nəsilləri yaşayan evlərdə tonqallar qalanmır, ocaqlar sönüb, elə bilirlər ki, qoyduqları adət-ənənələr tapdanıb, övladlarına qalan var-dövlət göyə sovurulub, hər şey məhv olub, qayıdıb gedərlər və bir də o tərəflərə hərlənməzlər. Bir də çərşənbə axşamı görsələr ki, ocaqlardan tüstü gəlmir, xörəklər bişirilmir, nəvə-nəticələri deyib-gülmürlər, ac-yalavacdırlar, küsülüdürlər, onda da inciyər və bir də oralara gəlməzlər. Məhz bu inama görə, İlaxır çərşənbələrdə tonqallar qalanır, şənliklər keçirilir, umu-küsü aradan götürülür.

Torpaq çərşənbəsi. Yazqabağı çərşənbələrin üçüncüsü torpağa həsr olunur. Dünyamızın yaranmasının mühüm amillərindən biri kimi götürülən torpaq sudan sonra ikinci maddi başlanğıcdır. Əski təsəvvürlərdə göydən fərqli olaraq torpaq qadın cildində təsəvvürə gətirilir. Dildən düşməyən “ana torpaq, ana Vətən” ifadələri buradan doğmuşdur. Onu da qeyd edək ki, əski görüşlərdə bir-birinin əksini təşkil edən bütün varlıqlar kimi göy (səma) və yer (torpaq) də kişi və qadınla müqayisədə verilir. Maddi varlıqlar qadın, əksinə, mənəvi-ruhi varlıqlar isə kişi kimi təsəvvür edilir. Bu, xaosdan ayrılan ilkin dörd ünsürün (su, od, torpaq, hava) xarakteri ilə əlaqədardır.

Torpağın meydana gəlməsi ilə Yer kürəsinin formalaşması başa çatır və təbiətdəki başqa maddi varlıqların (çayın, dağın, meşənin, çölün, heyvanın, insanın və s.) meydana gəlməsinə zəmin yaranır. Əksər mifoloji sistemlərdə dünyada olan bütün mövcudatın maddi, əşyavi tərəfi öz mayasını torpaqdan götürür. Lakin başlanğıcda Allah hər şeyi cansız halda meydana gətirmiş və ruhla, sonuncu mənəvi ünsürlə canlandırmışdır. Deməli, torpaq odun köməyi ilə sudan ayrılıb üzə çıxandan sonra yaradılanların canlandırılmasına təkan verən sonuncu ünsürə (ruha, havaya, yelə) ehtiyac duyulmuşdur. Mifoloji sistemlərdə torpağın meydana gəlməsi ilə qarmaqarışıqlıq — xaos parçalanır, yuxarı və aşağı aləmlər yaranır, Ata Göyün (qədim türklərdə Göy tanrı) Ana Torpaqla (qədim türklərdə Umay / Humay) müqəddəs nigahı baş tutur, bütün doğuluşlar, törəmələr bu nigaha borcludur.

Yel çərşənbəsi, yaxud axır çərşənbə. Dünyanın yaranmasında iştirak edən sonuncu ünsür havadır. Azərbaycan xalqının yazqabağı mərasimlərində Yel çərşənbəsi adı ilə qeyd olunur. Odla birlikdə yel də mənəvi-ruhi (kişi) başlanğıc hesab edilir və maddi (qadın) başlanğıc – torpağa, suya əks cəbhədə durur. Canlılara nəfəs verməklə öz hərəkətliyini, dinamikliyini onlara keçirir. Başqa sözlə, cansız torpağı və suyu durğunluqdan çıxardır. Məhz bu xüsusiyyətinə görə yel ruhla eyniləşdirilir. Ümumiyyətlə, dünyanın mənəvi, ruhi tərəfləri kişilərlə, maddi, əşyavi tərəfləri isə qadınlarla əlaqələndirilir. Lakin od və hava işə qarışmasa maddi, əşyavi tərəf əbədi dəyişməz qalar, sular coşub–daşmaz, dalğalanmaz, torpaqlar vulkana çevrilib püskürməz, atalar sözündə qeyd edildiyi kimi, “Yel olmasa, sel olmaz”, “Yel eləyəni fələk eləyə bilməz”, “Yel üfürüb şişirtdiyini göyə qaldırar”, “Yel əsməyincə çöp tərpənməz” (1, 241). Dünya xalqlarının kosmoqonik mif sistemlərində hava mifik zamanın başladığı nöqtədə baş allahdır. Məsələn, qədim Misirdə hava allahı Şu göyü və yeri məğlub edir, bütün aləmi ələ alıb canlıları yaradır. Hindistanda Brahm nəfəsini bayıra buraxanda dünya yaranır, içəri alanda məhv olur. Çinlilərin təsəvvüründə isə göyün qapılarının açılıb-bağlanması ilə həyat-ölüm hadisələri baş verir. Müsəlman miflərində İsa nəfəsi ilə ölüləri dirildir, ona Məsih (nəfəs verən) deyilməsi bununla bağlıdır.

Yel Azərbaycan mifik təfəkküründə yol göstərən, bələdçi rolunu da yerinə yetirir. Yel Baba qalın meşələrdə azıb mənzilini tapmaqda çətinlik çəkən xeyirxah insanların qarşısına çıxır, onlara bir yumaq verir və yumağı yerə atıb, diyirlətməyi tələb edir. Yel Babanın üfürməsi ilə yumaq açılır və azmışları mənzil başına çatdırır. Azərbaycanlıların ən əski təsəvvürlərinə görə, Yel baba xırmana gəlməmişdən qabaq oradan buğda, dən götürməzlər. Sovurulmamış buğda götürənin oğlu ölər. Xırman sovurulandan sonra ilk buğda götürənin isə oğlu olar. Ulularımız deyirlər ki, “Yel əsdirəni söyməzlər”. Çünki onun arxasında Baş Ruh durur. Yelə tüpürsən öz üstünə qayıdar. Eləcə də Yel dağına ziyarət edirlər. Adamlar ürəklərində hər hansı bir dilək tutub nəzir-niyaz gətirir, qurban kəsirlər. Yel Baba kimin nəzirini, qurbanını qəbul etsə, o adam xeyir tapar, arzusuna çatar. Bir inanışda isə deyilir ki, “Yel çərşənbəsi girən gün söyüd ağacının altına gedib niyyət elə və Yel Babanı çağır. Əgər Yel baba sənin səsini eşidib söyüdün budaqlarını torpağa toxundursa diləyin yerinə yetər” (5, 211).

Göründüyü kimi, Azərbaycan türklərinin mifoloji düşüncəsinin qaynaqları öz kökləri etibarı ilə tarixin çox dərin qatlarına bağlanır. Onların izlərini gen yaddaşından adət-ənənələrə, rituallara, qədim bayramlara, folklor örnəklərinə, klassik ədəbiyyata, ümumiyyətlə, mədəniyyət formalarına qatmaqla unudulmağa qoymamışlar. Ulu Türkün övladları Dünyamızın Altaydan Qara dənizədək uzanan torpaqlarında, miflərin dili ilə desək, Gündoğandan başlayıb Günbatanda bitən ərazilərdə məskunlaşaraq kökdən gələn mənəvi amilləri öz yolları ilə yaşatdıqları kimi, sak-hun-oğuz birliyinin təmsilçiləri azərbaycanlılar da həmin mənəvi sərvətin bir hissəsinin yaradıcıları olmaqla yanaşı ümumi mənbədən götürdüklərini özününkülərə qatıb duyğularına, istəklərinə dayaq edə-edə bu günümüzə çatdırmışlar.

Papaq və yaylıq atıb pay istəmə adəti. Yaz bayramında hamının gözütox olması, təbiətin nemətlərindən pay alması vacibdir. Lakin bir məsələ mübahisə doğurur və yad təsirlərdən yarandığı daha ağlabatan görünür. Axır çərşənbə axşamı yeniyetmə oğlanlar və qızlar qapıları gəzib papaq, yaylıq atırlar, gizlənib pusurlar. Ev sahiblərindən pay almayınca oradan getmirlər. Papaq qeyrət, namus, yaylıq abır-həya rəmzidir. Papaq və yaylıq insandan yuxarıda yerləşdiyi üçün Yaradana daha yaxındər. Papağın və yaylığın ayaqlar altına atılması, pay tələb edilməsi əslində aşağılıqdır. Qadının baş örpəyi ancaq savaşın, qan tökmənin qarşısı alınarkən araya atılırdı. Evin bacasından xurcun, torba sallamaq, yerə qurşaq sərməklə bağlı qədim adət ölkəmizın müstəmləkə çağlarında papaqla əvəz edilmişdir.

“Ey türk milləti, torpağına sahib çıx!..” Bu çağırış qədim türk dastanı “Ərgənəkon”dan götürülmüşdür. Ulu əcdadlarımızın söylədiyinə görə, türklər bir zamanlar düşmən tərəfindən hiylə ilə yenildiklərindən böyük itki verərək doğma yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qalmış və keçilməz dağlarla əhatələnmiş bir ovalığa sığınmışdılar.

Türklərin yerləşdikləri həmin ölkədə axar sular, qaynaqlar, ovlaqlar, bulaqlar, cürbəcür bitkilər, dadlı meyvələr vardı. Belə yeri görüncə, onlar Allaha şükür etdilər. Qışda heyvanların ətini yedilər, dərisini geyindilər, yazda südünü içdilər. Bu ölkəyə Ərgənəkon dedilər. Zaman keçdi, çağlar axdı, türk nəsilləri o qədər artdı ki, Ərgənəkona sığmadılar. Dörd yüz ildən sonra çarə tapmaq üçün qurultay topladılar. Dedilər: “Atalarımızdan eşitdik, Ərgənəkonun dışında geniş ormanlar, gözəl ölkələr var. Bizim yurdumuz da əskidən o yerlər imiş. Dağların arasını araşdırıb yol tapaq, köçüb gedək. Ərgənəkondan kənarda kim bizə dost olsa, biz də onunla dost olaq, kim bizə düşmən olsa, biz də ona düşmən olaq”.

Türklər qurultayın qərarına əsasən Ərgənəkondan çıxmaq üçün yol aradılar, tapmadılar. O zaman bir dəmirçi dedi ki: “Dağda bir dəmir mədəni var. Dəmiri əritsək, bəlkə dağ bizə keçid verər”. Gedib dəmir mədənini gördülər. Dağın geniş yerinə bir qat odun, bir qat kömür dizdilər. Dağın altını, üstünü, yanını, yönünü odun-kömürlə doldurdular. Yetmiş dəridən yetmiş böyük körük düzəldib yetmiş yerə qoydular. Odun-kömürü odlayıb körüklədilər. Allahın yardımıyla dəmir dağ əridi, yer açıldı. Bir yüklü dəvə çıxacaq qədər yol əmələ gəldi. Sonra göy yellikli bir Bozqurd çıxdı ortaya; haradan gəldiyi bilinmədi. Bozqurd gəldi, Türkün önündə dikilib durdu. Hər kəs anladı ki, yolu o göstərəcək. Bozqurd yürüdü; ardından da Türk milləti irəlilədi. Və Türklər Bozqurdun öndərliyi ilə o müqəddəs ilin müqəddəs ayının müqəddəs günündə - Ocaq ayının 21-də Ərgənəkondan çıxdılar.

Türklər o günü, o saatı əbədi yadda saxladılar. Bu müqəddəs gün Türklərin bayramına çevrildi. Hər il o gün böyük törən düzəltdirlər. Bir parça dəmiri atəşdə qızdırdılar. Bu dəmiri öncə Türk xaqanı qısqacla tutub zindana qoyur, çəkiclə döyürdü. Sonra şöhrətli Türk bəyləri bir-bir gəlib eyni işi yerinə yetirərək təntənəni davam etdirirdilər. Bu törən zamanımızadək yaşadılıb və 2007-ci ilin noyabrın 17-də Bakıda, “Gülüstan” sarayında Türk dövlət və cəmiyyətlərinin XI dostluq, qardaşlıq və əməkdaşlıq qurultayında bir daha baş tutub. İlk olaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev çəkiclə dəmiri döyəcləyib. Ərgənəkondan çıxdıqları zaman türklərin xaqanı Kayı Xan soyundan gələn Börtəçin (Bozqurd) idi. Börtəçin bütün ellərə elçilər göndərdi. Onlara Türklərin Ərgənəkonu tərk edib əski yurda döndüklərini bildirdilər.

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin sözləri ilə desək, “Böyük mənəvi gücə malik olan Novruz bayramı ulu əcdadlarımızın bizə verdiyi ən gözəl yadigar olub, Azərbaycan xalqının milli ruhunu və yaddaşını, daxili aləmini bütün zənginliyi ilə yaşadır. Təbiətin oyanışının, varlığin yenidən canlanmasının müjdəsini verən Novruz bayramı ən qədim zamanlardan bəri həyatımıza daxil olmuş, insanlara aydın və isıqlı sabaha, xoşbəxt gələcəyə inam duyğusu bəxş etmişdir. Əsrlər boyu Novruz bizim üçün təbiətin və ana torpağın oyanması, baharın gəlişi olmaqla yanaşı, həm də barış və saf niyyətlər bayramı olmuşdur”.

Novruz – törəyiş, yaranış, oyanış, yeniləşmə bayramı olaraq dərin köklərə söykənən qədim ənənələri üzə çıxarır və Türkün yenilməzliyini, birliyini, işığa, xeyirə meylliliyini bütün dünyaya bir daha əyani şəkildə nümayiş etdirir. ]]> admin Wed, 20 Mar 2024 00:31:30 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=16211 https://manera.az/index.php?newsid=16211 ]]>
Türksoylu xalqların mifik düşüncəsində təbiətin oyanışını müjdələyən, yazın, yaşıllığın səbirsizliklə gözlənilməsini tərənnüm edən, bolluq, bərəkət, firavanlıq inanclarının rəmzi kimi uzun əsrlər boyu yurdumuzda keçirilən bayramlardan biri “Yazağzı Xızır”, “Xıdır Nəbi”, “Xıdır İlyas”, yaxud “Qışyarısı” bayramıdır.

“Xıdır Nəbi” yazın, yaşıllığın müjdəsi anlamındadır. Bu bayram tarixən əsasən kiçik çillənin hökm sürdüyü ərəfədə, təqribən fevralın 9-11-ci günlərində keçirilmişdir.

Xıdır Nəbi bayramının başlıca iştirakçısı olan Xıdır və ya Xızır əski türk mifoloji təsəvvürlərində ölüb-dirilən, zülmət dünyasından əbədi həyat bəxş edən dirilik suyunu tapıb içən və ölməzlik qazanan bir obrazı simvolizə edir. Türk mifik qaynaqlarında Xızır Yer, Su, Umay kimi bir vəli (övliya), yaxud hami ruh statusuna malik varlıq kimi səciyyələndirilir. Xızır və onunla bağlı inanclar Orta əsrlərdən başlayaraq istər türk, istərsə də Avropa və digər xalqların elmi tədqiqatçılarının diqqət mərkəzində olmuşdur.

Xıdır Nəbi bayramının mifik rəmzi olan Xıdır, yaxud Xızır barədə islam qaynaqlarında müxtəlif mülahizələr söylənir. Bəzi mənbələrə görə, hətta Xızırın məzarının bir neçə yerdə olması, yaxud onun əbədiyaşar şəxsiyyəti haqqında fikirlərə də rast gəlmək mümkündür. Bu obraz xalq tərəfindən sevilmiş və onun haqqında müxtəlif əfsanələr, rəvayətlər dolaşmışdır.

Xıdır Nəbi mərasimi hər evdə, hər ailədə qeyd olunmalı, Xıdırın şərəfinə məclis qurulmalı, süfrələr açılmalıdır. İnama görə, “əgər hər hansı bir evdə həmin gün süfrə açılmazsa, Xıdır küsüb gedəcək, baharın gəlişini yubadacaqdır”. Mərasimin əsas atributlarından biri qovutdur, buğda qovrulub qovut çəkilir və süfrəyə qoyulur. Erkən etiqadlara görə, Xıdır əlini qovuta çəkir, bununla da Yer üzünə özü ilə bolluq, bərəkət, xoşbəxtlik gətirir. Xıdır Nəbi mərasiminin əsas amalı insanların qışdan salamat çıxmasını, üzləşdikləri çətinliklərə sinə gərməsini, yazın gəlişini gözləməsini əks etdirməkdir.

Xıdır Nəbi mərasimləri ilə bağlı folklor mətnləri xalq arasında bugünümüzədək qorunub saxlanılıb. Onlardan birinə diqqət yetirək:

Xıdır, Xıdır xıd gətir,
Dar-dərədən od gətir.
Mən Xıdırın nəyiyəm,
Bircə belə dayıyam,
Ayağının nalıyam,
Başının torbasıyam.
Xıdıra Xıdır deyəllər,
Xıdıra çıraq qoyallar,
Xıdır Nəbi, Xıdır İlyas,
Bitdi çiçək, oldu yaz.
Mən Xıdırın quluyam,
Boz atının çuluyam...

Xızır, yaxud Xıdır sözlərinin etimologiyası ilə bağlı maraqlı fikirlər var. Mirəli Seyidova görə, “Xızır” türkdilli xalqların sözüdür və yazın istisini, hərarətini, odunu, qüvvəsini gətirən kişi, qəhrəman deməkdir. Bundan əlavə, mənbələrdə fəsil bölgüsü ilə bağlı “Xızr” sözünün işlənməsi barədə məlumatlara da rast gəlmək olur. Türklərdə ilin iki hissəyə bölünməsi, xüsusən də ilin birinci hissəsinin Xızr (altı aylıq yay mövsümü) və Qasım (altı aylıq qış mövsümü) adlanan digər hissəsini əhatə edən mərhələlərin hesab edilməsi bu qəbildən sayıla bilər.

Xıdır Nəbi bayramında əcdadlarımız havaların tədricən yumşalması, sərt, soyuq qışın getdikcə başa çatması ümidi ilə Xızırı layiqincə qarşılamaq, bir-birinə kömək etmək, paylaşmaq amalı ilə bayram tədbirləri keçirərdilər.

Erkən inanca görə, Xızırın gəldiyi “Xızır yolu”nu görənlərin bütün arzu-istəkləri həyata keçər. Qədim adətə görə, Xıdır Nəbi bayramı günü heç kim işləməməli, əziyyət çəkməməlidir. İnanca görə, hər evdə ailə başçısı sübh tezdən yüksək bir yerdə qoyulmuş un və ya qovut üzərində “iz” görərsə, deməli, gecə Xızır gəlib və mübarək izini həmin una, qovuta çəkmişdir. Beləliklə də, özü ilə xeyir, bərəkət, xoşbəxtlik gətirmişdir. Həmin undan, qovutdan bir qədər götürüb səpin vaxtı buğdaya qarışdırıb səpmək üçün saxlayardılar ki, Xızırın xeyir-duası ilə torpaq bərəkətli olsun. Bu bayram gecəsində otların üzərinə düşmüş şehdən xəmir yoğrulardı ki, bu da bolluq-bərəkətə yozulardı.

Mənbələr göstərir ki, vaxtilə Azərbaycana gəlmiş əcnəbi səyyahlar, o cümlədən XIII əsrdə italiyalı Marko Polo, XVIII əsrdə alman Adam Oleari Xıdır Nəbi bayramının mərasimlərini seyr etmiş və öz yazılarında bəzi ayin və adətləri də təsvir etmişlər. Marko Poloya görə, bu bayram türklərin “Bəyaz” adı altında keçirdiyi bayramdır. Bayram adətlərindən danışarkən göstərmişdir ki, bayram axşamı bir sıra inanc və ayin icra olunurdu. Məsələn, yerə ağ süfrə sərilir, onun üzərinə un səpilir, səhərisi isə həmin süfrədəki unun üzərində Xızırın, yaxud Bozatın nalının izi axtarılır, izin olduğunu yəqinləşdirdikdən sonra isə həmin süfrənin üstündəki undan çörək, yaxud kömbə bişirib hamıya paylayardılar.

Bəzi araşdırmalara görə, Xıdır Nəbi həm də “taxıl və müqəddəs ağaclara pərəstiş” bayramı kimi qəbul edilir. Bu da təsadüfi deyildir, çünki erkən dövrlərdən Yaxın Şərqdə taxıla, buğda kultuna, dənli bitkilərə inanış mövcud olmuşdur.

Təsadüfi deyildir ki, islam qaynaqlarında Xızırın şəxsiyyəti ilə bağlı fikirlər arasında Xızırın ibtidai dinlərdə bitki Tanrısı kimi qəbul edilməsi də yer almaqdadır.

Araşdırmalar nəticəsində Xızır bir kult olaraq türk təfəkkürünün məhsulu kimi dəyərləndirilmişdir. Ölüb-dirilmə hadisəsilə bağlı olan Xızır tanrıçılıq görüşlərinin əsasında yaranan obrazdır.

Şərq - islam dini sistemində Xızır dirilik suyunu içdiyinə görə peyğəmbər statusu qazanmışdır. Hətta islamda onun Məhəmməd peyğəmbər (s.ə.s.) və Həzrət Əli ilə görüşməsi haqqında müxtəlif mülahizələr də vardır. 1647-ci ildə Azərbaycana gələn türk səyyahı Övliya Çələbi Xıdır-Zində pirini ziyarət etdikdən sonra “həmin türbədə yatan Xızırın bədəninin təzəliyinin hələ də qorunduğunu” qeyd etmişdir. 1858-1859-cu illərdə Qafqaza gəlmiş fransız Aleksandr Düma da həmin türbəni ziyarət etmiş və onun şirvanlıların müqəddəs hesab etdikləri bir ziyarətgah olduğunu yazmışdır.

Mənbələrə görə, hər 500 ildənbir Xızırın cismi yenilənir, təzələnir, o, yaşıl geyimdə, boz at belində səma məclislərinə qoşulan bir obraz kimi təsvir edilir.

Türk xalq inanclarında Xızırla bağlı çoxsaylı mətn vardır ki, onların əksəriyyətində Xızır çətinlikdə qalmış insanları dardan qurtaran mübarək üzlü xeyirxah bir varlıq kimi təqdim edilir. M.Təhmasibə görə, “hətta Xəqaniyə, Nizamiyə yol göstərən, Xətainin əlindən tutan, Füzuliyə ilham və təxəllüs verən də Xızır övliyadır”.

Xızır Xıdır Nəbi bayramının əsas iştirakçısı olmaqla yanaşı, həm də xalq yaradıcılığında geniş yayılmış mifioloji obrazdır. Əski inanclara görə, Xızır şəfa verən, xeyirxah varlıqdır. Qırğızların “Manas” dastanında Manasın dünyaya gəldiyi gündən Xızırın ona dualar etməyinin şahidi oluruq. Xalq dastanlarında, o cümlədən “Şah İsmayıl və Gülzar”, “Tahir və Zöhrə” dastanlarında Xızır qəhrəmanları müşküllükdən xilas edir.

Qışın oğlan çağı sayılan kiçik çillənin ortalarında keçirilən Xıdır Nəbi bayramında “Xızır süfrəsi” açılar, müxtəlif xəmir xörəkləri bişirilərdi. Əski inanclara görə, “Xızır gəlsin ocağına, şadlıq versin bucağına” deməklə bayrama hazırlıq görülər, xüsusən də Xıdır Nəbi günlərində səməni bişirilərdi. Bayramda adətə görə, oğlan evindən qız evinə “Xızır xonçası” gedərdi. Bu bayram qədim türk mifik düşüncəsində mövsüm mərasimləri arasında məhz kiçik çillə dövründə keçirilən, təbiətin oyanmasını, Günəş və istilik etiqadlarına bağlı olan böyük bir mərasim kompleksidir.

Təqdirəlayiqdir ki, qədim tarixi köklərə malik Xıdır Nəbi bayramı çağdaş dövrdə həm Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində, Naxçıvanda, həm Cənubi Azərbaycanda yaşayan həmvətənlərimiz, həm də Anadolu türkləri tərəfindən qeyd olunur. Göründüyü kimi, Xıdır Nəbi bayramı yazın gəlişi ilə bağlı erkən əkinçilik inanc və etiqadları ilə zəngin olan, türk mifik təfəkkürünün ulu qaynaqlarından xəbər verən mövsüm mərasimlərinin toplusu kimi çağdaş dövrümüzdə də öz aktuallığını itirməmiş və əbədiyyət qazanmışdır.

Ülkər NƏBİYEVA,
Bakı Dövlət Universitetinin professoru

Xıdır Nəbi bayramının qəribə adətləri, mətbəxi və inancları - VİDEOREPORTAJ ]]> admin Mon, 19 Feb 2024 10:56:54 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=16129 https://manera.az/index.php?newsid=16129 ]]>
Simvolik anlam daşıyan məqamları özündə ehtiva edən hadisələrin ruhi-mənəvi dərketmə üsullarından biri ezoterikadır. Bu, bir çox hekayə, nağıl və rəvayətlərin batini xarakterini əks etdirir. Qədim tarixə malik və dövrümüzədək gəlib çatan bir sıra hekayə, nağıl və rəvayətlərdə təsvir olunan məlumatların gizli şəkildə nəsildən-nəsilə ötürülməsinin sirri artıq açılmaqdadır. Belə hekayələrdən biri də "Əshabi-Kəhf" haqqındadır. Bu hekayədə simvolik anlama malik olan çoxlu ezoterik terminlərlə rastlaşmaq olur. Məsələn, "mağara", "yeddi rəqəmi", "üç yüz doqquz il", "it", "yatmaq", "sağ tərəfə və sol tərəfə çevirmək" və sair.

Bəs "Əshabi-Kəhf"lə bağlı hadisə hansı mənbələrdə əks olunub? Hamımızın ağlına gələn ilk mənbə təbii ki, Qurani-Kərimin "Kəhf" surəsidir (9-26-cı ayələr). Hökmdar zülmündən qaçıb mağaraya sığınan və orada uzun illər yatdıqdan sonra oyanan bir qrup insanın və onları müşayiət edən Qitmir adlı bir itin başına gələn hadisəni əks etdirən bu hekayə Qurani-Kərimin nazil olmasından çox əvvəllər bir sıra başqa xalqların mədəniyyətlərində və başda xristinalıq olmaqla digər dini mənbələrdə də yer alıb. Hələ Hindistanın sanskrit dilində yazılmış olan "Mahabharata" dastanının 17-ci kitabı olan "Mahaprasthanika Parva"da sözügedən əhvalat var.

Xristianlıq inancına gəldikdə isə, bu hekayənin ən qədim variantının itmiş bir yunandilli qaynaqdan gəldiyi söylənilən suryani rahib Suruçlu Yaquba aid olduğu bildirilir. Hekayə eyni zamanda keşiş Diyakoz Paulun (720-796, 797, 798 və ya 799) "Historia Langobardorum" ("Lombardların tarixi") adlı əsərində təsvir edilir. Bundan başqa, həmin hekayənin ən papulyar versiyalarından birinə italyan katolik keşişi Yakopa da Varazzenin (1230-1298) "Legenda Aurea" ("Qızıl əfsanə") adlı əsərində də yer verilir. "Əshabi-Kəhf" hekayəsinin analoji variantları çoxsaylı başqa mənbələrdə də vardır.

Gələk, bu hadisənin harada baş verməsi məsələsinə. "Əshabi-Kəhf" hekayəsinin hansı ərazidə "yaşanılması" bu gün birmənalı qəbul edilmir. Hazırda bu mistik bölgənin Azərbaycanla (Naxçıvan bölgəsi) yanaşı, Türkiyə, İordaniya, Hindistan, İspaniya, Misir, Suriya, Əfqanıstan, Əlcəzairdə və digər ölkələrdə olmasına dair mülahizələr mövcuddur və bu hadisənin "yaşanıldığı" yerə dair abidələrə (mağaralara) həmin ölkələrdə rast gəlmək mümkündür. Lakin haqqında söhbət açdığımız məsələni araşdıran tədqiqatçı və mütəxəssislərin böyük əksəriyyətinin fikrincə, "Əshabi-Kəhf" Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsindədir. Bu barədə görkəmli islam alimi Fəxrəddin Razi "Mefatih-ül-Qeyb" adlı əsərində yazır ki, "Doğrusu, "Əshabi-Kəhf"in nə zamanını, nə yerini ağıla gətirə bilməyə imkan yoxdur, lakin şühbə yoxdur ki, bu mağara Naxçıvan ərazisindədir".

Orta əsrlərdə Avropada çap edilmiş, fransızların məşhur "Qrand" Ensiklopediyasında "Sert Dormans" ("Yeddi yatmışlar") adı ilə dərc olunan yazıda "Əshabi-Kəhf" hadisənin tarixi keçmişi və bu hadisənin cərəyan etdiyi ərazi ilə bağlı məlumatlar əksini tapıb. Orada da sözügedən bölgənin məhz Azərbaycan ərazisində olması ehtimalı yürüdülüb.

Bir sıra alimlər (Əbu Həyyan, Əbdürrəşid Əl-Bakuvi, Bertran Rassel və b.), eləcə də hökmdarlar (Bizans imperatoru II İohan və digərləri) "Əshabi-Kəhf" mağarasının Naxçıvan ərazisində olmasını qeyd ediblər. "Əshabi-Kəhf" mağarasının Naxçıvanda olmasını təsdiq edən onlarla başqa faktları da qeyd etmək olar. Lakin biz bu siyahını uzatmadan keçək sözügedən hekayədə adı keçən "Qitmir" adlı itlə bağlı bəzi məqamlara. Ümumiyyətlə, itin bu hekayədə nə işi var? Başqa sözlə, hekayədəki itin batini anlamı nədir və o, nəyə işarə edir? "İt" sözünün ezoterik anlamı müxtəlif cür izah edilir. Belə ki, bu sözün batini mənası "insana yaxın", "sədaqətli", "aqressiv", "sahibini o biri dünyada qorumaq", "ruha səyahətində işıq yolu tutmaq" deməkdir.

Qədim Misir mifologiyasında Set və Neftisin oğlu olan itbaşlı axirət dünyası tanrısı (ölüm tanrısı, məzar tanrısı) Anubis ölüləri axirət dünyasına yola salmağı ilə tanınır. Sonralar Set tərəfindən öldürülən Osirisi mumyaladığı üçün o, mumyalama tanrısına çevrilir. Anubis əlində Anx xaçı (yuxarısı üzük nişanlı Misir xaçı) tutmuş formada təsvir olunub. Bu xaçın mənasını izah edən çoxsaylı izahlar var. Fikrimcə, bu izahlar içərisində ən ağılabatan olanı budur: "Yüksəliş və keçidlərdə gərəkli qapıları açmağa kömək edəcək, fərdləri sirrə aparacaq sehrli açar".

Ümumiyyətlə, analoji məqsədlərə xidmət edən it simvoluna başqa mədəniyyətlərdə də rast gəlinir. Məsələn, Qədim meksikalılar ölümdən sonrakı dünyaya yolçuluq edərkən müşayiət etməsi üçün sahibləri ilə birlikdə itləri də basdırıblar. Kanar adalarında yaşayan "Guanche" yerliləri (e.ə. 3000-ci illər) də ölülərini itlərlə birlikdə dəfn ediblər. Belə bir davranış mayyalılar, asteklər, Afrika yerliləri, Qədim İran, Hindistan, Anqoladakı Bantu qəbilələri arasında və ümumiyyətlə, Asiyanın demək olar ki, bütün qədim cəmiyyət və mədəniyyətlərində geniş yayılıb.

Elə buradaca "Sirius" ulduzu haqqında məlumat verməyin vaxtıdır. "Bunun mətləbə nə dəxli var?" deyə bilərsiniz Məsələyə aydınlıq gətirək. Qurani-Kərimin "Nəcm" surəsində ərəb dilində "Şira" deyilən "Sirius" ulduzundan bəhs olunur. Alimlər gecələr göydə görünən ən parlaq ulduz olan "Sirius"un hərəkətindəki nizamsızlığa əsaslanaraq onun bir cüt ulduz olduğunu kəşf etmişdilər. Beləliklə, Sirius "Sirius A" və "Sirius B" kimi ifadə edilən iki ulduzdan meydana gələn bir dəst ulduzdur.

Ən köhnə astronomik mənbələrdə adı keçən Sirius, qədim Misirdə Sopdet adlı tanrı olaraq maddiləşdirilib. Bir sıra qədim Misir məbədi Sirius ulduzuna istiqamətlənmiş şəkildə inşa edilmişdi. Məsələn, Xeops piramidasının firon otağının divarında açılan bir kanal Sirius ulduzunu görmək üçün nəzərdə tutulubmuş.

Maraqlıdır ki, Sirius ulduzunun içində olduğu bürcə "Böyük it bürcü" (latınca "Canis Major") adı verilib. Sirius ulduzunun digər adı da "İt ulduzu" adlanır. Nəyə görə? Çünki əksər mədəniyyətlərdə (Qədim Çin, İran və yunan mifologiyasında) adı çəkilən ulduz klasteri (ulduz çoxluğu) itlə əlaqələndirilir.

İndi isə məsələnin düyün nöqtəsinə toxunaq. Qədim Misir inancına görə, bədən öldükdə ruhlar Siriusa yolçuluq edir. Ezoterizmdə Sirius "qalaktik idarə mərkəzi" hesab edilir."Əshabi-Kəhf" sözündəki "kəhf" sözünə gəlincə isə, bu söz ərəbcə "mağara" anlamını daşıyır. Ezoterizmdə "mağara" simvolundan ana bətnini ifadə etmək məqsədilə istifadə olunur. Eyni zamanda ezoterik mətnlərdə məzarlar da simvolik olaraq ana bətnini ifadə edir və ölüb-dirilmə inisiasiya mərasiminin izahı belə açıqlanır: ölülər torpaq ananın bətninə qoyulur və üzərinə su tökülür ki, ruh gedəcəyi yerə salamat çatsın.

Yuxarıda deyilənləri ümumiləşdirsək, "Əshabi-Kəhf" hekayəsinin ezoterik anlamının"mağara" simvolu ilə kodlaşdırılan ölüb dirildikdən sonra saflaşan və kamilləşən ruhların "it" simvolu ilə kodlaşdırılan Sirius ulduzuna yolçuluq etməsi" mənasına uyğun gəldiyini deyə bilərik. Göründüyü kimi, dərin mətləblərdən bəhs olunan bu hekayəyə hərfi və bəsit yanaşmaq olmaz.

Elmi araşdırmalar "Əshabi-Kəhf" mağarası ilə bağlı da ictimaiyyət üçün o qədər də geniş məlum olmayan maraqlı fikirləri və məqamları ortaya çıxarır. Məsələn, bəzi mənbələrdə bildirilir ki, tarixin müəyyən dövrlərində "Əshabi-Kəhf" mağarasında İsa peyğəmbərin yaxın əshabəsi tərəfindən qələmə alınmış İncil kitabı, İsa peyğəmbərə aid bir neçə əşya, eləcə də qədim əlyazmalar, İsa peyğəmbərin hesab edilən su dolçası, onun əl ağacı, ölüb-dirildikdən sonra əynindəki paltar və dünya tarixini dəyişə biləcək müəyyən sirli kitablar mühafizə olunub.

Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Zaur Əliyev hələ 2018-ci ildə dərc olunan "Tampliyerlər, "sirr bəkçi"ləri və bektaşilərin qoruduğu Əshabi-kəhf" adlı məqaləsində son dərəcə maraqlı məqamlardan bəhs edərək vurğulayır ki, Naxçıvanda bir neçə ailə bu mağaranın yerini və sirrini qoruyub saxlamaq üçün seçilmişdi. Müəllif həmin yazısında daha sonra bildirir ki, Osmanlı-Səfəvi dövründə Şah İsmayıl bu yerin mühafizə olunmasını qaramanlı tayfasına tapşırmışdı. Onun yanına gələn Vatikan elçilərinin xahişini yerə salmayan Şah Muğanlı Sarı Əlinin nəslindən olan Noruz Ağa Əlini bura mühafiz təyin edir.

Məqalə müəllifinin yazdıqlarına görə, "Türkmənçay müqaviləsindən sonra buranı işğal edən ruslar ətrafda qazıntı işləri zamanı böyük miqdarda qızıl olan xəzinə aşkar edirlər. Bundan sonra qazıntını genişləndirmək qərarına gəldikdə yerli sakinlərin etirazı ilə qarşılaşırlar. Onlara dəstək vermək üçün erməni dəstələri də gəlir. Mağaraya yol axtaran ruslara ermənilər yol göstərirlər. Bu döyüşlərdə iştirak etmək üçün tampliyerlər, İrandan batini bəgləri, yəni "sirr bəkçi"ləri və Türkiyədən bektaşilər gəlirlər. Rus və ermənilərə qarşı savaşda onlar da iştirak edirlər və qələbə qazanandan sonra tamamilə mağaraya gedən yolları, bu yolları bilənləri məhv edirlər. Naxçıvanda mağaranı qorumaq üçün seçilən ailələrə isə zamanı gələnə qədər buranı qormaq həvalə edilir".

Batini alimi, misirşünas Firudin Gilar Bəgin fikrincə "bu mağara haqqında söz demək üçün qədim yazıların batini mənalarını açmaq lazımdır". Misirşünas alimin daha maraqlı fikirlərinə gəlincə müəllifə görə,"Sufi-batinilərdə "Əshab" rəmzi - "Sahu-Ba" kimi açılır ki, buradakı "Sahu" rəmzi qədim Misir yazılarında, insan öləndən sonra bədənindən çıxan ruhunu bildirirdi. "Ba" rəmzi isə bu fəlsəfədə, insan ruhunun ilkin materiya ilə vəhdəti, yəni ölümsüzlük qazanmış ruhları, Misir Allahları demək idi. Batinilərdə "Kəhf" sözünün Kufə-Qaf rəmzləri ilə eyni mənalı olduğunu dilə gətirən F.G.Bəgin düşüncəsinə görə, "Əshabi-Kəhf" dedikdə sufilər, ölümsüzlük qazanaraq Allaha çevrilmiş insanları nəzərdə tuturlar ki, onların cəsədləri də məhz Qaf dağındakı "Əshabi-Kəhf" mağarasında gizlədilib.

Ümidvarıq ki, mütəxəssis alimlərimizin gələcəkdəki elmi aşardırmaları haqqında söhbət açdığımız mövzunun batini anlamlarını daha dərindən izah etməyə geniş imkanlar yaradacaq./525.az/

Yunis XƏLİLOV
Naxçıvan Dövlət Universitetinin Hüquq fənləri kafedrasının baş müəllimi, hüquqşünas
]]> admin Thu, 25 Jan 2024 12:52:54 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=15659 https://manera.az/index.php?newsid=15659 ]]>
Prezident İlham Əliyev iyunun 16-da “Tuğ” Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Qoruğunun yaradılması haqqında Sərəncam imzalayıb.

MANERA.AZ xəbər verir ki, Sərəncama əsasən, Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Tuğ kəndinin tarixi ərazisi “Tuğ” Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Qoruğu" elan edilib.

Sərəncamda bildirilir ki, Azərbaycan xalqının böyük keçmişini özündə təcəssüm etdirən tarixi yaşayış məntəqələrindən biri Qafqaz Albaniyasının qədim irsinə aid mədəniyyət abidələrinin mövcud olduğu Tuğ kəndidir. Burada Qarabağ bölgəsinin ənənəvi memarlıq üslubuna xas dekorativ elementlərlə işlənmiş yaşayış evləri, bulaqüstü tikililər, sənduqə tipli qəbirlər və məbədlər vardır. Tuğ kəndi eyni zamanda zəngin təbii potensiala və ekoloji resurslara malikdir. Şuşa şəhərinə aparan Zəfər yolu üzərində yerləşməsi kəndin turizm baxımından inkişaf perspektivini də artırır. ]]> admin Fri, 16 Jun 2023 12:09:03 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=15633 https://manera.az/index.php?newsid=15633 ]]>
Azərbaycan memarlığının ən nadir və unikal abidələrindən biri Möminə Xatun məqbərəsidir. Görkəmli memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani tərəfindən inşa edilən və hicri tarixi ilə 582-ci ilin məhərrəm ayında (miladi 1186-cı il, aprel) tamamlanan bu məqbərə dünyanın monumental tarixi-memarlıq abidələrindəndir. Qeyd edək ki, orta əsr Azərbaycan memarlığının görkəmli nümayəndəsi, Naxçıvan memarlıq məktəbinin yaradıcısı Əcəmi Naxçıvani inşa etdiyi abidələrin üzərində özünü "Əbubəkr oğlu Əcəmi, naxçıvanlı memar" kimi təqdim etmişdi.

XII əsrdə, Azərbaycan mədəniyyətinin və ictimai fikrinin çiçəkləndiyi bir dövrdə yaşayıb-yaratmış memarın inşa etdiyi bu abidə o qədər zərif, o dərəcədə yüksək bədii təfəkkür məhsuludur ki, ona tamaşa etməyə gələni öz cazibəsində saxlaya bilir. Çünki məqbərədə riyazi təfəkkürlə bədiiliyin vəhdəti duyulur. Abidəyə həndəsi ornamentlər böyük ustalıqla həkk edilib. Xarici səthləri bir-birindən ayıran tillərin memarlıq bölgüsünün dəqiqliyinə heyran qalmaya bilmirsən. Möminə Xatun türbəsini inşa edən Memar Əcəmi kufi xətli kitabələri həndəsi sistemləri xatırladan mürəkkəb naxış şəbəkələrinə uyğunlaşdırmışdı. Bütün bunlar abidənin ümumi kompozisiyasını tamaşaçıya sevdirə bilir. Həmin kufi xətli kitabələrdən biri bizi xəyalən 12-ci yüzilliyə aparır: "Biz gedirik, ancaq qalır ruzigar. Biz ölürük, əsər qalır yadigar". Bu inci yadigar Şərq memarlığı üçün məktəb oldu. Əcəmi yaradıcılığının təsiri ilə 1196-cı ildə inşa edilən Marağa Göygünbəzi, Culfadakı Gülüstan türbəsi (XIII əsr), XIV əsrdə tikilən Qarabağlar, həmçinin, Bərdə və Salmas türbələri bu gün də dünyanı heyrətləndirməkdədir.

Tarixdə unikum, yəni qeyri-adi şəxsiyyətlərin mürəkkəb taleləri olduğu kimi, unikal, yəni orijinal abidələrin də özünəməxsus taleləri vardır. Çox təəssüflər ki, Möminə Xatun türbəsi də bəzən Naxçıvana işğalçı kimi gələn xarici qoşunların qısqanclığına səbəb olmuş, ona silah tuşlayanlar və atanlar da tapılmışdı.

Naxçıvan xanlığı 1828-ci ildə Rusiya tərəfindən işğal edildikdən sonra rus hərbçi şərqşünaslar, etnoqraflar və arxeoloqlar bu abidədə axtarışlar və qazıntılar aparmışlar. Orta məktəbdə oxuduğumuz illərdən üzü bəri eşitdiyimiz elə söz-söhbətlər var ki, onlara biganə qalmaq olmur. Elə bu yazımızın əsas qayəsində də həmin axtarışlardan biri dayanır.

Möminə Xatun Azərbaycan Atabəylər dövlətinin yaradıcısı Eldəniz Şəmsəddinin (hakimiyyətdə olduğu illər - 1136-1174) həyat yoldaşı, Məhəmməd Cahan Pəhləvanın (hakimiyyətdə olduğu illər - 1174-1186) və Qızıl Arslanın (hakimiyyətdə olduğu illər - 1186-1191) anasıdır. O, Azərbaycanın diplomat qadınlarındandı, Atabəylər dövlətinin xarici və daxili siyasətində ərinin və oğlanlarının yaxın köməkçisi olmuşdu. Elə bu sədaqətinə görə əri Şəmsəddin Eldəniz onun məzarı üstündə əzəmətli məqbərə tikdirmək qərarı vermişdi. Möminə Xatun 30 sentyabr 1175-ci ildə Naxçıvanda əbədiyyətə qovuşub, ondan bir ay sonra Şəmsəddin Eldəniz Atabəy dünyadan köçüb. Özülü 1175-ci ilin oktyabrında qoyulan məqbərənin inşası onların sədaqətli oğlu Məhəmməd Cahan Pəhləvan tərəfindən başa çatdırılıb.

Möminə Xatun türbəsinin hündürlüyü 34 metr olub, sonralar isə 8 metr hündürlükdə xarici örtüyü dağılıb (daha doğrusu, dağıdılıb - bu haqda bir az sonra). Türbə iki hissədən - yeraltı və yerüstü hissələrdən ibarətdir. Arxeoloqlara görə, yeraltı sərdabə hissəsi onbucaqlıdır. Mərkəzdə yerləşmiş sütundan onbucaqlının hər bir küncünə doğru bir tağ salınıb. Türbənin yerüstü hissəsi xaricdən onguşəli, daxildən isə dairəvidir.

İndi gəlib çatdıq əsl mətləbə - 1953-cü ildə Möminə Xatun türbəsində aparılan qazıntılara. Sözügedən qazıntıdan xəbəri olan insanların Naxçıvan şəhərində axtarışına başladıq. Çox axtarışdan sonra həmin qazıntılarda iştirak edən bir nəfərin - Ənvər Nəsir oğlu Bağırovun sağ olduğunu öyrəndik. Ənvər Bağırov 1927-ci ildə Naxçıvan şəhərində, Möminə Xatun türbəsinin yaxınındakı "Qala" məhəlləsində anadan olub. Babaları İrəvan mahalındandı. Ömrü boyu sürücü işləyən Ənvər əmi ilə zəngləşib görüşdük. Onun verdiyi məlumatlar çox maraqlı oldu: "136 il ömür sürmüş Hürzad xalam türbənin lap yaxınlığında yaşayırdı. 26 yaşım vardı və hər gün onlara gəlirdim. 1953-cü ilin qızmar yay günlərindən birində eşitdik ki, türbədə axtarışlar aparmaq üçün Moskvadan alimlər gəliblər. Məqbərənin üstünə çıxmaq üçün taxtabənd hazırladılar. Komissiya (ekspedisiya - müəllif), səhv etmirəmsə, 10 nəfərdən ibarət idi. Aralarında bir qadın vardı. Çox fəallıq göstərirdi. Taxtabəndi qurandan sonra məqbərənin üstünə çıxıb onun şərq hissəsini sökmək barədə fəhlələrə göstəriş verdilər. Çox çətinliklə qazılırdı. Biz gənclər də çıxıb baxırdıq. Bizə izah etməsələr də, baxmağa icazə verirdilər. Bir adam boyu qazandan sonra uzun bir taxta sandıq çıxdı. Onun ağzını açdılar. Hamısı qədim kitablar və nəyəsə bükülmüş sənədlər idi. Karton üzərinə çəkilmiş bir qadın şəkli də (3 ədəd) vardı. Rus alimləri çox sevinirdilər. Məqbərənin üzərində, günçıxan tərəfdə qazdıqları yer 3-4 gün qaldı. Mən oraya düşdüm ki, hündürlüyünü bilim. Sinəmdən yuxarı idi. Sonralar oranı Moskvadan gələnlər betonlatdılar.

Onu da deyim ki, o vaxtlar məqbərənin qapısı indiki yerdə, yeraltı sərdabənin giriş qapısı isə qərbdən idi. Sərdabəyə girəndə sütundan solda iki qoşa qəbir vardı. Üzəri minarənin tikildiyi kərpiclə örtülmüşdü.

Bir gün alimlərin başçısı mənə dedi ki, Bağırov, sən maşınınla bizi Culfaya apara bilərsənmi? Dedim, apararam. Biz maşınla Culfaya yola düşdük. Ancaq indiki quşçuluq fabrikinin tikildiyi yerə çatanda mənə dedilər ki, maşını yuxarıdakı təpəliyə tərəf sür. Dəmir teleqraf dirəklərinə çatanda maşını saxladıb yerə düşdülər. Mənə dedilər ki, bu teleqraf xətti Moskvadan Hindistana gedir. Maşınımda gələn 3 nəfərdən biri bayaq dediyim qadın idi. O, əlində bir kitab tutmuşdu. Kitabı açıb baxdı. Onu da deyim ki, bu dirəklərin üzərinə nömrə yazılmışdı. 20-62, yaxud 20-63-cü nömrənin yanındakı təpənin üstünü qazmağa başladılar. Çox nəhəng bir qəbir çıxdı. Onun sümüklərini yeşiyə yığdılar. Soruşdum, dedilər ki, müharibədə həlak olan bir Knyazın məzarıdır. Və biz Culfaya getdik. Onlar axırıncı dəmir dirəyin nömrəsini qeyd edib Naxçıvana qayıtdılar".

Arada soruşuram ki, Ənvər əmi, sən indi o təpəni tapa bilərsənmi? Deyir ki, taparam. Ənvər əminin 1964-cü ilə aid bir xatirəsini də dinləyirəm: "Biz bir neçə nəfər gənc Köhnə qalada ov edirdik. İndiki Nuh türbəsinin yerində uçuqlar içində bir qəbir vardı, üstü hündür tikili idi. Birdən yanımızda maşın dayandı. Naxçıvanda hamının ehtiyat etdiyi milis - erməni Aram maşından düşüb bizə acıqlandı ki, burada ov etmək olmaz, tez çıxıb gedin. Biz gedib qala divarının dalında gizlənib baxmağa başladıq. Onlar dediyim qəbir tikilisini vurub uçurdular və nəyisə oradan götürüb ağ parçaya bükdülər, maşına qoyub tələsik sürüb getdilər. Gəlib baxdıq. Orada iri bir çuxur vardı". Çox təəssüflər ki, Ənvər əminin dediklərini o vaxtlar "Şərq qapısı" qəzetində çap etdirsəm də, səsimizə səs verənlər olmadı. Çox doğruçul insan idi və mən ona inanırdım. Ənvər əmi sonda qeyd edirdi ki, Möminə Xatun türbəsində qəbirlərin qazılmasından xəbərim yoxdur. 1973-cü ildə Naxçıvan Şəhər Soveti niyəsə Rəhim xanın həyətindəki su kranını gətirib türbənin qərbində yerləşdirdi. Gecə-gündüz axan su onun bir tərəfinin əyilməsinə səbəb oldu.

MÜƏLLİF QEYDİ: Möminə Xatun türbəsinin yeraltı sərdabəsinə girişin qərbdən olması doğrudur. Hətta məxəzlərdə yazılıb ki, türbənin qərb hissəsi işlənmə xüsusiyyətinə görə fərqlənir. 1830-cu ildə çəkilmiş litoqrafik şəklində türbənin yeraltı sərdabəyə giriş qapısı şərqdən deyil (indiki yerdə). Türbənin günbəz hissəsi boşqab formasındadır. 1905-ci ilə aid şəkildə isə artıq belə deyil. Müəyyən qədər dağıdılmış formadadır. Orada saxlanılan kitablar, sənədlər hökmən Atabəylərə aid olub. Həmin ekspedisiyanın hesabatları, yəqin ki, haradasa saxlanılır və bu haqda məlumatlar var. Çox güman ki, bu arxiv-kitabxana Atabəylərə aid imiş. Rusiyada belə qədim kitabları, risalələri, əsasən, Sankt-Peterburqakı Saltıkov-Şedrin adına kütləvi kitabxanasının xüsusi fondlarında saxlayırlar. Məşhur Ərdəbil və Axalsıx paşalığının mənimsənilib aparılmış kitabxanası da burada saxlanılır.

Ənvər əminin dediyi bu arxiv-kitabxananı tapmaq üçün Naxçıvanda axtarışda olan elmi ekspedisiyaların hesabatlarını tapmaq və oxuyub öyrənmək kömək edə bilər.

Araşdırmalar göstərdi ki, məzarlar 1957-ci ildə qazılıb və deyilənə görə, sümüklər Sankt-Peterburqdakı Böyük Pyotr adına (sabiq kunstkamera) Antropologiya və Etnoqrafiya Muzeyinə aparılıb. Məzarların 1957-ci ildə açılması haqqında məlumatı bizə kinorejissor Tahir Əliyev vermişdi. O bu məqbərə haqqında sənədli film də çəkib.

Qazıntının şahidi olan Cəfər kişi bir müddət əvvəl dünyasını dəyişib. Onun vaxtilə dediyinə görə, qazılmış məzarın birində parıltılı, üstü ərəb hərfləri ilə yazılmış bəzək əşyası da varmış. Cəfər kişi hətta bunun ləl olduğunu da söyləyirmiş. Ermitaj adı ilə aparılmış bu bəzək əşyasının, yəqin ki, təsviri də haradasa saxlanılır. Axtarışlar əsas verir deyək ki, qoşa məzarlar Möminə Xatunın və onun əri Şəmsəddin Eldəniz Atabəyin məzarları imiş. Çünki onlar bir ay ara ilə vəfat etmişlər. İndi canlı arxiv kimi yaşayan Ənvər əmi bu qoşa məzarları görən yeganə şahid idi. Artıq Ənvər əmi də əbədiyyətə qovuşub.

Sonda maraqlı bir məqama da toxunmaq istərdik. XII əsrdə Azərbaycanda da qədim nücum elmi çox inkişaf etmişdi. Nizami Gəncəvinin və digər müəlliflərin yaradıcılığı buna əyani sübutdur. Əcəmi Naxçıvaninin də dəqiqliklə inşa etdiyi türbələrdə nücum elmi ilə bağlı elementlər mövcuddur. Burada həndəsənin sferik triqonometriya bölməsi ilə əlaqəli elmi izahını gözləyən məsələlər vardır. Bir sözlə, bu türbə göylər aləmi ilə də çox əlaqəlidir və onun dərin mənalara malik kosmik sirri var. /525.az/

Musa QULİYEV (RƏHİMOĞLU)
AMEA Naxçıvan Bölməsi Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru
kuliyevm@yandex.ru ]]> admin Wed, 07 Jun 2023 07:45:44 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=15126 https://manera.az/index.php?newsid=15126 ]]>
MANERA.AZ Bəxtiyar Hidayətin "Əskiparanın bir də Xalxal yarası var" məqaləsini təqdim edir:

Xalxal yeri - ürəyimdə xal yeri...
Rüstəm Namazoğlu

Əskipara haqqında çox danışmaq, çox yazmaq olar. Amma dərd burasıdır ki, Əskiparanın əslində Əskipara olmamışdan əvvəlki tarixi hələ də köklü şəkildə araşdırılmayıb, bu barədə hələ də susqunluğa üstünlük verilir. Sanki hansısa bir əl icazə vermir. Halbuki bu tarix minillik dövlətimiz olan Albaniya ilə birbaşa bağlıdır. Albanların ikinci paytaxtı sayılan Xalxal şəhərinin qalıqları burada hələ də öz tədqiqatını gözləyir.

Bu barədə “Avey dövlət qoruğu”nun siyahısında da geniş məlumat var.

Ərazidə 1949- 1954-cü illərdə aparılmış tədqiqatlar da deyilənləri təsdiqləyir. Sübut olunur ki, Yuxarı Əskiparadan Daş Salahlıya qədərki geniş bir ərazidə Xalxal şəhəri mövcud olub.

Bu möhtəşəm şəhərin əsas abidələri isə əsasən Yuxarı Əskipara kəndində qalıb. Aşağı Əskiparadakı VI əsrə aid alban kilsəsi, eyni zamanda hazırkı erməni ərazilərindəki bir neçə kilsə, bu ərazidən bir qədər uzaqdakı kilsələr, məbədlər həmin coğrafiyanın həm dəb ir dini mərkəz olduğunu sübut edir. Odur ki 451-ci ilə baş vermiş Xalxal döyüşü də sözügedən ərazinin xristianlığı qəbul etmiş əhalisinin Sasanbilər tərəfindən atəşpərəstliyin zorla yayılmasına qarşı apardıqları mübarizə idi. Lakin bu döyüş barədə bizim tarix kitabları yalnız bir-iki cümlə ilə kifayətlənir. Nə var ki, üsyan başçılarından biri Vardan Mamikonyandır. Hansı ki, Mamikonyanın sülaləsi əslində türk soylu olub - o, xristianlığı qəbul etmiş hun-qıpçaqların törəmələrindəndir.

Bəli, bir familiyaya görə bir şəhərdən imtina etmək ancaq bizim ağlımıza gələ bilərdi...

Əvəzində isə ermənilər bu gün həmin tarixi öz adlarına çıxır, tarixçı Samvel Karapetyan ərazinin tarixini erməniləşdirərək ingilis və rus dillərində dünyada təbliğ edir. Biz Xal-xala sahib çıxmırıq, onlar isə Xal-xal adını “Kalka knyazlığı” kimi dəyişdirərək, az qala, ərazinin bir şəhər-dövləti olduğu iddiasını irəli sürürlər. Tədqiqatlar apararaq, Qula deyilən abidənin erməni müdafiə qalası olduğunu, Kazım Körpüsünün, Qatır körpüsünün, Qulucanlı körpüsünün də həmin şəhərin ticarət körpüləri olduğunu bildirir, buradan qədimlərdə Anadoluya ticarət karvanları işlədiyini, mühüm sənətkarlıq məskəni olduğunu söyləyirlər.

Bəs biz?

Biz isə hələ o abidələr bizdə olarkən belə onlara qarşı düşmən kimi davranırdıq. Qala məbəd kompleksini sökərək kərpicini gətirib fırnı tikirdik, yəni çörəyimiz, bir növ, tarixə düşmənliyimizdən çıxırdı. Ərazidəki hamamlara tüng borularla mənbəyi bilinməyən yerlərdən gələn isti suyun yerini gizlədirdik ki, hökumət gəlib evimizi alar. Qula kimi abidəyə giriş tapa bilmək müşkül iş idi. Az qala 2-3 adamın darvazasını döyməliydin o abidəyə yaxınlaşmaq üçün! Ətrafında toyuq hini, keçi damı tikmişdik.

Eyni zamanda şəhərin, demək olar, bütün yeraltı yollarının üstündə evlər tikmişdik. Tarixə münasibətimiz bu idi.

Ərazidə Keçi damı, Koroğlu qalası, Galavan məbədi, Qulucanlı körpüsü, Şəhərgah, Qalakənd məbədi, Qala Kəndi, Qazançı məbədi kimi abidələr olmasına baxmayaraq mən kənddə yaşadığım dövrdə bilmədim ki, bu abidələr hansı qurum tərəfindən qorunur, hansı siyahıda qeydiyyatdadır.



Hələ bunlar göz önündəki abidələr idi. Torpağı altında nələr vardı! Məsələn, kənddə təzə məktəb tikilərkən qazıntı zamanı böyük bir qəbristanlıq üzə çıxdı. Amma çifayda! - Tariximizi məhv üzərində elm öyrəndik... O qəbirlər tədqiq olunmadı. Axı heç göz önündəki qəbirlər tədqiq olunmurdu. Məsələn, Aşağı Əskiparada kilsə yaxınlığındakı qəbirlər... Hansı ki, bu qəbirlərin üzərindəki daşlar öz uzunluğuna görə analoqu olmayan qəbir daşları idi. El arasında onlara "Oğuz qəbirləri" deyilirdi.

Sonra baxça tikintisi zamanı da eyni hal baş verdi - yenə qəbirlər üzə çıxdı və indi də körpələrimiz tariximizin üzərində peçenye, südlü aş yeyib xoşbəxt oldular...

Ən dəhşətlisi isə təzə klub tikintisi zamanı baş verdi. Kütləvi məzarlar, ayrı-ayrı qəbirlər və möhtəşəm ağ mərmər kimi baş daşı! Cəmi bir gün o baş daşı ayaq üstə qaldı, sonra... Sonra da tariximizin üstündə kinoya baxdıq. Amma yox, ona qədər kənd işğal olundu.

Bu idi münasibətimiz qədim tariximizə. Görəsən, bizdən başqa da öz tarixinə bu qədər biganə millət varmı?

Qaldı ki Xalxal şəhərinin tarixinə, bu barədə elə baş mənbənin özündə də çaşqınlıq var. Musa Kalankatlının yazdığına görə, Xal-xal albanların qış iqamətgahı olub. Lakin ərazidə qış sırt keçdiyindən bu məlumat həqiqətəuyğun görünmür. O boyda hökmdarlar niyə qışda isti yerə köçmür, məhz soyuq yerdə qışlayırdılar? Onların çobanlar qədər də ağılları yox idimi?!

Əslində Əskipara yay istirahət mərkəzi idi. Odur ki sovet zamanı kənddə analoqu olmayan “Midiya” pioner düşərgəsi vardı. Bundan başqa, səyyar düşərgələrə də rastlanırdı ki, onların sayları bəzən 6-7-yə çatırdı.

Bəlkə də Xal-xal elə yay iqamətgahı olmuşdu, bəlkə Musa müəllimin mürəkkəbi illər ərzində pozulub, tədqiqatçı da kim imişsə qrabar-qıpçaq əlifbasında yay yerinə qış oxuyub.

Başqa bir məsələ isə Musa Kalankatlının göstərdiyi coğrafi məkandır - Utena indi udunlər yaşayan ərazilərə yaxın olmalı deyilmi?! Musa müəllim ərazinin Kür çayının sahilində olduğunu bildirir. Bu vilayət Qarabağ və Qazax ərazilərini əhatə edirmiş. Bəs onda Ərsakın Qarabağ, Girdiman da Qazax- Şəmkir ərazisi olduğunu da bizim tarixdə yazırlar...

Yeri gəlmişkən, Utena adlı qədim şəhər hal-hazırda Litvada da var. Və həmin şəhər də hansısa bir kurqanın ətrafında tikilib. Kurqan isə qədim türk əsilzadələrinin dəfn olduğu yerdur.

Eyni zamanda Utena da Xalxal kimi öz kilsələri ilə məhşurdur.

Ən qəribəsi isə, orada da xalça muzeyi var və xalçaçılığın bu şəhərdəki kökləri, albanlarlamı əlaqəli olub-olmadığı heç araşdırılmayıb.

Ümumiyyətlə qədim Albaniya dövləti ilə müasir Albaniya dövlətinin ad eyniliyi də araşdırılmayıb. Halbuki müasir albanlar öz aralarında özlərinə “skib” deyirlər. Bu isə qədim “skif” tayfaları ilə də bağlı ola bilər. Di gəl, biz bunu da araşdırmırıq. İllah da ki “skif” sözünün səslənişi abırlı və ismətli tarixçilərimizi narahat edir. Camaatın anası-bacısı var, ayıbdır. Ona görə də skifləri ediblər “iskitlər”!...

Ən qəribəsi budur ki, sonra "iskit" sözünün özünü də ələkdən keçirib eləyirlər iç oğuz - iskit, iş quz, iç oğuz və s.

Beləliklə bizim tarix başdan səhv yazılana oxşayır. Biz minillik dövlətin tarixini araşdırmırıq, az qala, yunan şəhər dövlətləri kimi struktura malik bir şəhəri araşdırmırıq, indi durub 130 evlik bir kəndimi araşdıraq?!

Yəni Əskiparanı deyirəm.

Məsələ orasındadır ki, uzun illər mən də elə bilmişəm ki, Yuxarə Əskipara Qazaxın ən qədim kəndidir. Sən demə, ən cavan kəndi imiş. Qədim olan Xalxal şəhəridir. Biz Xalxalın varisləri kimi qədimik, Yuxarı Əskiparalı kimi deyil.

Niyəsini aşağıda yazacağam.

***

Əvvəla onu qeyd edim ki, biz bizdə olası arxivləri də araşdırmaqda çətinlik çəkirik. O da var ki, bəlkə, bu arxiv heç yoxdu. Məsələn, deyə bilərik Səfəvi arxivi bizdə deyil, hazırda İrandadır. Ağqoyunlu arxivi də yarı İranda, yarı Türkiyədədir. Atabəyər elə, Hülakülər elə... Bəs hanı Gəncə xalığının arxivi? Bəs hanı Qazax sultanlığının arxivi? Niyə biz mütləq işğalçı Rusiyanın arixləşdirdiyi və bunu da sənədləşdirib internetə yüklədiyi arxivi araşdıra bilirik, öz arxivimizi yox?! Niyə ərazini qısa müddət işğal etmiş Osmanlıların arxivindən məlumat almaq olur, yüzillərlə öz hakimiyyətimizdə olmuş ərazinin arxivləşmə sənədi özümüzdə tapoılmır? Gərək tariximiz yazılmaq üçün kimsə bizi işğalmı etsin? Tutaq ki rus işğalı olmasaydı, 1801-ci ildən sonrakı sənədləşmələr olmayacaqdımı? Olacaqdısa ondan əvvəlki sənədləşmələr hanı bəs? Hanı xanlıqların vergi dəftərləri, hanı Şirvanşahların vergi dəftəri? Niyə osmanlılar 1590-1603-cü illərdə idarə etdikləri əraziləri qarış-qarış, vergi ödəyicilərinə, hətta dəyirmanlarınadək yazır, bizimkilər yox? Niyə ruslar az qala addım-addım yer adlarını yazır, bizimkilər yox?!

Bəlkə, Qazaxın tarixini tam bilmək üçün gürcü arxivlərinə də baş çəkək? Axı Nadirin ölümündən sonra bir müddət ərazini onlar idarə edib. Budamı ağlımıza gəlmir? Yoxsa gürcülər də bizim kimi yazı-pozuya etinasızmı olublar? Açığı, inanmıram.

Nə isə... 1590-cı il sənədlərində nəinki Əskipara, heç Qazaxın özü yoxdur. Bu zonada Xılxına, Zəyəm və bir neçə tanış tayfa adı var. Məsələn, Kəsəmən tayfa kimi qeyd olunur, kənd kimi yox.

1727-ci il sənədlərində Aşağı Əskipara “Nəfi Əskipara” kimi göstərilir. Erməni Əskiparası isə “Əskipareyi-Gübran” kimi qeyd edilir. Yuxarı Əskipara isə yoxdur. 1831-ci ilə aid rus sənədlərində Əskipara deyə bir kənd var ki, xristianlarla müsəlmanlar qarışıq yaşayır. Bu da hazırkı Aşağı Əskiparadır.

Yalnız 1861-ci ilə dair vergi sənədlərində Yuxarı Əskipara qeyd olunur. 12 ailədən bəhs edilir və aydın yazılır ki ailələrin hamısı Tatar Əskiparasından/, yəni Aşağı Əskiparadan gəliblər. Həmin sənədləri çap edən AMEA əməkdaşları isə o qədər vətənpərvərdirlər ki, Erməni Əskiparasını, yəni bugünkü Vaskeparı çap etməyiblər... Halbuki, çap etsələr görərdik cəmi bir-iki milli erməni familiyası ola, ya olmaya! Qalanları Ağabekyan, Saruxanyan, Atabekyan, Ağbalyan, Maqsudyan , Amirxanyan olacaqdı...

Yox, bizimkilər erməninin adını çəkib öz əsərlərini murdarlamazlar. Məşhur filmdə deyildiyi kimi, Allahın xoşuna gəlməyən heyvanın adını burda çəkməzlər.

Bəzi məlumatlar isə tərcümədən səhv nəticə çıxarılmağına görə dəqiq deyil. 1861-ci ildə rusların siyahıyaalınması zamanı Yuxarı Əskipara “Starıy Askipara” kimi verilib. Yəqin ki bu ərazidəki qədim abidələrə görədir. Həmin “starıy” sözünü “köhnə” edib bizim tarixçilər başlayır ki bəs Aşağı Əskipara əhalisi Yuxarı Əskiparadan köçüb gəlib. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, 1861-ci il sənədləri bunun əksini sübut edir.

1917-ci il siyahıyaalınması isə yalnız kəndlərin adı ilə kifayətlənir.

Yəni, Yuxarı Əskiparadan qaçqın düşən bizlərin qədimliyi Xalxal şəhəri ilə bağlı ola bilər. Yuxarı Əskipara 1861-ci ildə 12 ailəni nolduğu bir kənddir ki, bunlar da Aşağı Əskiparadan köçmüşdülər. Bəs Aşağı Əskipara burda nə vaxtdan yaşayıb? Həmin sualın cavabı da da 1727-ci ilə aid sənədlərdə var. Ondan o yana arxivimiz sənədləşdirilərək ictimaiyyətə təqdim edilməyib. Eləcə də digər kəndlər...

Əskipara adı ilə bağlı isə bir neçə mülahizə var. Bunlardan biri “əski para” söz birləşməsidir. Rəvayətə görə, Osmanlıda şiə qətliamları başlayan zaman (1514) oradan qaçan şiələr gəlib bu əraziyə sığınıblar. Və özləri ilə gətirdikləri pul burda köhnəlmiş pul sayıldığından onlara “əski paralılar” deyilib. Bu ehtimalın nə qədər doğru olduğunu əskiparalıların antropoloji quruluşu, sarı, göygöz insanların say üstünlüyü təşkil etməsi və Əskiparadakı tayfa adları bir qədər doğrulayır - Bordalar, Baroylar, Qırçılar, Qorçular, Sarığızlar (Sarı Oğuzlar) və sair.

İkinci ehtimal ilə “Aks para” oğuz para söz birləşməsidir ki, həmin versiya da tədqiq edilməyib. Yalnız tarixçi Əjdər Fərzəlinin ehtimalları var bu barədə...

Fikrimcə, ən doğru ehtimal “əski para kəsilən yer”dir. Və bu yenə gedib Xalxal şəhərinə çıxır. Əhalinin yaddaşında, alt şüurunda ərazi pul kəsilən yer kimi qalıb. Məsələ burasındadır ki, yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, ərazidə möhtəşəm şəhər kompleksi olub. Ora albanların yay iqamətgahı idi. Əlbəttə ki, hökmdar o boyda şəhəri yaydan yaya dincəlmək üçün saldırmamışdı. Burada onun nümayəndələri, qoşunu, təbəələri yaşayırdı. Deməli, pullar da kəsilirdi. Axı burda onun dövlətinin gücü vardı.

Bəs bu şəhərin sonrakı aqibəti necə oldu? Ərəblərmi dağıtdı? Çox təəssüf ki İbn Həvqəlin ərazi haqda yazdıqları da araşdırılmayıb. İbn Həvqəl ərazidəki şəhəri Qanzak deyə adlandırır. Lakin biz tarixdə Qanzak deyə Gəncənin adını bilirik. Bəlkə də, Gəncə kimi bir şəhər demək istəyib. Biz isə bunu araşdırmır, dəqiqləşdirmirik.

Ona görə də mən məcbur qalıb erməni mənbələrindən nəsə tapmağa çalışdım. Onların iddiasına görə, bu “Kalka-Don” (*Ramzan Kadırov kimi “don” artırıblar) şəhəri 12-ci əsrə qədər mövcud olub, sonra onu monqollar dağıdıb. Şəhər xarabazara çevrilsə də, bir müddət “qəhrəman şəhər əhalisi “Koraberd” (Koroğlu qalasını ermənilər belə adlandırır) qalasında mübarizə aparıblar.

Bəlkə də, şəhəri ərəblər işğal etdikdən sonra bərpa ediblər. Axı burdan Anadoluya ticarət yolu keçirdi. İbn Həvqəlin dediyi kimi, burda Qanzak kimi bir şəhər olub. Sonra da monqollar 12- ci əsrdə şəhəri yenidən dağıdıblar.

Bunlar nə vaxtsa araşdırılacaqmı?

Yoxsa biz yalnız təbii sərvətinə görə, heyvandarlıq üçün əlverişlkiliyinə görə sevirik yalnız öz kəndimizi? Bəlkə, bir az da tarixinə görə də sevək? Əgər oraya qayıtsaq, nə istu suyunu korlayıb batıraq, nə qalasını sökək, nə yeraltı yolunun üstündə ev tikək, nə balığını "tok"la qıraq, nə cüyürünün kökünü kəsək. Hansı ki dağ keçisinin kökünü babalarımız kəsmişdi. Maralın da eləcə...

Axı maralın, ceyranın kökünü kəsib evimizin damında zeştdən maral, ceyran şəkili kəsdirib bunu reklam etməyi sevirik. Deyəsən, elə Vətəni də itirəndən sonra sevirik...

***

Yekun olaraq bunu da deyim: bəli, orada vaxtilə möhtəşəm bir alban şəhəri olub. 30-40 min insanın yaşadığı bir şəhər! Böyük karvanlar keçib həmin şəhərdən... Anadoluyu ticarət yolu işləyib.

Yeri gəlmişkən, 1918-ci ildə türk ordusu Qafqaza gələrkən kiçik bir dəstə məhz o yol ilə Yuxarı Əskiparaya daxil olub. Başçıları da Zinhar paşa idi.

Hətta bu dəstənin şərəfinə həmin il Yuxarı Əskipara və Aşağı Əskiparada doğulan bir neçə oğlan uşağına Osman adı qoyulub.

Osmanlı silahlı dəstəsi Yuxarı Əskiparadan Aşağı Əskiparaya gəlir və uzaqdan tüstü qalxdığını görür.

Paşa soruşur:

- Bu nə ya?

Məlum olur ki, erməni Əskiparasıdır.

Paşa, "O köyük yakın!" deyə əsgərlərinə əmr verir.

Bizimkilər yalvarır ki, bəs onlar bizim qapı-bacada işləyirlər, fağır adamlardı.

Paşa əmrini geri götürür, lakin bunu da deyir ki, “gün gelecek, o köy sizi yakacak” .

Necə də uzaqgörən imiş!

O zaman türk ordusuna qoşulan Həsən baba sonralar öz oğluna həmin paşanın - Zinhar paşanın adını qoyacaqdı. Çöldə, bayırda oxuduğu mahnılar, sən demə, Osmanlı musiqisi imiş. Biz isə lağ edirdik, "filankəs Hasan kimi şarkı oxuyur" deyirdik. Belə bir sinəsidolu adamı da danışdıran olmadı. 1994-cü ilə qədər hələ yaşayırdı Hasan baba...

Xalxal şəhər xristianlığın mərkəzlərindən biri olub. Məhz ona görə də Qafqazda o zamankı gürcü, erməni, alban-türk xristianlar birləşib bu şəhər və din uğrunda Sasanilərlə qanlı müharibə aparıb.

Sonra ərəblər gəlib və yəqin ki, şəhər əvvəl dağıdılıb, sonra isə bərpa olunub.

İbn Həvqələ inansaq, daha sonra şəhər yenidən tərəqqi dövrünü yaşayıb. Sonra da monqollar şəhəri dağıdıb. Əhali didərgin düşüb.

İndi iddia etmək olmaz ki, biz məhz Xalxalda yaşayan əcdadların genetik davamçılarıyıq. Axı kimsə 4-5 babasından o yanı tanımır.

Lakin bunu da demək olar: əks təqdirdə, dağılan şəhərin əhalisinin genetik yaddaşı bu günə gəlməzdi. Nədir həmin genetik yaddaş? Qazançıdır, Arançıdır, Şəmşabaddır, Ağ Qayadır, Qaşqa Taladır, Fələməzdir...

Əraziyə iki yüz əvvəl köçən babalardan qalan yer adları “Filankəsin biçənəyi”, “Filankəsin ot yeri”, “Filankəsin bulağı” kimi tanınır. Lakin Qazançı, Xal- xal, Arançı, Qaşqa Tala - bunlar türk dünyasının hər yerində var. Elə Əskipara da... Məsələn, Qazaxstanda Eskipar adlı kənd var.

P.S. Uzaq Banqladeşdə də Askipara kəndi var. Bir qədər araşdırdım, bir şey anlaya bilmədim.

Eyni zamanda Avropada Eskipa, Eskip deyilən yerlərə rastlanır.

Göründüyü kimi gedib yenə albanlara, müasir “skib”lərə çıxır. Bizim tarixçılər isə “skiflər”lə əlaqəni kəsib.

Hə, Əskipara Xalxalın varisidir. Bəlkə də, Xalxal şəhərinin məhəllələrindən birinin adı bu ada uygun olub.

Bəlkə də...

Bəlkəni əkiblər, bitməyib.

Kim bilir, bəlkə, bu dəfə bitəcək!...

Bəxtiyar HİDAYƏT
Anadil.az
]]> admin Mon, 26 Dec 2022 07:53:47 +0000