Tədqiqatın pedaqoji-psixoloji baxımdan əhəmiyyəti də burada meydana çıxır. Çünki dilin qorunması, milli kimliyin dərk edilməsi və Vətənə bağlılıq hissinin formalaşması yalnız ictimai və siyasi proseslər deyil, eyni zamanda şəxsiyyətin mənəvi-psixoloji inkişafı ilə bağlı məsələlərdir. Fərdin milli mənsubiyyət haqqında təsəvvürü, özünü müəyyən bir xalqın və mədəniyyətin daşıyıcısı kimi hiss etməsi, ana dilinə münasibəti və tarixi yaddaşa bağlılığı şəxsiyyətin sosiallaşması prosesinin mühüm komponentlərindəndir.

Bu baxımdan “Dil, kimlik, Vətən” kitabına pedaqoji-psixoloji müstəvidən yanaşmaq onun elmi imkanlarını daha da genişləndirir. Şəhla Aslanın araşdırması dilin milli varlıq yaratmaq gücünü göstərməklə yanaşı, həmin dil və milli yaddaş sisteminin insan şəxsiyyətinin formalaşmasında oynadığı rolu düşünməyə imkan verir.

Kitabın əsas konseptual dayaqlarından biri dilin yalnız kommunikativ funksiya ilə məhdudlaşdırılmamasıdır. Dil insanın dünyanı qavraması və mənalandırması üçün mühüm vasitədir. Fərd ətraf aləmi yalnız müşahidə etmir, onu dil vasitəsilə adlandırır, təsnif edir, yadda saxlayır və başqalarına ötürür. Buna görə də dil insanın həm fərdi, həm də kollektiv şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Pedaqoji-psixoloji baxımdan dilin bu xüsusiyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşağın dünyanı dərk etməsi, ətrafındakı insanlarla münasibət qurması, öz hiss və düşüncələrini ifadə etməsi dilin inkişafı ilə bilavasitə bağlıdır. Lakin ana dili yalnız fərdin kommunikativ bacarıqlarını formalaşdırmır. O, eyni zamanda uşağın hansı mədəni mühitə mənsub olduğunu dərk etməsinə, həmin mühitin dəyərlərini mənimsəməsinə və özünü müəyyən sosial-mədəni bütövlüyün üzvü kimi hiss etməsinə şərait yaradır.

Bu mənada dilin kimlik yaradıcı gücü onun insanın “mən kiməm?” sualına verdiyi cavabla bağlıdır. Milli kimlik hazır və dəyişməz psixoloji xüsusiyyət deyil. O, ailə, məktəb, ədəbi mühit, ictimai münasibətlər və mədəni yaddaş vasitəsilə tədricən formalaşır. Ana dili isə bu prosesin əsas vasitələrindən biridir.

Şəhla Aslanın tədqiqatının mühüm cəhəti də dil, kimlik və milli varlıq arasında belə konseptual əlaqənin qurulmasıdır. Burada dil yalnız qorunmalı bir sərvət deyil, insanın özünü və mənsub olduğu milli-mədəni mühiti dərk etməsinə imkan verən mənəvi sistem kimi çıxış edir.

“Dilə keşikçilik” anlayışı kitabın əsas ideya istiqamətlərindən biri kimi xüsusi maraq doğurur. Bu ifadə ilk baxışda dilin saflığının və normativ xüsusiyyətlərinin qorunması kimi başa düşülə bilər. Lakin Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı kontekstində bu anlayış daha geniş məna daşıyır. Burada dilə münasibət milli varlığın müdafiəsi ilə əlaqələndirilir.

Dilə keşikçilik əslində milli yaddaşa keşikçilikdir. Çünki xalqın tarixi təcrübəsi, dünyagörüşü, adət-ənənələri, mənəvi dəyərləri və kollektiv yaddaşının mühüm hissəsi dil vasitəsilə qorunur. Dil zəiflədikdə və ya milli yaddaşdan uzaqlaşdıqda həmin yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsi də çətinləşir.

Pedaqoji baxımdan burada dil tərbiyəsinin əhəmiyyəti meydana çıxır. Ana dilinə sevgi yalnız dil haqqında məlumat verməklə formalaşdırıla bilməz. Uşağın dilin mənəvi dəyərini hiss etməsi, həmin dildə yaradılmış ədəbi nümunələrlə tanış olması, xalqın tarixi və mədəniyyəti ilə əlaqələndirilməsi zəruridir. Deməli, dil tərbiyəsi həm bilikvermə, həm də emosional münasibət formalaşdırma prosesidir.

Psixoloji baxımdan isə dilə münasibətin emosional xarakteri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsan yalnız bildiyi dili deyil, özünü aid hiss etdiyi dili daha dərindən mənimsəyir. Buna görə ana dilinə münasibətdə “bilmək” və “sevmək” kateqoriyaları bir-birini tamamlamalıdır. Çünki “dil mücərrəd düşüncənin reallaşmış formasıdır” [səh.32].

Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında dilə münasibətin bu cür məsuliyyətli xarakter daşıması onun milli düşüncəsinin mühüm göstəricilərindən biridir. Şəhla Aslanın tədqiqatı da həmin münasibəti milli varlığın müdafiəsi kontekstində sistemləşdirməklə diqqəti cəlb edir.
Kitabın diqqətçəkən istiqamətlərindən biri “Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının poetikasında dilin varlığa çevrilməsi” ideyasıdır. Bu ifadə tədqiqatın fəlsəfi və poetik mahiyyətini yığcam şəkildə əks etdirir. Dil nə zaman varlığa çevrilir? O zaman ki, artıq yalnız sözlərdən ibarət ünsiyyət sistemi olmaqdan çıxaraq insanın yaddaşını, tarixini, mənəvi dünyasını və milli mənsubiyyətini ifadə edir. Belə olduqda dil insanın həyatının xarici elementi deyil, onun mənəvi varlığının bir hissəsinə çevrilir.

Sabir Rüstəmxanlının poetikasında dilin bu funksiyası xüsusilə nəzərə çarpır. Şair üçün dil yalnız şeirin materialı deyil. Dil həm də tarixi yaddaşı yaşadan, milli kimliyi ifadə edən, Vətən duyğusunu oyadan və insanı öz kökləri ilə əlaqələndirən mənəvi vasitədir.

Pedaqoji-psixoloji baxımdan bu məqam çox əhəmiyyətlidir. Şəxsiyyətin milli identikliyi yalnız rasional biliklə formalaşmır. Burada emosional bağlılıq, yaddaş, mənsubiyyət hissi və şəxsi təcrübə də mühüm rol oynayır. Ədəbi mətnlər isə bu komponentləri birləşdirən güclü vasitələrdən biridir.

Şeir vasitəsilə insan ana dilini yalnız öyrənmir, həm də onun estetik imkanlarını hiss edir. Tarixi və milli mövzulu əsərlər vasitəsilə oxucu keçmişlə emosional əlaqə qurur. Beləliklə, ədəbiyyat milli kimliyin formalaşmasına xidmət edən pedaqoji vasitəyə çevrilir.

Bu mənada Şəhla Aslanın “dilin varlığa çevrilməsi” tezisi dilin yalnız linqvistik deyil, həm də psixoloji və pedaqoji funksiyasını düşünməyə imkan verir. Milli kimliyin formalaşmasında yaddaş mühüm psixoloji mexanizmdir. Fərd özünü yalnız bu günkü sosial mövqeyi ilə deyil, keçmiş haqqında təsəvvürləri ilə də müəyyənləşdirir. Eyni proses kollektiv səviyyədə də özünü göstərir. Xalq öz keçmişini xatırladıqca və onu gələcək nəsillərə ötürdükcə milli bütövlüyünü qoruyur.

Dil həmin yaddaşın əsas daşıyıcılarından biridir. Tarixi hadisələrin, folklor nümunələrinin, atalar sözlərinin, dastanların, şifahi və yazılı ədəbiyyatın nəsildən-nəslə ötürülməsi milli yaddaşın davamlılığını təmin edir.

Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında tarix və yaddaşın mühüm yer tutması onun milli kimlik konsepsiyasını daha geniş məzmunla təmin edir. Şəhla Aslanın araşdırması bu əlaqəni dil və Vətən anlayışları ilə birləşdirərək bütöv milli varlıq modeli formalaşdırır.

Pedaqoji cəhətdən milli yaddaşın ötürülməsi tərbiyənin mühüm istiqamətlərindən biridir. Lakin burada məqsəd keçmişi sadəcə əzbərlətmək deyil. Əsas məsələ keçmişin mənasını dərk etmək və onu müasir insanın mənəvi dünyası ilə əlaqələndirməkdir. Tarixi yaddaş bu zaman mexaniki informasiya deyil, şəxsiyyətin özünüidentifikasiya vasitəsinə çevrilir.

“Dil, kimlik, Vətən” üçlüyündə Vətən anlayışı xüsusi yer tutur. Vətən yalnız coğrafi ərazi kimi qəbul edildikdə onun mənəvi və psixoloji məzmunu məhdudlaşır. Halbuki insan üçün Vətən həm də uşaqlıq xatirələri, ana dili, ailə, doğma məkan, tarix, mədəniyyət və kollektiv yaddaş deməkdir.
Bu baxımdan Vətən hissi şəxsiyyətin emosional dünyasında formalaşır. İnsan Vətəni əvvəlcə yaşayır, sonra onun haqqında düşünür və nəhayət, onu şüurlu dəyər kimi qəbul edir. Bu proses ailədən başlayır, məktəbdə davam edir, ədəbiyyat və mədəniyyət vasitəsilə daha da dərinləşir.

Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında Vətən anlayışının dil və milli yaddaşla əlaqəli şəkildə təqdim olunması bu baxımdan pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Vətənpərvərlik yalnız çağırışlarla formalaşmır. İnsan Vətənə aid olduğunu hiss etməli, onun dilini, tarixini, mədəniyyətini və mənəvi dəyərlərini tanımalıdır.

Deməli, milli tərbiyənin mühüm prinsiplərindən biri biliklə emosional bağlılığın vəhdətidir. Şəhla Aslanın araşdırmasında dil, kimlik və Vətən anlayışlarının bir sistem daxilində təqdim olunması məhz belə bir yanaşmaya imkan verir.

Şəhla Aslanın kitabını pedaqoji-psixoloji baxımdan qiymətləndirərkən ədəbiyyatın şəxsiyyətin formalaşmasındakı roluna da diqqət yetirmək lazımdır. Ədəbi əsər insanın yalnız estetik zövqünü inkişaf etdirmir. O, oxucunu müəyyən hiss və düşüncələrlə qarşılaşdırır, empatiya yaradır, mənəvi seçimlər haqqında düşündürür və dəyərlər sisteminin formalaşmasına təsir edir.

Sabir Rüstəmxanlının milli varlıq, dil və Vətən mövzularında yazdığı əsərlər bu baxımdan xüsusi imkanlara malikdir. Oxucu şeirdə yalnız müəllifin fikrini deyil, həmin fikrin yaratdığı emosional vəziyyəti də yaşayır. Pedaqoji prosesdə bu xüsusiyyət əhəmiyyətlidir. Milli-mənəvi dəyərlərin öyrədilməsi yalnız didaktik məlumatlarla məhdudlaşdırıldıqda təsir zəifləyə bilər. Bədii obraz və poetik dil isə həmin dəyərləri emosional təcrübəyə çevirir.

Beləliklə, Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının Şəhla Aslan tərəfindən milli varlıq kontekstində araşdırılması ədəbiyyatın həm idraki, həm emosional, həm də tərbiyəvi imkanlarını üzə çıxarmağa şərait yaradır.

Şəxsiyyət sosial mühitdən kənarda formalaşmır. İnsan ailə, məktəb, dost çevrəsi, media, ədəbiyyat və mədəni mühit vasitəsilə öz sosial və milli kimliyi haqqında təsəvvürlər əldə edir. Milli kimlik də bu sosiallaşma prosesinin mühüm komponentlərindən biridir. İnsan “mən azərbaycanlıyam” deməklə kifayətlənmir; bu mənsubiyyətin məzmununu dil, tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər vasitəsilə mənimsəyir.

Sonda belə nəticəyə gələrək qeyd edək ki, “Dil, kimlik, Vətən” kitabını yalnız Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı haqqında növbəti elmi araşdırma kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Əsərin əsas elmi əhəmiyyəti onun milli varlıq problemini dil, kimlik və Vətən anlayışlarının qarşılıqlı əlaqəsi əsasında sistemləşdirməsindədir. Şəhla Aslanın tədqiqatında dil milli kimliyin əsas daşıyıcısı, milli yaddaşın qoruyucusu və mənəvi varlığın ifadə vasitəsi kimi meydana çıxır. Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında dilə münasibət isə sadəcə poetik seçim deyil, milli məsuliyyət mövqeyidir. Bu baxımdan “dilə keşikçilik” milli varlığa keşikçiliklə eyniləşir.