https://manera.az/ Tercume - Manera.Az DataLife Engine https://manera.az/index.php?newsid=18231 https://manera.az/index.php?newsid=18231 ]]>

Manera.az Əhməd Həmdi Tanpınarın “Fal” hekayəsini təqdim edir.

***
Otaq, həqiqətən, kasıb və sahmansızdı. Ortalıqda boğça kimi bükülmüş kilim, bir küncdə içində – kim bilir, neçə mövsüm qabaq söndürülmüş – siqaret kötükləri saralan, qazan qapağıyla yarıörtülü manqal, yanında nərmənazik ayaqlı, cındırı çıxmış, üzlük parçası cırıq-deşik iki oturacaq, bir də bizə: “Buyurun”, – dedikləri, bir ayağı qısa olduğundan, hər hərəkətimizdə cırıldayaraq – uşaq bağçalarındakı tarazyelləncəklər sayaq – ağırlıq düşən tərəfi enib, yüngül tərəfi qalxan nimdaş divan vardı. Heyrət! Üzbəüz divarda bəzək əşyası – bu evə hardan, nə üçün gəldiyi bilinməyən “doldurma” tutuquşu. İstanbulda çox az təsadüf olunan bir cinsə mənsub məşum taleli tutuquşu bu miskin evdə zamandankənar mövsüm kimi görünürdü. Dar çərçivəli pəncərələrdə tozlu, çoxdankı yağışlardan ləkələnmiş, əcaib dərin qırışlı qoca sifətləri xatırladan yorğun şüşələr vardı, sanki küçələrin biçarəliyini, kimsəsizliyini göstərməyə çalışırdılar. Üstəlik, nimdaş, naxışları tökülmüş sınıq-salxaq karnizlərdə kirli, tülü süzülmüş pərdələr. Bütün bunlar səfalətin buranı ən əlverişli məkan bildiyi və dərhal da buraya sığındığı kimi bir hiss yaradırdı. Bizi içəriyə ötürən qoca: “Madamın bir az işi var. Mən qəhvənizi hazırlayım, o da indilərdə gələr” ,– deyərək sivişib getdi. Həqiqətən də, madamdan çox əvvəl, əlində qəhvə sinisi otağa girdi. İkimiz də fincanlara vasvası nəzərlərlə baxdıq, di gəl yaxşıca yuyulmuşdu fincanlar. Düzü, qəhvə də yaxşı hazırlanmışdı. Görünür, bu bir sənət qədər vacib, hətta onun yeganə ifadə vasitəsi idi. Bu evdə qəhvə işi dülgərin rəndəsinə, həkimin təzyiqölçəninə, ya da əczaçının tərəzisinə baxılan qədər həssas yanaşılır, yaxşı, təmiz olmasına, qısası, düzgün işləməsinə diqqət yetirilirdi.

Bir az keçdi, qapı açıldı. Əvvəlcə içəriyə arıq, sanki reklam agentliyində burnundan quyruğunun ucunacan tən yarısı qara, yarısı ağ və sıradan çölpişiyi rəngində dizayn olunmuş pişik girdi. Kim bilir, neçə çovğunlu və cansıxıcı qışdan qalan vərdişlə manqalın altına getdi və qıvrılıb yatdı. Ondan bir az sonra falçı qadın gəldi. Ancaq bu gəliş məğrur və qalib gəliş idi. Xəyali bir pyes, daha dəqiqi, Vodevil[1] tamaşalarında evin dəlisinin səhnəyə çıxışına bənzədi bu gəliş. Qəti şəkildə tələsmədən, eyni zamanda tullana-tullana bizə sarı gəlirdi. Bununla bərabər, istədiyi təsirin bu olmadığı da dəqiq idi. Nədən ki, davranışlarında və üz ifadələrində qarışıq, tərs mütənasib ikili istiqamət vardı. İlk baxışdan hamımız kimi normal görünməyə çalışan, amma düşünmədən hərəkətlər edən, özünü apara bilməyən adam təsiri bağışlayırdı. “Xoş gəldiniz” eləyəndən sonra elə ayaqüstü uzun-uzadı bizi süzdü. Adlarımızı soruşdu. Qısa və mənasız tərəddüddən sonra özümüzü təqdim elədik. “Məmnun oldum”, – deyib bizimlə əl tutuşdu. Daha sonra keçib qarşımızda, yerdə boxça kimi bükülmüş kilimin üstündə – ilan qabığıyla üzlənmiş sacayaq kətilində əyləşən Pifiya rahibəsi[2] ədasıyla –oturdu. Nə çox yaşlı, nə də çirkindi. Yarıdan çoxu tökülmüş, sarıya boyanmış, amma diblərindən ağardığı görünən qıvrım saçlarıyla, iri və açıq mavi rəngli gözləri, bəstə boyuyla, yalın və kirli ayaqlarıyla qəribə, hətta bir az da qorxunc görünürdü. Bu sonuncu hiss adamda otaqdakı səfalətdən daha ağır bir nəsnəylə qarşılaşdığını düşünməkdən yaranırdı.
Dəli adam daima kədərlidir. Fəqət, gerçəkdən dəlidirmi? Nə də olsa, sağ çiynindən ipə düzüb asdığı xırda-xırda tısbağa çanaqları, mini yubkası, mavi pencəyi və əcaib davranışlarıyla ilk baxışdan belə zənn etmək olardı. Oturduğu zaman bapbalaca ayaqlarını daha yaxşı görə bildim və bayaq əl görüşəndə ovcumda hiss etdiyim tərli yapışqanlıqdan bir az da iyrəndim. O isə az sonra orqanizmlərindəki bütün sirləri öyrənəcək həkim tövrüylə öz “xəstələrini” təkrar süzdü. Ardınca da: “Bismillah” – deyib əlini sağdakı fincana uzatdı. Dodağının altında nəsə bir dua vird eləyib baxışlarını təkrarən üzərimizdə gəzdirdi.
– Bu kimindir?
On-on beş dəqiqədən bəri çevrilmiş fincan nəlbəkiyə əməlli-başlı yapışmışdı. Təkrar o mavi baxışlar üzərimizə çevrildi və canımızı göy əskiyə bükdü.
– Səndə göz var, oğul!
Nəlbəkinin kənarındakı qəhvə çöküntüsünə göz işlədikcə uzanan intəhasız səhraya baxar kimi və çox yəqin bizim də bu baxışları təqlid etməyimizi istərcəsinə baxırdı. Heç birimiz qımıldanmadıq. Qeyri-müəyyən aləmlərdən, müəmmalardan gopa basmağın nə qədər asan olduğunu sınamayan varmı? Di gəl, falçı qadın haqlı idi. Bir halda ki, fala inanırsan, bədnəzərə nə deyib inanmayacaqsan? Bunlar ki eyni təsbehin muncuq dənələriydi.
– Sənin Camal adında bir tanışın var?
Hələ də tərsinə çevrilmiş fincanın qarşısında getdikcə sərtləşən və sirrin pərdəsiylə örtülən bir intonasiyada soruşulmasına baxmayaraq, sual bizi qətiyyən maraqlandırmadı. Camal. Hə, nolsun? Nə çox Camal. Amma qadın nəlbəkidəki söhbəti dəqiq tutmuş, qızıl axtarırmış kimi yoxlamağa davam edirdi. Camal, yoxsa Cəmilə, Cavad, Cövdət, Cahid… C hərfi üz cizgiləri bilinməyən, sezilməyən bir avtobus ilğım adamları gözümüzün qabağından o yan-bu yana keçirirdi. İlk həmləsinin boşa çıxması qadını məyus etmədi. O, qədərin qapısındaydı, gəlmiş və bütün gələcəklərin sirrindən haliydi, taleyin diliylə danışırdı. Hər şey deyə, hər türlü anons edə bilərdi. Bizim həyatımıza elə bir ucalıqdan, elə bir sonsuz üfüqlərdən baxırdı ki, təsəvvürümüzə və təxəyyülümüzə gəlməyən nəsnələri görə bilirdi.
– Dükan! Miras qalmış bir dükan var…
Əfsus, fincan sahibi ata mirasının acılığını otuz il bundan qabaq dadmışdı. Ölüdən daha heç bir şey gözləməyə dəyməzdi. Onunçün də heç həyəcanlanmadı. Sadəcə, qadının başında yarım çəngə qarğıdalı saçağını qan qırmızı bir lentlə o birilərindən ayıran, qıpqırmızı nüfuzedici zəhmiylə qədim Roma döyüşçülərinin dəbilqələrini xatırladan bez parçasının yellənməyinə baxırdı. Xeyr, bu Pifiya cadugəri, sadəcə, bədbəxt idi. Amma qadın nə baş verdiyindən xəbərsizdi. O, başını nəlbəkiyə əyib orada həbs olunmuş sonsuzluğu seyr edirdi. Nə oldusa, qəfil silkindi, çiyinlərini oynadıb dodaqucu: “Bismillah” – dedi, fincanı nəlbəkidən ayırıb yerindən qalxdı, bizə tərəf əyilərək:
– Məscidə yaxındır, yoxsa kilsəyə? – deyə soruşdu.
C seriyalı ilğım adamlardan sonra otağa, deyəsən, canlı birisi girmişdi. Və hamı da bunu eşitdi.
– Adı F ilə başlayır, Fəhamət, Fəxriyyə, yoxsa Fəxirə… Fanni? – Səsi bu səfər çox üzgündü. Daha ciddi bir həmləylə ən axırda bu adı xatırladı: Fəcriyyə…
Yox,yox, heç biri deyildi. Amma elə bir tərəddüdlə inkar etmişdik ki, falçının bu qadının varlığına inanmaqdan başqa çarəsi qalmamışdı. O səbəbdən davam etdi:
– Fərrandır, Fərran…
Falçının əhvalında zahılıq dövründə uşağına ad axtaran qadının acınacaqlı, həm də olduqca xoş, qərarsız bir həyəcan vardı. Təəssüf, F hərfini falçının xüsusi fonetikasındakı bu son dəyişikliklər də hədəfə çatdırmamışdı. Yenidən ilk varianta qayıtdı: Fərhan… Füruzan…
Lakin bu, bir keçid cəhdiydi, yenidən gözləri işıldadı, əllərini yuxarı qaldırıb havada anlaşılmaz tərzdə yellədi:
– Yoxsa kiminsə atasının adıdır. Ya bəlkə, F hərifli birisiylə oturub-durur?
Ən salamatı, ad hekayəsinin elə buradaca başını buraxmaq lazım. Məchul qaranlıqlara lap əvvəldən, tamam başqa cəbhədən hücum etmək gərəkdir.
– Bir topdansatış mərkəzindədir, yaxud dərzidir? Əlindən hər iş gəlir, mərifətli qızdır, yaxşı da bəxti var. Oğlum, bu qızı üç nəfərin arasında görürəm. Anasıdır o… ya kimdir? Bacısı…
İki dost həmsöhbətlərinin xəyallarından doğan bu qadın barəsində heç nə bilmirdilər.
– Başqa bir qadın da var, Marqrit, Mələk… M hərfi. Amma xəstədir, bilirsiniz. – Hər ikisi Marqritin, yaxud Mələyin, heç tanımadıqları bu başqa qadının səhhətinə görə əməlli-başlı narahat oldular. – Məhkəmədən kağız alıb, möhürlü, imzalı. Hey səni düşünür. İncitmisən qızı, amma gedəcəksən, Körpü ayağında, lap elə fikirləş ki, Kadıköy limanında görəcəksən… ondan sonra. Əsgərlikdən qayıdan bir adam var. Ucaboy, yaraşıqlı. Süvaridir, yoxsa pilot? Amma qadın çox gözəldir.
Bu məqam xüsusən əhəmiyyətlidir. Yavaş-yavaş portret cızılmağa başlamışdı. Əsmər, uzun boylu, şirin gülüşlü, dümağ dişli gənc qadının çöhrəsi gözümüzün önündə ən xırda cizgilərinə qədər canlandı.
– Bir sürücü var, çox pul fırladıb… – Falçının dili köpək dişlərinin arasında aşağı-yuxarı bir-iki dartınmayla sürücünün fırlatdığı pulu hesabladı. – Hardasa üç-dörd min lirə. Amma bu qadın da çox zəngindir. Kübardır. Maçkada olur, ya da Şişlidə. Amma o biri qadın onu yola verməz.
Biz, sürücü rəqibimizdən xilas olduğumuz üçün məmnun idik.
– Qəti şübhələnməyəsən… birinci qadınla kimsə yaşamaz, o, sənindir.
Comərdcə bağışlanan birinci qadını dostum xəyalında canlandırıb gözlərini yumdu.
– Sonra M… Məlahət. O da ərindən boşanıb…
İlahi, fincan get-gedə genişlənirdi. Hardasa bir məhəllə qədər olmuşdu.
– Birtəhər çarəsinə baxacaqsan. Uşağının xəstəliyi keçib gedəcək, amma ayaqlarında şikəstlik görürəm… maşın qəzası. Yazıq uşaq… – Dostumun üzünün qanı qaçdı. Amma qadın dediklərinə dərhal düzəliş verdi. – Yox, sadəcə yıxılıb… O gecə verdiyin nəzir qəbul olunub. Anasıdır o qadın, əlinə düşən hər nə var, hamısını satar. O olmasa, ölər sənin üçün o qadın.
– Kimin anası, uşağın?
Ancaq qadının başındakı qıvrım lentlər onun sualı cavablandırmasına imkan vermədi. Elə titrəşdilər ki, bizi təşviş, qorxu içində durduğumuz yerdə geri atılmağa sövq etdilər. Pifiya rahibəsinin son həmləsi təxəyyülünün boşluğundan qopub gəldi:
– Ah, bədbəxt, öləcək…
Qeyri-ixtiyari soruşduq:
– Kim?
Qadın bir az fikrə getdi. Çox güman, ölümü bizi ən az yandıracaq bir adam axtarırdı.
– Əsgərlikdən qayıdan. Qəzada öləcək. Amma öz aramızdır, sənin də çox pulun var ha. Bələdiyyə sədrisən, yoxsa vəkil? Vəkil dedimsə, bir məhkəmə zalı var, yoxsa klinika. Həkim otağına oxşayan bir yer görünür.
Bütün xətası dəqiqəbaşı üzümüzə baxması, iti nəzərlərlə bizi gözdən keçirməsindəydi. Sakit duruşumuz onu çaşdırır, ilkin xəyali versiyalarına başqa donlar biçir, qaçış yolları axtarırdı.
– O qadın ki xəstədir, o, birinci yox, onu qısqanan, bax o da öləcək. Sonra bir Məclis üzvü var Ankarada, o da çox köməklik edəcək. Bir ofisdə görüşmüsünüz, sonra kazinoya getmisiniz və orda sizi görüblər.
Bir az da fikirləşdi.
– Yatdığın yerdə, bir düşmənin var, amma sənə heç nə etməyəcək. Bir qonaqlıq süfrəsi… aman Allah, qətiyyən dava eləmə, bu ay ulduzlar sənin üçün yaxşı heç nə vəd etmir. Bir məktub alacaqsan, ya da teleqram, sonra bir zəng gələcək, gecə səni çağıracaq, amma bayramı gözlə, ancaq o zaman barışarsınız.
Yenə üzü döndü, başındakı, sirli dalğalara bənzər qıvrım lentlərə əl bulayıb, onları yerbəyer etdi:
– Kirayəçi çıxacaq, amma sən gedib orda qalmamalısan. Oğlun Amerikaya getsin, sonra köçərsən. Adı Zeynəbdir, yoxsa Zəhra. Yox,yox, heç biri. Sabah tezdən gəmiylə gələcək… Kadıköydən. Katibən çox qısqancdır, eləmi? Neyləsin yazıq qız… onun da rahatlığı yoxdur…
Qırmızı lent insan xislətinin, yaradılışının çarəsizliyinə bir daha acıdı o anlarda. Bu, saatlarca davam edə bilərdi. Mən dostuma, dostum da mənə baxdı, səssizcə qalxdıq, pulunu ödəyib otaqdan çıxdıq. Arxamızca:
– İşin olarsa yenə, bir qutu şəkər gətirərsən, – dedi.
Qapıdan çıxarkən mən qəhqəhə çəkib güləcəkdim, amma dostum qoymadı.
– Daha nə istəyirsən? – dedi. – On dəqiqə içində sənə hamının romanını danışdı. Bəs deyil?
Həqiqətən də, eləydi, beş-on dəqiqəyə hər kəsin hekayəsini də, romanını da sığdırmışdı. Günəşin al şəfəqləri altındakı insan həyatı, elə həmişə bu kimi xırda və mənasız məhvərlər, əbədiyyətin əlindən gülmək fürsəti qapıb-qapmayacağımızı bilmədiyimiz, bir yığın cılız adiliklərin ətrafında hərlənmirmi?

Tərcümə edən: Şəhriyar Del Gerani ]]> Mehemmed Wed, 22 Apr 2026 19:34:33 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18213 https://manera.az/index.php?newsid=18213 ]]>
Siracəddin Səyyid

Özbəkistanın Xalq şairi



Gecə biçinindən sonra

Yeddi qız dayanıb sahildə çılpaq,

Çimməyə gəliblər gecə həvəslə.

Yeddi aypara tək parıldayaraq

Yeddi oraq düşdü samanın üstə.


Bu gecə yetişib azadlıq anı,

Yeddi dəst paltarı qoruyur qaya.

Səmadan süzülür Ayın işığı,

Yeddi Yer hilalı atılır çaya.



Ətrafa incitək damlalar düşür,

Sərin suda uçur yeddi ağ bədən.

Kişilər lay üstə yuxu bişirir, -

Onlar məst olublar çəmən ətrindən.


Kişilər yuxuya gedib əlbəəl,

Səmada parlayır Samanyolu, bax.

Məndə saman üstə yatardım, di gəl...

O ayı, o çayı olmur unutmaq.


Atlılar

Xatırladım o günü - bir payız gecəsini.

Uşaqdım. Yaşıdlarım çoxdan yatmışdı ancaq.

Evimizdə qonaqlar həmin gecə sübhəcən

Yalnız atlar barədə danışdılar coşaraq.


Onlar ehtiras ilə, həvəslə, coşqu ilə

Atların ünvanına min tərif deyirdilər.

Danışdıqca gözləri alışırdı sevinclə,

Onlarçün hər şey olan atları öyürdülər.



Mən uşaq marağıyla onları dinlədikcə

Çöllərin küləkləri elə bil atlanırdı.

Gözlərimin önündən keçirdi həmin gecə

Ram olmayan ilxının şahə qalxan atları.


Bütün qışı beləcə söhbət edən qonaqlar

Bir səhər köçlərini yığıb çıxdılar yola.

Həyətə qərib sükut çökmüşdü həmin anlar,

Daha eşidilmirdi atların kişnərtisi.



Damların arasından sökülürdü üfüqlər,

Oyanırdı təbiət yatmış bir uşaqtəki.

Uzaq təpələr üstə nərə çəkən traktor

Baharın gəlişindən xəbər verirdi sanki.


Nəvainin ad gunu

Açılacaq taybatay bu gün göyün qübbəsi,

Ürəklərdə sevgidən bir saray ucalacaq.

Dünyanı nurladacaq onun adı, nəfəsi,

Xalq da çevrilib bugün böyük millət olacaq.


Sovqat

Dünyanın yarısı nur və ziyadır,

Yarısı düşüncə, yarısı qovğa.

Qələm gətirmisiz yapon elindən,

Dediniz: bu, sizə məndən bir sovqat.


Gələn müsafirlər, gedən qonaqlar

Sizi özlərinə sayırlar doğma.

Dünyada ən gözəl varlıq dostlardır,

Dostluğun qut olsun, Abdulla ağa.


Yapon oğulları. Yapon qızları

Qonaq gələcəklər bizim ellərə.

Siz qucaq açarsız onlara bu vaxt

Yapon yağışları yağar güllərə.


Cibimizə qoyub biz o qələmi,

Sanki zirvələrə yüksəldik o dəm.

Qərib ellər haqda söhbətlər edib

Sonra çıxıb getdik. Qələmsə həmdəm.


Bəs şairlik nədir? Qüssədi-qəmdi,

Qələm bizlə qalır daim təkbətək.

Biz gecə yatanda hamıdan pünhan

O qələm yaponca ağlasın gərək.


Uşaqlıq

Dostlar, bir şəhərim var idi mənim

Vardı o şəhərin ayı, ulduzu.

Duru səmasında qaldı gözlərim,

Gözlərimdə qaldı nə qədər arzu.


Dostlar, bir şəhərim var idi mənim,

Tozlu küçələri sorğu-sualdı.

O uzaq şəhərin küçələrində

Qayıtmaz bir fəslin qoxusu qaldı.


Dostlar, bir şəhərim var idi mənim,

Onun kiçik, yaşıl çölü-çəməni...

O yaşıl çəməndə ömrün illəri,

Cavanlıq illərim qalıbdır mənim.


Bir vaxt boğulurdam onun çayında,

Kim dartıb çıxardı məni o çaydan?

İndi mənim çayım görən hardadır,

Nişanə qalıbmı yəni o çaydan?


Mənim bir ağacım var idi, dostlar,

Payız yarpaqları ona əl edir.

Bəlkə göz yaşıyla yetişmiş sözlər

Həmin o ağacın meyvələridir?


Uşaqlıq qayıtmadı

Geri axdı, çaylar bir də qayıtdı,

Dağda itən o səs-səda qayıtdı,

Məni gəzən qəfil nida qayıtdı,

Uşaqlığım qayıtmadı. Qayıtmadı.


Hələ biçilməmiş zəmilər söndü,

Yamaclar saralıb samana döndü.

Gedən sürülər də geriyə döndü,

Uşaqlığım qayıtmadı. Qayıtmadı.


Bu küçə, bu həyət, bu ev, bu ocaq

Bir gün titrəyəcək və ağlayacaq:

On il əvvəl itmiş itimiz gəldi,

Uşaqlığım qayıtmadı. Qayıtmadı.



Onu səhradamı qoyub getmişəm?

Yoxsa küləklərə təslim etmişəm?

Hıçqırıb məktubla çağırdımsa da,

Uşaqlığım qayıtmadı. Qayıtmadı.


Qaranquşlar qayıtdı. Dayça at oldu.

Vətənimin dağı-daşı yad oldu,

"Ah" çəkdim, qayıtdı xatirələrim,

Uşaqlığım qayıtmadı. Qayıtmadı...


Dil və millət məqamı

Bu dünyada millət varsa – dövlət yaşar,

Dövlət varsa – bu dünyada millət yaşar.

Dövlətin var – millətin var, bilsən əgər,

Millətin var – dövlətin var, qoru onu.

Babalardan bizə qalmış əmanətsən,

Ana dilim, millətimsən, dövlətimsən.

Daş kitablar təzim etdi Ana Soylara,

Analar öz saçlarını sərdi çaylara,

Ürəyimdə üç minillik dağların var,

Üç minillik dalğaların, bağların var.

Üç minillik qayalartək qüdrətimsən,

Millətimsən, ana dilim, dövlətimsən.

Ağ duayla endim yerə, qalxdım göyə,

Ağ dağlarım bənzəyirdi Kaşgariyə.

Kim dünyaya gəlib ona naxış vurub,

Babalarım sözlə necə dünya qurub.

Dünyalara sənədimsən, sənətimsən,

Ana dilim, tacım, taxtım, dövlətimsən.

Heç bir nəsil özü-özündən bina olmaz,

Öz-özündən Biruni, ya Səna olmaz.

Yer üzünə hikmət əkdin - irfan tapdın,

Sən Fərabi qüdrətiylə elm yapdın,

Cəhalətə üsyan edən dəvətimsən,

Millətimsən, ana dilim, dövlətimsən.



Söz mülkündə sultan olan Əlişirdir,

Əliaçıq Lütfi isə hələ sirdir.

Səmərqəndsən – uluların beşiyisən,

Mənəviyyat dünyasının keşiyi sən.

Bu dünyanı mat eləyən heyrətimsən,

Ana dilim, millətimsən, dövlətimsən.


Babur Mirzə möhtəşəmdir ümman kimi,

Coşub-daşır ümman kimi, tufan kimi,

“Baburnamə”n cəfərnamən oldu sənin,

Hər addımda səbrnamən oldu sənin.

Nəsillərə miras qalmış sətvətimsən,

Millətimsən, ana dilim, dövlətimsən.



Yaddan çıxmaz Qədirilər, ya Çolpanlar,

Haqq yolunda borc verdi neçə canlar.

Ədəbiyyat yaşayırsa, millət yaşar,

Millət varsa, bir əbədi sənət yaşar.

Avlanimsən, Fitrətimsən, qüdrətimsən

Dövlətimsən, ana dilim, millətimsən.


Yeni dövrün ümidisən, haqqındır bu,

Yüz otuz dörd millət üçün taxtındır bu.

Damarımda vuran nəbzim, qanım dilim,

Dünyaya səs salan dilim, canım dilim.

Millətləri birləşdirən millətimsən,

Dövlətimsən, ana dilim, dövlətimsən.


Hər qızına, hər oğluna balam dedim,

Balam dedim, bağrımdakı laləm dedim.

Qurban olum şirin-şəkər dilimə mən,

Doymaq olmaz bir sözündən, bir kəlməndən.

Bu dünyada mərhəmətim, şəfqətimsən,

Dövlətimsən, ana dilim, millətimsən.


Zaman çətin, dövran bir də geri dönməz,

İnsanın ömrü möhnətlidir, gəzər doymaz.

Vətən üçün can qoymasaq vətən olmaz,

Vətən üçün candan keçmək çətin olmaz.

Yeni əzmim, cəsarətim, sürətimsən,

Millətimsən, ana dilim, millətimsən.


Mədh elədim, təriflədim, anıb yazdım,

Gecə-gündüz alovlanıb yanıb yazdım:

Şövkətli el bu dünyada dövlətlidir,

Dövlətli el aləm içrə şövkətlidir.

Sən aləmdə uca şanım, şövkətimsən,

Dövlətimsən, ana dilim, dövlətimsən.


Novruz mahnısı

Fələk bizi bəlalardan qorudu?

Ulduzların şəfəqləri durudu?

Bir tumurcuq dəyişdirər ruhumu,

Aləm köhnə, sağım-solum yenidir.



Tutqun səma yorğun bağrım olubdu,

Toy başladı aləm səslə dolubdur.

İndi yaşıl yarpaqlarım solubdur,

Qələm tutan köhnə əlim yenidir.


Heç Aya da dəyişmərəm üzünü

Vəsf edərəm Qoqan, Surxan qızını.

Gözəllərin zülflərinin nazını

Çəkən yelim, gözəl elim yenidir.


Ey köhnə bağ, çox çəkmisən əziyyət,

Yadımdadır elədiyin vəsiyyət,

Sarı yarpaq, sən də verdin nəsihət,

Güllü bağım, incə gülüm yenidir.



Hər könüldə yeni nəğmə oyansın,

İman, insaf yaxşılıqla boyansın.

Hər beşikdə körpə yatsın-oyansın,

Uzaq olsun bizdən - ölüm yenidir.


Üz tutsanız Hindistana, Çinə siz,

Tanrımıza ümid edin yenə siz,

Qoy bol olsun taxılınız, ruziniz,

Bərəkətli düzüm, çölüm yenidir.


Könlüm sizə lalələrdən söz açsın,

Qalanını yerlər, göylər danışsın.

Nazlı güllər bir-birinə sarışsın,

Düzünü bil, qəlbim, halım yenidir.


Ustad

Həmişə rəng versin şeirlə qəzəl,

Məni zamanımdan ayırma, Tanrı.

Qoy hamı yaşasın, amma ən əvvəl

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.

Möhkəmlət yaxşılıq sərhədlərini,

Qəm-qüssə sarmasın çox da dərini.

Gültək saxla onun nəvələrini,

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.

Ürəklərdə yaşar, özü ürəkdir,

Həm dağ kimi uca, həm də kövrəkdir.

Mənim hayqırışım sadə diləkdir:

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.


Böyük şairlər var kiçilir hərdən,

Onlar bir-birini didirlər bəzən,

Heç kimi onlara möhtac etmə sən,

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.


Şeirsiz ötüşdü bəzən günlərim,

Çaya axıb getdi neçə dərd-sərim.

Getdi həm mərdlərim, həm namərdlərim,

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.



Həsrət ilə dolu bir piyalədir,

Bağrı qırmızımtıl, üzü lalədir,

Yetmiş yaşa çatan körpə baladır,

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.


Mənim ən saf-təmiz çağlarım getdi,

Yaşıl yamaclarım, bağlarım getdi.

Bir arxa bildiyim dağlarım getdi,

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.



Duz-çörək qədrini hamı bildimi?

İmtahansız keçən bir gün oldumu?

Qoru millətimi, qoru yurdumu,

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.


İnsanın əhvalı məlumdur, məlum,

Bir ömür yaşayıb öyrənməz təlim.

Atadan sonradır axı müəllim,

Məni ustadımdan ayırma, Tanrı.


Tərcümə edən: Firuz Mustafa

]]> Mehemmed Sat, 18 Apr 2026 22:30:26 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18140 https://manera.az/index.php?newsid=18140 ]]>
MANERA.AZ məşhur alman yazıçı Herman Hessenin "Sevgi haqqında" yazısını təqdim edir.

***

Sevginin mövcudluğunun səbəbi bizi xoşbəxt etmək deyil. Məncə, sevgi əzab çəkərkən, çətinliklərə dözərkən nə qədər güclü ola biləcəyimizi bizə göstərmək üçün mövcuddur.

Yetkinlik yaşına çatmamış gənclərin sevgi qabiliyyəti yalnız hər iki cinsi deyil, həm də hər şeyi, duyğu və intellektual olaraq hər şeyi əhatə edir, hər şeyi sehrli, nağıl kimi dəyişdirici güclə təchiz edir.



***

Sevgi uğrunda əzab-əziyyət çəkilir; amma insan əzaba nə qədər çox dözürsə, sevgi onu bir o qədər güclü edir.

Hər şeydən çətin əldə edilən şey, hər şeydən daha çox sevilir. Sevgi - əzabları dəf etmək, anlamaq və gülümsəməkdən heç vaxt imtina etməmək qabiliyyətidir.



***

Hər sevginin dərin bir faciə ehtiva etməsi sevgidən üz döndərmək üçün səbəb deyil.

Əvvəllər inanırdım ki, sevmədən sevilmək özünəməxsus zövq verir insana. Amma indi qarşılıqsız sevgiyə sahib olmağın nə qədər əzablı olduğunu öyrəndim.



***

Sevdiyi insanı əldə edə bilməmək və ona sahib ola bilməmək, insanın həyatda üzləşdiyi, ən çox rast gəlinən bədbəxtliklərdən biridir. Bu bədbəxtliyin öhdəsindən gəlməyin yolu, sevgisindəki ehtiras və sədaqət zənginliyini sevdiyi insandan yayındırmaq və onu sosial sahədə və ya sənətdə başqaları ilə əməkdaşlıq kimi digər məqsədlərə yönəltməkdir. Bir vaxtlar yalnız öz ürəyinizi yandıran atəş indi dünyaya və bəşəriyyətə məxsus olacaq; əgər sevginizi bəhrələndirmək sənətinə yiyələnə bilsəniz, kədərlər sevincə çevriləcək.



***

Sevilmək xoşbəxtlik deyil; hər bir insan özünü sevir. Sevməyə gəldikdə isə, bax, bu, əsl xoşbəxtlikdir.



***

Hamımız bilirik və gündəlik həyatımızda təcrübədən keçiririk ki, qanımızdan qan qatmadığımız, sevgiylə bəsləmədiyimiz, uğrunda qurbanlar verilməmiş, birgə əzablar çəkmədiyimiz, mübarizələr aparmadığımız heç bir münasibət, heç bir dostluq, heç bir hiss bizə sədaqət göstərə və ya güvən verə bilməz. Aşiq olmağın nə qədər asan olduğunu, amma həqiqətən, sevməyin nə qədər çətin olduğunu bilməyən və ya yaşamayan yoxdur. Bütün əsl dəyərlər kimi, sevgini də almaq mümkün deyil. Satın alına bilən zövqlər var, amma sevgi mümkün deyil.



***

Dünyadakı bütün obrazlar simvollardır və hər simvol açıq qapını gözləyən bir qapıdır; insanın ruhu hazırdırsa, qapıdan keçib dünyanın qəlbinə, sənin və mənim, gündüzlərin və gecələrin tək bir obyektə çevrildiyi yerə çata bilər. Həyatda elə bir an gəlir ki, hər bir insan bir də görür ki, açıq qapının qarşısındadır; elə bir an gəlir ki, hər bir insan bütün görünən obyektlərin yalnız simvollar olduğunu və simvolun arxasında bəşəri ruhun, əbədi və əzəli həyatın dayandığını düşünür. Lakin çox az adam bu qapıdan içəri girməyə, o vaxta qədər yalnız intuisiya vasitəsilə qavranılan daxili həqiqət müqabilində bu dünyanın gözəl və xoş görünüşlərini qəbul etməyə hazırdır.



***

Bəlkə də bugünkü müasirlik digər bütün müasirliklərin taleyini yaşayacaq, bir müddət davam edəcək və sonra yox olacaq. Lakin tarixdən bildiyim qədərilə, sevgi məsələsi diqqətlərin başqa yerə yönəldiyi hər dövrdən sonra, həmişə olduğu kimi daim aktuallığını bərpa edəcək.



***

Sevilməyin heç bir şey olmadığını, sevməyin isə hər şey olduğunu öyrəndim. Tədricən hisslərimizdən başqa heç bir şeyin varlığımızı dəyərli və xoş edə bilməyəcəyini anladığımı düşünürəm. "Xoşbəxtlik" adlandırıla biləcək bir şeylə qarşılaşdığım yerdə görürəm ki, o, duyğulardan ibarətdir. Pul heç bir şey, güc və səlahiyyət heç bir şeydir. Hər ikisinə sahib, amma səfalət içində yaşayan çox insan var. Gözəllik heç bir şeydir; yaraşıqlı kişilər və gözəl qadınlar gördüm və bütün gözəlliklərinə baxmayaraq onlar bədbəxt idilər. Sağlamlığın da çox da böyük əhəmiyyəti yoxdu; hər kəs özünü hiss etdiyi qədər sağlamdı; bəzi xəstə insanlar, ölümlərindən qısa müddət əvvələ qədər, gözlərində həyat sevinci ilə parlayırdılar; bəzi sağlam insanlar əzabdan qorxduqları üçün solurdu. Amma xoşbəxtlik insanların güclü duyğular üçün yaşadığı, onları içlərindən qovub uzaqlaşdırmadığı, kobud rəftar etmədən onları bəslədikləri və zövq aldıqları hər yerdə mövcud idi. Gözəllik ona sahib olanlara deyil, onu sevənlərə və ona sitayiş edənlərə xoşbəxtlik bəxş edirdi.



***

Duyğular müxtəlif görünür, amma mahiyyət etibarilə hamısı birdir. Bütün duyğular arzu və ya başqa bir şəkildə xarakterizə edilə bilər. Mən buna sevgi deyirəm. Xoşbəxtlik sevgidir, başqa heç nə. Sevə bilənlər xoşbəxtdir. Ruhumuzun özünü dərk edib yaşadığının fərqinə vardığı hər an sevgidir. Buna görə də, dərindən sevə bilən insan xoşbəxtdir. Lakin sevmək və arzulamaq eyni şey deyil. Sevgi müdrik istəkdir, sevgi sevdiyinə sahib olmağı hədəfləmir, yalnız onu sevmək istəyir. Məhz buna görə də sevgisini düşüncələr şəbəkəsində beşik kimi yelləyə-yelləyə böyüdən, dünyanı daim sevgi toru ilə yenidən hörən filosof da xoşbəxtdir.

"Sevmək məcburiyyəti" deyə bir şey yoxdur, sadəcə xoşbəxt olmaq məcburiyyəti var. Dünyada mövcudluğumuzun yeganə məqsədi budur. İnsanlar nadir hallarda bir-birini öhdəliklər, əxlaqi qaydalar və əmrlərlə xoşbəxt edə bilərlər, çünki onların özlərini bu şeylərlə xoşbəxt etməsi mümkün deyil; insan yalnız xoşbəxt olduqda "yaxşı" ola bilər. Onlar yalnız daxili harmoniyaya nail olduqda yaxşı ola bilərlər. Sevirlərsə belə olur.



***

İnsan heç vaxt heç nəyi özünü sevdiyi qədər sevə bilməz. İnsan heç vaxt heç nədən özündən qorxduğu qədər qorxa bilməz.



***

Sevgidə də qəribə bir şey var, sənətdə də elə. Sevgi bütün təhsilin, bütün zəkanın, bütün tənqidin edə bilmədiyini edir: sonsuz uzaq obyektləri birləşdirir, ən yeni və ən köhnəni bir araya gətirir. Özü ilə hər şey arasında əlaqə quraraq zamana qalib gəlir. Yalnız sevgi insana təhlükəsizlik verir; yalnız sevgi haqlıdır, çünki o, haqlı olmağın ardınca düşmür.

Hazırladı: Nilufər Hacılı ]]> Mehemmed Sat, 21 Mar 2026 20:29:24 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18129 https://manera.az/index.php?newsid=18129 ]]>
MANERA.AZ fransız yazıçı Andre Moruanın “Bioqrafiya” hekayəsini Həmid Piriyevin tərcüməsində təqdim edir.

Böyük yemək otağını işıqlandıran lampaların işığı azaldılmışdı, bu il Londonda yarıqaranlıqda nahar etmək dəb idi. Stol arxasında yerinə oturan Erve Marsena gördü ki, onu mirvari taxmış çox qoca xanımın – ledi Hemptonun yanında otuzdurublar. Erve bundan narazı deyildi. Yaşlı qadınlar adətən iltifatlı olur və maraqlı əhvalatlar danışırlar. Ledi Hemptonun gözlərinin parıltısından görünürdü ki, yumor hissi olan qadındır.

– Hansı dildə danışmaq istəyirsiniz, cənab Marsena? Fransız, yoxsa ingilis?

– Etiraz etməsəniz, fransızca danışardım, ledi Hempton.

– Amma ingilis mövzularını yazırsınız. Sizin “Jozef Çemberlenin həyatı” kitabınızı oxumuşam. O məni əyləndirdi, mən axı bu adamların hamısını tanıyırdım. Bəs indi nə yazırsınız?

Gənc fransız köks ötürdü.

– Bayron haqda kitab yazmaq istəyirəm, amma onun haqda o qədər çox şey yazılıb ki… Düzdür, təzə materiallar tapılıb – Meri Şellinin məktubları, qrafinya Qviççolinin qeydləri. Amma onlar da artıq dərc olunub. İndiyəcən məlum olmayan sənədləri tapmaq istəyərdim, amma heç nə tapa bilmirəm.

Qarı gülümsədi.

– Sizə Bayronun indiyəcən məlum olmayan bir macərasını danışsam, onda necə?..

Erve Marsena kolluqda maral, ya da qaban görən ovçu və ya hansı aksiyaların bahalaşacağını öyrənən maliyyəçi kimi qeyri-ixtiyari diqqətini cəmlədi.

– Bayronun naməlum macərası? Bu axı ağlasığmazdır, ledi Hempton, Bayronun bütün həyatı araşdırılıb.

– Deyəsən, sirli macəra olduğunu deyəndə bir az şişirtdim, çünki qadının adı artıq bioqrafiyalarda hallanıb. Mən ledi Spenser-Svifti nəzərdə tuturam.

Erve dodaqlarını büzdü:

– Hə, hə… Bildim kimi deyirsiniz… Amma bu hadisə haqda heç kim heç nəyi dəqiq bilmir.

– Əzizim cənab Marsena, bəyəm belə hadisələr haqda dəqiq nəsə bilmək olar?

– Əlbəttə, ledi Hempton. Bu cür hadisələr haqda məktublara, sənədlərə əsasən fikir yürüdürük. Bunlar da çox vaxt aldadıcı olur…

Ledi Hempton üzünü ona çevirdi:

– Bəs əgər sizə ledi Spenser-Sviftin (onun adı Pandora idi) Bayronla əlaqəsi vaxtı yazdığı gündəliyini versəm, onda nə deyərsiniz? Bir də Bayronun ona yazdığı məktubları.

Gənc fransız həzzdən gülümsədi.

– Mən, ledi Hempton, induslar kimi deyərəm ki – siz mənim atamsınız, anamsınız. Sayənizdə kitabı yazaram… Bu sənədlər doğrudan sizdədir?.. Sualıma görə bağışlayın. Bu o qədər qəribədir ki…

– Yox, – qadın dedi, – bu sənədlər məndə deyil. Amma onların harda olduğunu bilirəm. O indiki ledi Spenser-Sviftdədir, adı Viktoriyadır, pansionda görüşüb dostlaşmışdıq. İndiyəcən heç kimə o sənədləri göstərməyib.

– Bəs onda mənə nə üçün göstərsin?

– Çünki mən xahiş edəcəyəm… Siz hələ bizim ölkəmizi yaxşı tanımırsınız, cənab Marsena. Burda hər addımbaşı sizi sirrlər, tapmacalar gözləyir. Bizim şəhərətrafı evlərimizin zirzəmilərində, çardaqlarında xəzinə gizlənir. Amma sahibləri onlarla qətiyyən maraqlanmır. Əgər kimsə axtarıb tapmasa, onda həmin sənədlər əbədi olaraq gizli qalacaq. Əgər hansısa amerikan Bosvellin kağızlarını tapıb üzə çıxartmasaydı, onda onlar indiyəcən kroket şarlarının yeşiyində qalacaqdı.

– Amma mənim çoxlu dollarım yoxdur ki, o amerikan Bosvellin kağızlarını aldığı kimi verib gündəliyi alım.

– Viktoriya Spenser-Svifti dollarla ələ ala bilməzsiniz. Biz yaşıdıq, səksən yaşına az qalıb, öz gəlirləri ona artıqlamasıyla bəsdir. Əgər siz buna layiq olduğunuzu sübut edə bilsəniz, Vik o kağızları sizə göstərər. Üstəlik, siz onun nənəsinin obrazını da yaradacaqsınız.

– Lord Spenser-Svift sağ deyil?

– Lord yox, baronet… Ser Aleksandr Spenser-Svift nəsildə bu titulu daşıyan axırıncı adam idi. Viktoriya hələ də Bayronun o vaxt qonaq olduğu evdə yaşayır… Qloster qraflığında möhtəşəm malikanədir. Bəxtinizi sınayıb ora getmək istəyirsiniz?

– Məmnuniyyətlə… əgər dəvət etsələr.

– Bunu mənim öhdəmə buraxın. Elə bu gün Vikə yazacağam. Yəqin ki, sizi dəvət edəcək… Məktubu bir az quru yazılsa, inciməyin. Vik elə fikirləşir ki, bizim yaşımızda gözəl sözlər danışmaq yersizdir, gərək fikirləşdiyini birbaşa deyəsən, gəldiyi kimi. Əzilib-büzülmək nəyə lazım?

Bir neçə gün sonra Erve Marsena balaca maşınıyla Qloster qraflığının kəndlərindən keçirdi. Artıq qurtarmış yay həmişəki kimi yağışlı keçmişdi və bu ağaclara, güllərə xeyir vermişdi. Ən sadə kotteclərin də pəncərələrindən gül dəstələri görünürdü. Yerli qızılı daşlardan tikilmiş evlər, eynilə Şekspirin dövründə olduğu kimi görünürdü. Erve ingilis peyzajından zövq alan biri olduğu üçün, Vindherst parkından vəcdə gəldi, bu park ledi Spenser-Sviftin mülkiyyətinə daxil idi. Burda otlar və kollar biçilmişdi, yolun hər iki tərəfində hündür palıd ağacları ucalırdı. Nəhayət, Erve qəsri gördü və ürəyi döyünə-döyünə maşını qapıda saxladı. Zəngi basdı. Qapıya çıxan olmadı. Erve beş dəqiqə gözləyəndən sonra gördü ki, qapı bağlı deyil və qapını itələyib açdı. Yarıqaranlıq dəhlizdə heç kim yox idi, kresloların üstündə paltolar, şərflər qalaqlanmışdı. Qonşu otaqdan kiminsə monoton səsi eşidilirdi, o elə bil ki, əvvəlcədən əzbərlədiyi nitqi oxuyurdu. Fransız içəri girdi, bura divarlarından böyük portretlər asılmış iri otaq idi. Turist qrupu əynində frak, tünd-boz jilet və zolaqlı şalvar olan butler`in (Eşikağası – ing.) ətrafında toplanmışdılar.

– Baxın, bu, – eşikağası portletlərdən birini göstərib dedi, – ser Uilyam Spenser-Sviftdir (1775-1835). O Vaterlooda vuruşub və Vellinqtonla dostluq edib. Arvadı ledi Spenser-Sviftin portreti kimi, onun da portretini ser Tomas Lourens çəkib.

Dinləyicilər arasında pıçıltı düşdü:

– Həmin qadının…

Eşikağası çox ehtiyatla başını razılıq mənasında tərpətdi.

– Hə, – az qala pıçıltıyla dedi, – Bayronun sevgilisinin. Bayron məşhur “Pandoraya” sonetini ona həsr edib.

Turistlərdən ikisi sonetin ilk iki misrasını əzbərdən dedi. Eşikağası yenə başını tərpətdi.

– Tamamilə doğrudur. – Sonra başqa portreti göstərdi. – Bu da ser Uilyam Spenser-Sviftin oğlu ser Robert Spenser-Sviftdir (1808-1872). Portreti ser Con Milles çəkib.

Sonra əminliklə əlavə etdi:

– Ser Robert, Bayron bu qəsrdə qonaq olandan dörd il sonra doğulub.

Gənc qadın soruşdu:

– Bayron bura nə üçün gəlmişdi?

– O, ser Uilyamın dostu idi.

– Belə de! – qadın dedi.

Erve Marsen hər iki portretə diqqətlə baxmaq üçün qrupdan dala qaldı. Ser Uilyamın böyük, şərab içməkdən qızarmış üzü vardı. Tündxasiyyət və özündənrazı adam təsiri buraxırdı. İlahi gözəlliyə malik arvadının isə siması ağıllı idi. Turistlər artıq çıxış qapısına yaxınlaşmışdılar, gənc fransız isə hələ də portretlərə baxırdı. Eşikağası yanına gəlib astadan dedi:

– Ser, üzr istəyirəm, sizin biletiniz var? Siz lap axırda gəlmisiniz… Hamı artıq ödəniş edib. Buna görə də, icazə versəniz…

– Mən turist deyiləm. Ledi Spenser həftəsonunu burda keçirtmək və bəzi sənədləri mənə göstərmək üçün məni bura dəvət edib…

– Bağışlayın, ser… Siz yəqin ledi Hemptonun dediyi həmin gənc fransızsınız. Bircə dəqiqə gözləyin zəhmət olmasa, turistləri yola salıb xanıma xəbər verim… Otağınız hazırdır, ser. Əşyalarınız maşındadır?

– Mənim bircə çamadanım var.

Ledi Spenser-Svift qapını xarici turistlər üçün açdığı günlərdə – bu ziyarətlər onu vergilərdən azad edirdi – ikinci mərtəbədəki qonaq otağında otururdu. Gənc fransızı da ora apardılar. Qoca ledi şax oturmuşdu.

– Heç bilmirəm sizə necə təşəkkür edim. – Marsena sözə başladı. – Tanımadığınız adamı qonaq çağırmaq…

– Nonsense (Boş şeydir – ing.), – ledi dedi. – Sizi mənim ən yaxın rəfiqəm məsləhət görüb. Kitablarınızı oxumuşam. Çoxdandır bu əhvalatı yaza biləcək birini axtarırdım. Fikrimcə, siz bunu bacararsınız.

– Ümid edirəm, miledi. Amma buna inanmağım gəlmir: necə olub ki, heç bir ingilis bioqrafı hələ də Bayronun bu macərasını yazmayıb?

– Burda qəribə heç nə yoxdur, – ledi dedi. – Mərhum ərim ulu nənəsinin gündəliyini heç kimə göstərmirdi. O çox köhnəfikirli adam idi.

– Bəyəm o kağızlarda nəsə… dəhşətli şey yazılıb?

– Bilmirəm. Gündəliyi oxumamışam. Onun xırda muncuq xətti adamı kor edər. Həm də ki, iyirmi yaşlı qadınların aşiq olduqları vaxt gündəliklərinə nə yazdığını hamımız yaxşı bilirik.

– Miledi, ola bilsin ki, kağızlarda Bayronla ərinizin ulu nənəsinin arasındakı hansısa əlaqəyə eyhamlar tapım. Belə olan halda, bunları gizlətməyə bilərəm?

Ledi gənc fransıza heyrətlə baxdı:

– Əlbəttə ki. Yoxsa sizi bura nə üçün çağırmışam?

– Siz çox ürəyiaçıq adamsınız, ledi Spenser-Svift… Çox ailələr nəsil şərəfini qorumaq üçün belə şeyləri gizlətməyə üstünlük verir.

– Nonsense, – qarı təkrar etdi. – Ser Uilyam axmaq idi, gənc arvadını başa düşmürdü, üstəlik, ona ətrafdakı bütün qızlarla xəyanət edirdi. Sonra o lord Bayrona rast gəldi, Bayron böyük şair olmaqla yanaşı, iblis ağlına sahib yaraşıqlı kişi idi. Ledi yaxşısını seçdi. Kim onu qınaya bilər ki?

Erve hiss etdi ki, bu mövzunu daha artıq uzatmaq lazım deyil. Amma özünü saxlaya bilməyib əlavə etdi:

– Bağışlayın, ledi Spenser-Svift, əgər siz gündəliyi oxumamısınızsa, onda Bayronun bura təkcə ev sahibinin dostu kimi gəlmədiyini hardan bilirsiniz?

– Bu nəsildən-nəslə ötürülmüş həqiqətdir, – ledi əminliklə dedi. – Ərim atasından öyrənmişdi, atası da öz atasından. Elə özünüz də bundan əmin ola biləcəksiniz, dediyim kimi, gündəlik sizin ixtiyarınızdadır. İndi onları sizə göstərəcəyəm. Sizsə, işləmək üçün hara rahatdırsa, orda oturarsınız.

O eşikağasını çağırdı.

– Miller, zirzəmidəki qırmızı otağı açın, ora şam aparın və seyfin açarlarını mənə gətirin. Cənab Marsenlə ora gedirik.

Bütün evdən fərqli olaraq, zirzəmidəki otaqda elektrik işığı yox idi. Şamların titrəşən kölgəsi divarlara düşürdü. Divarın dibində seyf qoyulmuşdu, onunla üzbəüz divan vardı. Gənc fransızın əlindən tuta-tuta zirzəmiyə düşən yaşlı ledi açarı üç dəfə fırlatdı və Miller seyfin ağır qapısını araladı.

Marsena seyfdəki gümüş qab-qacağı və dəri üzlüklü futlyarları gördü. Yaşlı ledi qalın albomu götürüb ona uzatdı.

– Bu Pandoranın gündəliyidir, bu da məktublardır. Məktubları özü şəxsən bu çəhrayı lentlə bağlayıb.

Sonra zirzəmiyə nəzər saldı:

– Bir dəqiqə… Sizin üçün hara rahat olar? Bu böyük stol palıd ağacındandır, bura necədir? Hə? Əla… Miller, şamdanları stolun üstünə qoyun, seyfi bağlayın. Gedək, qoy cənab rahat işləsin.

– Miledi, olar gecə yarısınacan burda oturum? Vaxtım çox deyil, mənsə hamısını oxumaq istəyirəm.

– Əziz cənab Marsena, – ledi dedi, – tələskənlik yaxşı şeylər vəd etmir. Amma istədiyiniz kimi edin. Naharınızı bura gətirəcəklər, başqa heç kim sizə mane olmayacaq. Bu sizi qane edir?

– Əlbəttə, ledi Spenser-Svift. Heç bilmirəm sizə…

– Heç lazım da deyil. Gecəniz xeyrə.

Erve tək qaldı. Portfelindən avtoqələmlə kağız çıxartıb oturdu, ürəyi döyünə-döyünə albomu açdı. Qarı haqlı imiş, yazı doğrudan da xırda xətlə yazılmışdı, çətin oxunurdu. Pandora bilə-bilə belə yazmışdı ki, oxumaq çətin olsun, albom ərinin əlinə düşə bilərdi. Ağıllı qadın imiş. Amma Marsena bu işlərdə təcrübəli idi, bu yazıda da çox çətinlik çəkmədi. Elə ilk sətirlərdən gülümsəməyə başladı. İfadə tərzindən yazanın gənc qadın olduğu bilinirdi. Pandora tez-tez sözləri qaralamışdı, yazanda həyəcanlı imiş. Gündəlik 1811-ci ildə, toydan bir neçə ay sonra yazılmağa başlamışdı.

“25 oktyabr 1811. Çox yorğunam, xəstəyəm, yəhərdə otura bilmirəm. Uilyam ova gedib. Bilmirəm başımı necə qatım. Gündəlik yazmağa qərar verdim. Bu albomu mənə mehriban atam hədiyyə edib. Onu tək qoyduğum üçün elə peşmanam ki! Qorxuram, ərim heç vaxt məni başa düşməsin. O qəddar deyil, amma qadının nə istədiyini bilmir. Görəsən, o heç mənim haqqımda fikirləşir? O siyasətdən, atlardan, fermerlərdən daha çox danışır, nəinki məndən. Deyəsən, evləndiyimizdən bu yana bir dəfə də olsun “sevgi” sözünü işlətməyib. Ah, yox, işlədib. Bir neçə gün qabaq o Bricitə demişdi: “Arvadım məni necə də sevir!” Mənsə bunu deyə bilmərəm”.

Erve şikayət və lağ dolu səhifələri bir-birinin dalınca çevirirdi. Pandora hamilə idi, buna sevinmirdi, sadəcə uşağın doğulmağını gözləyirdi. Pandoranın qeydlərindən ser Uilyamın sevimsiz portreti tamamlanırdı. Bununla bərabər, olduqca mehriban qonşu lord Peterson da gündəliyin səhifələrində peyda olmağa başlamışdı.

“26 dekabr 1811. Dünən Milad bayramı münasibətilə lord Peterson mənə küçük gətirmişdi. Həmişəki kimi evdə tək idim, amma lordu qəbul etdim, o axı məndən çox böyükdür. Mənimlə ədəbiyyatdan, incəsənətdən danışdı. Kaş ki, onun parlaq fikirlərini yaza biləydim! Ona qulaq asmaq adama zövq verir. Onun güclü yaddaşı var. Mənim üçün əzbərdən Valter Skottun və lord Bayronun şeirlərini oxudu. Bundan çox zövq aldım. Lord Petersonun arvadı olsaydım, şübhəsiz, uğur qazanardım. Amma o çox qocadır, mənsə başqasının arvadıyam. Əfsus! Bədbəxt Pandora!”

Sonrakı qeydlərindən məlum olurdu ki, Bayronun “Çayld Haroldun səyahətləri” poeması Pandoraya çox təsir edib. Bunu ərinə deyəndə, Uilyam deyib:

– Bayron? Onunla tanışam. İkimiz də dünyanı gəzdiyimiz vaxt tanış olmuşduq. İtaliyada xeyli xoş gecə keçirtmişik…

Növbəti səhifələrdə Pandora ərini razı salmağa çalışırdı ki, o, Bayronu dəvət etsin.

– Gəlib burda nə edəcək axı? – Əri deyirdi. – O burda darıxacaq. Ayağı axsayır deyə mənə uzun səfərlərdə yoldaşlıq edə bilməyəcək. Həm də ki, o ovçu deyil.

Arvadı inadkarlıq göstərirdi:

– Mən onu əyləndirməyə çalışaram.

Ser Uilyam hirslənirdi:

– Siz?! Bu arvadbazı, bu Don Juanı əyləndirəcəksiniz?.. Bir o qalmışdı ki, arvadımın Bayronla tək qalmağına icazə verim. Onun mənim torpaqlarımda ağalıq etməyinə imkan vermərəm.

Amma Londonda Bayronun şöhrəti getdikcə artmağa başlamışdı, ser Uilyam da hər yerdə onunla dost olduğunu deyirdi. Pandoranın qızı oldu və ağlına gəldi ki, bəlkə lord Bayrondan qızın xaç atası olmağı xahiş etsinlər? “Məşhur şair qızımızın xaç atası olsa yaxşı olmaz?” Ser Uilyam təslim oldu: “Yaxşı, mən ona yazaram. Amma o razılaşmayacaq. Onun başı şeirlərə və qadınlara qarışıb”. Amma Bayron razılaşdı. Biləndə ki, onu – çoxunun iblis hesab elədiyi adamı körpənin, üstəlik də qız uşağının xaç atası etmək istəyirlər, bu ona maraqlı göründü.

Erve Marsena oxumağa o qədər aludə olmuşdu ki, nə aclıq hiss edirdi, nə susuzluq, nə də yorğunluq. Eşikağası Miller əlində içində nahar olan sini tutmuş lakeylə onun yanına gəldi.

– Ledi Spenser-Svift sizə nəsə lazım olub-olmadığıyla maraqlanır.

– Heç nə lazım deyil. Lediyə deyin ki, sənədlər çox maraqlıdır və mən bütün gecəni işləmək istəyirəm.

Eşikağası narazı sifət aldı.

– Bütün gecəni, ser? Doğrudan? Belə olan halda, sizə ehtiyat şam gətirim.

Erve nahara, demək olar ki, toxunmadı, təzədən albomu oxumağa başladı. Bayronun gəlişi olduqca həyəcanla yazılmışdı, Pandoranın xəttini oxumaq olmurdu.

“Bu gün səhər 11-də lord B. gəldi. O necə yaraşıqlıdır! Amma deyəsən, o xoşbəxt deyil. Axsamağından utanır. Buna görə də gəzmir, qaçır, axsadığını gizlətmək istəyir. Amma nahaq yerə! Axsamaq onu daha da maraqlı edir. Qəribədir… Uilyam mənə ehtiyatlı olmağı tapşırıb, guya Bayron arvadbazdır. Amma o mənimlə iki kəlmə də danışmadı. Bununla belə, arada oğrun-oğrun mənə baxır. Bir dəfə güzgüdən baxışını tutdum. Söhbət vaxtısa ancaq Uilyama və lord Petersona müraciət edir. Nə üçün?”

Erve bütün gecəni Pandoranın Bayronun təsiri altına düşməyini izlədi. Belə məlum olurdu ki, gənc qadını qonağın Bayronsayağı hərəkətlər etməməyi maraqlandırmışdı. Bayron Vindherstə gələndə, özünü yaxşı aparacağına söz vermişdi. Birincisi, o başqa qadına vurulmuşdu və bütün fikri onun yanındaydı, ikincisi, qonaq olduğu evin xanımını tora salmağı özünə yaraşdırmırdı, üçüncüsü, ev sahibəsi çox cavan, çox xəyalpərvər idi, Bayron ona əzab vermək istəmirdi.

Buna görə də Bayron Pandorayla sevgidən danışmırdı. Amma ocaq öz-özünə alovlanmağa başlamışdı.

Artıq gecəyarısı idi, Erve səhifə-səhifə qeyd tuturdu. Yarıqaranlıq zirzəmi getdikcə qaranlıqlaşırdı, elə bil şamların işığı zəifləyirdi və Erveyə elə gəlirdi ki, ətrafında kölgələr oynaşır. O qırmızıyanaq ev sahibinin gülüşünü eşidirdi, bu tərəfdə Pandoranın kədərli üzü görünürdü, Bayronsa küncdən bu uyğunsuz cütlüyə baxıb lağla gülümsəyirdi. Fransız təzə şamları yandırandan sonra oxumağa davam etdi. İndi o, gənc qadının Bayronu əyləndirmək üçün işlətdiyi hiylələri oxuyurdu, bu hiylələrin bəziləri çox təhlükəli və bu cür gənc qadından gözlənilməyən şeylər idi. Qadın bilyard oynamaq bəhanəsiylə Bayronla tək qalmışdı.

“Bu axşam ona dedim: “Lord Bayron, hesab edin ki, qadın kişini sevir, kişi isə ona fikir vermir, onda qadın nə etməlidir?” O dedi: “Bax, bunu etməlidir!” – və qəfildən məni qucaqlayıb…”

Axırıncı söz elə yazılmışdı ki, oxumaq olmurdu, amma Erve onu oxuya bildi: “öpdü”.

Erve Marsena dərindən nəfəs aldı. O öz xoşbəxtliyinə inana bilmirdi. “Bəlkə, mən yatıram? – o fikirləşdi. – Axı ancaq yuxularda xəyallar gerçəkləşir”. Ayağa durub seyfə, divana toxundu ki, yatmadığına əmin olsun. Hər şey həqiqi idi, həmçinin gündəlik də. Təzədən oxumağa başladı.

“Mən qorxdum, dedim ki: “Lord Bayron, mən sizi sevirəm, amma mənim uşağım var, o məni atasına bağlayır. Sizinlə ancaq dost ola bilərəm. Amma sizsiz yaşaya bilmirəm. Mənə kömək edin”. O məni başa düşdü”.

Gənc fransız gülümsədi. O Bayronu yaxşı öyrənmişdi və onu hansısa gənc qadının istəklərinə tabe olan platonik aşiq kimi təsəvvür edə bilmirdi. Erve elə bil şairin səsini eşidirdi: “Əgər o saatlarla əlindən tutub şeir oxumağın xoşuma gəldiyini fikirləşirsə, onda səhv edir. Artıq əlaqəmizi möhkəmlətmək vaxtıdır”.

Sonra ağlına gəldi ki, ledi Spenser-Sviftin verdiyi məktub bağlamasında diqqətəlayiq bir şey tapa bilər. Tez bağlamanın lentini açdı. Bunlar doğrudan da Bayonun məktubları idi. Erve o saat şairin xəttini tanıdı. Amma bağlamada Pandoranın yazdığı kağızlar da vardı. Erve onlara da tələsik göz gəzdirdi. Bunlar ledi Spenser-Sviftin yazdığı məktubların qaralaması idi. Məktubları oxuyanda, Erve yanılmadığını gördü. Platonik eşq Bayronu tez darıxdırmışdı. Pandoraya gecə hamı yatandan sonra görüşmək istədiyini yazmışdı. Pandora etiraz etsə də, qərarında qəti deyildi. Erve fikirləşdi: “İndicə qaralamasını oxuduğum məktubun əsli Bayrona çatmışdısa, onda o, qələbənin uzaqda olmadığını hiss etməliydi”. Doğrudan da, qadın cəmisi bircə bəhanə gətirirdi: “Bu mümkün deyil, çünki qəsrdəkilərin diqqətini çəkmədən harda görüşə biləcəyimizi ağlıma gətirə bilmirəm”.

Erve təzədən albomu götürdü. Pandora Bayronla necə məktublaşdığını yazmışdı. Guya o öz kitabxanasından Bayrona kitab verirdi, məktub kitabın içində olurdu. Və marito (ər – ital.) heç nədən şübhələnmirdi.

“Bu gün Uilyam ova getmişdi, qulluqçuların yanında olsa da, bütün günü Bayronla tək keçirtdim. O heyrətamiz idi. Kimsə ona qəsrin zirzəmisindən danışıbmış, o oranı görmək istədi. Onunla düşməyə ürək etmədim, qulluqçunu onunla göndərdim. Qayıdandan sonra dedi: “Gözəl günlərdən birində bu zirzəmi, ömrüm boyu həzzlə xatırlayacağım məkan olacaq”. O, bunula nə demək istəyirdi? Bu eyhamın dərinliyinə getməyi və haqqında danışdığı həzzin mənim xatirəmlə bağlı olduğunu fikirləşməyə qorxuram”.

Məktublarla albom fransıza düyünü açmaqda kömək etdi. Bir gecə, ərinin xoruldadığı və qulluqçuların üçüncü mərtəbəyə çıxdığı vaxt, Pandora Bayronla zirzəmidə görüşməyə razılıq verdi. Bayron inadkar idi. Qadın ondan mərhəmət istəyirdi.

– Lord Bayron, – o dedi, – mən sizin ixtiyarınızdayam. Mənimlə istədiyinizi edə bilərsiniz. Bizi heç kim görmür, heç kim eşitmir. Sizə müqavimət göstərməyə gücüm yoxdur. Mübarizə aparmaq istədim, amma sevgim məni bura gəlməyə vadar etdi. Xilasım sizin əlinizdədir. Mənə sahib olmaq istəsəniz, qarşı çıxmağa gücüm çatmayacaq, amma sonra utancdan və dərddən öləcəyəm.

O ağlamağa başladı. Gənc qadının yalvarışları Bayronu rəhmə gətirdi.

– Siz məndən mümkün olmayan şeyi istəyirsiniz. Amma sizi elə sevirəm ki, sizdən imtina etməyə hazıram.

Onlar bir xeyli bir-birinə qısılıb divanda yanaşı oturdular, sonra Pandora öz otağına çıxdı. Səhəri gün Bayron dedi ki, naşir Merrey onu Londona çağırır və Vindhersti tərk etdi. Həmin gün Pandora bu qeydi yazmışdı:

“Axmaq, axmaq! Hər şey itdi, əlimdən çıxdı, mən sevginin nə olduğunu bilməyəcəyəm. Mən axı o saat onun qucağına atıla bilməzdim, o bunu başa düşmədi. Bəyəm mənim kimi qadın yüngül hərəkət edə bilərdi? Mən ağlamalı idim. O isə məni sakitləşdirməliydi, məni çulğayan hisslərin öhdəsindən gəlməkdə mənə kömək etməliydi. Amma o getdi, bütün ümidlərimi puç etdi! Bunu ona heç vaxt bağışlamayacağam!”

Bayron gedəndən sonra Pandoraya bir məktub göndərmişdi, Pandora da ona cavab yazmışdı. Bayronun məktubu ehtiyatla yazılmışdı, aydındır ki, məktubun Uilyamın əlinə düşməyindən qorxmuşdu. Pandoranın məktubunun qaralaması incə hisslərlə yazılsa da, hirsli qadının fikirləri idi. Gündəliyin sonrakı qeydlərində bir neçə dəfə də Bayronun adı çəkilirdi, ya təzə poeması haqda yazmışdı, ya da növbəti sevgi qalmaqalı haqda. Qeydlərdən qadının Bayrona hələ də acıqlı olduğu hiss olunurdu. Belə görünürdü ki, 1815-ci ildən sonra Bayron tamamilə qadının yaddaşından silinmişdi.

Zirzəminin balaca nəfəsliyindən işıq süzülməyə başlamışdı. Səhər açılırdı. Erve trans vəziyyətindən çıxıb ətrafa boylandı, XX əsrə qayıtdı. Gecə gündəliyi oxuyanda aldığı həzz yadına düşdü. Bunu necə həzzlə yazacaq! İşini qurtarandan sonra yuxusuzluq, yorğunluq hiss etdi. Şamları söndürüb onun üçün ayrılan otağa çıxdı.

Zəng səsi səhər yeməyi vaxtı olduğunu bildirdi. Miller onu dəhlizdə gözləyirdi, o Erveni qonaq otağına apardı. Ledi Spenser-Svift artıq orda idi.

– Sabahınız xeyir, cənab Marsena, – ledi dedi. – Mənə dedilər ki, bütün gecəni yatmamısınız. Ümid edirəm, yaxşı işləyə bildiniz.

– Əla. Hər şeyi oxuyub iyirmi səhifə qeyd tutdum. Bu əvəzsiz əhvalatdır. Bilmirəm sizə necə…

Qarı onun sözünü kəsdi:

– Axı sizə demişdim. Həmişə Pandoranın portretinə baxanda, onun çox ehtiraslı olduğunu fikirləşirdim.

– Doğrudan da, o sevgi və ehtiras üçün yaradılmışdı. Amma əhvalatın bütün marağı bundadır ki, Pandora heç vaxt Bayronun sevgilisi olmayıb.

Ledi Spenser-Sviftin rəngi qaçdı:

– Necə?

Gənc fransız qeydlərini götürüb bütün əhvalatı qarı üçün danışdı.

– Bayron ömründə birinci və axırıncı dəfə hansısa qadına güzəştə getdi, ərinizin ulu nənəsi isə, bunu heç vaxt ona bağışlamadı.

Ledi Spenser-Svift bayaqdan qulaq asırdı, amma daha özünü saxlaya bilmədi:

– Siz nəyisə qaçırtmısınız, ya da başa düşməmisiniz… Pandora Bayronun sevgilisi olmayıb? Bütün dünya bilir ki, olub. Bu qraflıqda elə bir ailə yoxdur ki, bu əhvalatı bilməsin… Lord Bayronun sevgilisi olmayıb!.. Çox təəssüf edirəm, cənab Marsena, əgər gəldiyiniz qənaət budursa, onda bunu yazmağı sizə qadağan edirəm… Necə? Siz Frasaya və başqa ölkələrə sübut etməyə çalışırsınız ki, bu böyük sevgi yaşanmayıb? Pandora qəbrində fırlanar, cənab!

– Axı nə üçün? Pandora həqiqəti hamımızdan yaxşı bilir, axı özü gündəlikdə yazıb ki, Bayronla onun arasında heç nə olmayıb.

– Gündəlik, – ledi Spenser-Svift dedi, – seyfə qayıdacaq və bir də heç vaxt ordan çıxmayacaq. Siz onu hara qoymusunuz?

– Zirzəmidəki stolun üstündədir. Açar məndə deyildi, buna görə də onu seyfə qoya bilmədim.

– Yeməkdən sonra zirzəmiyə düşüb yerinə qoyarıq. Ailə arxivini sizə göstərməməliydim. Yazıq ərim, Aleksandr haqlı imiş… Sizdənsə, cənab, bu… belə deyək… gəldiyiniz qənaət haqda susmağı tələb edirəm.

– Əlbəttə ki, ledi Spenser-Svift, sizin icazəniz olmadan, bircə sətir də çap etdirə bilmərəm. Amma, başa düşmürəm ki…

– Başa düşməyiniz lazım deyil. Sizdən başqa şey istəyirəm – bunu unudun.

– Nə edək? Unudaram… Bu gündəliyi də, yazacağım kitabı da…

– Lap yaxşı. Açığına qalsa, fransızdan bundan artığını gözləmirdim də. Gəlin başqa şeydən danışaq. Cənab Marsena, buraların havası sizə düşür?

Yeməkdən sonra Millerin müşayiətiylə zirzəmiyə düşdülər. Eşikağası seyfin ağır qapılarını araladı. Qarı albomu və çəhrayı lentlə bağlanan saralmış məktub bağlamasını öz əliylə dəri üzlüklü futlyarların və gümüş qab-qacağın arasına qoydu. Miller seyfi təzədən bağladı.

– Bu da belə. – Ledi dedi. – Gündəlik bir də heç vaxt burdan çıxmayacaq.

Onlar yuxarı çıxanda birinci turist qrupu artıq gəlmişdi və dəhlizdə biletlə üstündə qəsrin şəkilləri olan açıqcalar alırdılar. Miller portretlər haqda danışmaq üçün hazır dayanmışdı.

– Biz də içəri girək. – Ledi Spenser-Svift fransıza dedi.

Onlar qrupdan bir az aralı dayanıb Millerə qulaq asmağa başladılar.

– Bu, – eşikağası deyirdi, – ser Uilyam Spenser-Sviftdir (1775-1835). O Vaterlooda vuruşub və Vellinqtonla dostluq edib. Arvadı ledi Spenser-Sviftin portreti kimi, onun da portretini ser Tomas Lourens çəkib.

Gənc turist qız portretə baxmaq üçün yaxına gəlib pıçıldadı:

– Həmin qadının…

– Hə… – Miller də səsini qısıb dedi. – Lord Bayronun sevgilisinin.

Ledi Spenser-Svift fransıza baxıb gözlərini süzdürdü:

– Gördünüz?

daha.az ]]> Mehemmed Mon, 16 Mar 2026 07:39:24 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=16240 https://manera.az/index.php?newsid=16240 ]]>
Stefan Sveyq - görkəmli Avstriya nasiri, şairi, dramaturqu, jurnalisti və ədəbi tənqidçisidir.

MANERA.AZ yazıçının "Avara" hekayəsini təqdim edir.

Baxışları kilsə saatına sataşınca, dərsə gecikdiyinin fərqinə vardı. Kitablarını qoltuğunun altına vurmuşdu. Həmin andan etibarən, tənbəl-tənbəl yeriməyi buraxıb, addımlarını qismən yeyinlətdi. Yayın bu bürküsü onu əcəb də əringən birisinə çevirmişdi. Əslində yaxşı bilirdi ki, yunan dili dərsinə geciksə belə, dünya-aləm dağılmaz. Odur ki, nəfəskəsən bürküdən qovrulan səkiylə laqeyd halda, candərdi bir yerişlə məktəbə tərəf üz tutdu. Ora çatanda dərsə düz on dəqiqə gecikmişdi və bir anlığa ağlına geri qayıtmaq fikri gəldi. Ancaq bu gün yemək süfrəsində evdəkilərdən bir xeyli öyüd-nəsihət eşitmişdi və bunları təkrar dinləməyi özünə heç cür sığışdırmırdı: buna görə də inamla sinif otağına tərəf yönəldi və sərt bir hərəkətlə qapını açdı.

Onun qəflətən kandarda peyda olması bütün sinif yoldaşlarını karıxdırdı. Arxa partalardan rişxənd dolu hırıltılar yüksəldi, ön cərgələrdə oturanların üzlərində isə təkəbbür dolu ifadələr yarandı. Nisbətən yüksəkdə, kürsüdə dayanan professor da özündənrazı bir təbəssümlə onu süzdü və güclə eşidilən, amma aşkar kinayə sezilən bir səslə dedi: "Bircə kərə gecikməsəydiniz, hər halda bunu əsl möcüzə sayardıq, Libman. Gecikmələrdə sərgilədiyiniz bu yüksək əzmkarlığı kaş başqa işlərdə də göstərə biləydiniz".

Bütün sinif uğunub getdi, yoldaşlarının bəziləri buna uca səslə, digərləri isə xısın-xısın güldü. Hamısının da baxışları o ara Libmana dikilmişdi. Amma o, nə bir təpki verdi, nə də üzündəki ifadə dəyişdi. Şuxluqla gülüşənlərin arasıyla öz yerinə tərəf gedərkən hövsələsini güclə cilovlayırdı. Hər dəfə bu qəddar səhnəni yaşayarkən qəlbində dərin bir sızıltıyla yanaşı, dəli bir hiddət hissi də baş qaldırırdı.

Keçib yerində əyləşdi, kitabındakı hansısa səhifəni açıb, gözlərini oradakı hərflərə dikdi və gözləri önündə ləngər vuran o sətirlər qapqara bir burulğan əmələ gətirənə qədər onun bu ovqatı dəyişməz qaldı. O əsnada sinifdə qulağına dəyən bütün sözlər və səslər ona mənasız, ətürpədən bir küyü xatırlatdı. Ətrafında olub-bitən hər şeyə qarşı bəslədiyi biganəlik ona ağır bir yük kimi görünürdü.

Qabaq sıraların üzərində bir neçə günəş halqası əks olunurdu. Eynilə sevincdən çığırışan uşaqlar kimi, bu rəngli halqalar da ora-bura sıçrayır, gözqamaşdırıcı rənglər isə, sanki yumşaq və gözəgörünməz əllərin köməyilə cərgələr şəklində partanın üzərindən səssizcə, həm də sürətlə ora-bura adlayırdılar. İndi maraqla tamaşalarına duran Libman əslində onları dəqiq görüb-eləmirdi. Çünki öz xəyal aləminə qapılmışdı o.

Dünən rastlaşdığı bir hadisə onun gözlərini yaşadığı bu həyata daha geniş şəkildə açmışdı. Əlində dərs kitablarıyla evə qayıtdığı vaxt öz yaşıdlarıyla rastlaşmışdı. Onlardan kimisi universitet tələbəsi, kimisi də zabit idi artıq. Bir vaxtlar səmimi olduğu bu yaşıdları indi artıq ciddiyə almadıqlarından onunla açıq-aşkar rişxəndlə salamlaşırdılar, çünki o, hələ də əl boyda uşaq-muşaqla eyni parta arxasında əyləşirdi, müəllimlərin də mənasız əllaməliyinə qulaq verməyə məcbur idi. Hiddət və çarəsizliyin də qarışdığı acı qəhər hissi belə anlarda boğazında iri bir düyünə çevrilirdi. Özünü ora-bura çırpıb, uşaq kimi çırpınmadığına və ya qabaqlarını kəsib, onlara hədlərini niyə bildirmədiyinə, düzü, elə özü də heyrətlənirdi.

İçindəki iztirab qəlpələndikcə, o da daxilən müəyyən bir təskinlik tapırdı. Demə, ən dərin iztirabın ardınca gələn görünməmiş laqeydlik hissi ən xırda zərrələrə bölübmüş onun qürurunu. Bu, sadəcə, onunmu bəxtinə yazılmışdı ki?! Axı minlərlə insanın da eyni şəraitdə yaşadığından xəbərdar idi o. Bütün bu yaşantıların hər gün başqalarının da bəxtinə yazılan qaçılmaz bir faciə olduğunu dəqiq bilirdi, üstəlik, heç kəsin bunu özü qədər dərinləməsinə yaşamadığından da əmin idi.

Bir avara idi o... Görəsən, bu dünyada onun kimi neçə nəfər tapılardı? Amma bütün bunların başlandığı o günü, yəni imtahandan kəsildiyi günü xatırladıqca, içini dözülməz çarəsizlik hissi bürüyürdü. Buna qərar verən professor, gör, nə qədər düşüncəsiz biri olmalıydı da! İndi cəmi on addım aralıda dayanan, onu əsla ciddiyə almayan və eyni sinifdə ikinci il oxumasına səbəb olan bu kişi özünün ötəri verdiyi bir qərarla hansı iztirablara səbəb olduğu barədə görəsən, bir dəqiqə və ya bircə saniyə düşünübmü heç?! Halbuki bir göz qırpımında bu adam öz tələbəsinin gələcək inkişafı önündə aşılmaz bir sədd çəkmiş, onun həyatını fərqli yönə, fərqli məcraya salmışdı.

Bu səbəbdən o, növbəti sinfə keçə bilməmiş, bir il geri düşməsi isə onda ruh düşkünlüyünə rəvac vermişdi. Hər nə qədər əlləşib-vuruşsa da, uğurları get-gedə və günbəgün azalmış, ən axırda bütün cəhdləri dərsə biganəliklə əvəzlənmişdi. Ədəbiyyata və incəsənətə bəslədiyi maraq bir göz qırpımındaca harayasa buxarlanmışdı. Aldığı o amansız zərbənin təsiri onun gündəlik həyatının ən dərin qatlarında da ciddi əks-səda doğurmuşdu.

Getdikcə, dərslərə hazırlaşmaqdan tamamilə soyumuşdu, öz fikir-xəyal aləminə necə qapılmışdısa, artıq ağlasığmaz və vecəyaramaz fantaziyalarıyla baş-başa qalmağa daha çox üstünlük verirdi. Həm özü bu xəyal-məyal aləminin tam mərkəzində qərarlaşmışdı, həm də bu aləm ona gündəlik həyatda öz güc və qabiliyyəti hesabına nail ola bilməyəcəyi minlərcə imkandan əlavə, hansısa uğurlar da vəd edirdi.

Beləcə, o, tədricən lap dibə doğru enməyə, avaragor bir həyat tərzi sürməyə başladı. İkinci dəfə sinifdə qalarkən, bundan heç tükü də tərpənmədi, çünki qarşısıalınmaz şəkildə bilinməz bir uçurumun dibinə yuvarlandığının artıq tam fərqində idi.

İyirmi bir yaşına girməsinə rəğmən, hələ də məktəb partası arxasında oturması onun nə vecinə gəlirdi, nə də bu durumdan hər hansı çıxış yolu görürdü. Bunun səbəblərini araşdırdıqca, hər səfər eyni nəticəyə gəlib, çıxırdı: imtahandan kəsilməsinin yeganə səbəbi - sadəcə, bəxtinin gətirməməsi imiş. Get-gedə beynində kök atmağa başlayan bu qənaət artıq əsl taxıntıya dönmək üzrə idi, bunun əsassız, uydurma bir ehtimal olduğu özünə əyan olsa da, onun xəstəhal beynində bu qənaət qəti bir hökmə çevrilirdi ki, bu da təsadüfi bir sonuc sayıla bilməzdi.

Bəlkə də içində bəslədiyi gizli kin və ya səbəb ucbatından professor ona qarşı bu cür davranmağa qıyırdı. Bu inamın özünə yer elədiyi vaxtdan bəri qəlbi kinlə dolub-daşırdı. Hər dəfə baxışları professorun üzünə sataşanda bütün varlığı hiddətdən lərzəyə gəlirdi. Saralmış çöhrəyə, rahib görkəminə malik professor öz kürsüsündə görəsən, necə belə arxayın dura bilirdi axı?! Hansı ağır günahlar işlədiyini görməməzliyə vuran bu kişi özündən əmin bir şəkildə, həm tam ciddiyyətlə, həm də uca səslə bu cür cansıxıcı, yalan-palan və mənasız mövzularda necə danışırdı?! Məhz belə birisi onun aqibəti barədə hökm vermək, bütün həyatını hansısa məcraya yönəltmək hüququna sahib imiş və bu imkandan da dərhal yararlanıbmış. Bunu düşündükcə, əsəbləri tamamilə tarım çəkilirdi və özündən ixtiyarsız yumruqlarının necə sıxıldığını, kinli baxışlarla o adamı necə süzdüyünü özü də hiss edirdi.

Təsadüfən həmin an ona tərəf qanrılan professor bu kəskin baxışları havadaca yaxaladı. Heç nəyin fərqinə varmadığından kişinin üzündəki cizgilər bir az sərtləşərək, daha ötkəm bir ifadə qazandı. Professor:

- Libman, tavana marıtlamaqdansa, fikrinizi dərsə cəmləməniz və dərsliyə baxmanız daha məsləhətlidir, - dediyi an oğlan diksindi. Bu kişinin ona bu cür təpinməsi isə bədəninə közərən bir damğa basması qədər dözülməz idi. Onun da tərs damarı tutdu və daha susmamaq qərarına gəldi:

- Hörmətli professor, mən dediklərinizi diqqətlə dinləyirdim.

- Bax, bu - bəyəniləcək haldır: elə isə az əvvəl dediklərimi təkrarlayın, görüm.

Kişi bu sözləri eləcə, yəni hər hansı ard niyyət güdmədən dilinə gətirsə də, Libman bunlarda da sonsuz bir qəddarlığın nişanələrini sezdi. Düzü, nə deyəcəyini bilmirdi, alt dodağını gəmirib durduğu anlarda o həmişəki naxoş qənaət təkrar qəlbində zühur elədi. Ciddiyə almadığı bu qarşıdurma əsl fəlakətə yol aça bilərdi: hə, əgər tale yenə də öz gündəlik hoqqalarını təkrarlamaq niyyətinə düşsəydi, bax, onda ən əhəmiyyətsiz şeylər də ağıla gəlməyəcək nəticələrə gətirib-çıxara bilir. Az sonra nələrinsə baş verəcəyinin fərqindəydi artıq. İçində yüksələn çarəsizlik dalğası onu qətiyyətli davranmağa səsləyirdi: köhnədən bəri qəlbində qalaqlanan kin nəhəng bir çaya dönmüşdü və artıq öz məcrasına sığmayacaq şəkildə coşub-daşırdı. Bununla yanaşı, o, hələlik hisslərini cilovlamağı bacarırdı, rəngi qaçmış dodaqları səyrisə də, susub, dururdu.

Professor bir neçə saniyə də gözlədi. Sonra təmkinlə dedi:

- Belə çıxır ki, heçcə nə deyə bilmirsiniz və bir qədər əvvəl mənə ağ yalan söyləmişdiniz!

Bu, artıq qəti hökm idi. Geriyə çəkilmə ehtimalı da sıfırlanmışdı. İndi Libman çoxdan bəri itirdiyi bir dəyər uğrunda çarpışmalıydı. Həm də indiyədək qəlbinin dərin guşələrinə gömdüyü hisslərin artıq boy göstərdiyini və bir an əvvəl dilə gətirilmək istəndiyini sezirdi. Bu gün olmasa, sabah bunu edəsiydi. Hələ bütün bunlar bir yana dursun, sinif yoldaşlarının hırıltı və pıçıldaşmaları da əsəblərini daha betər şəkildə gərirdi. Bundan belə dünya da dağıla, onlara baş qoşan deyildi.

Arxayın şəkildə və qətiyyətlə dedi:

- Mən yalan-zad söyləmirdim... Əgər istəsəm, bayaq dediklərinizi eynən təkrarlayaram!

- Amma təkrarlamaq istəmirsiniz, eləmi?

- Hə, istəmirəm, çünki o bəhs etdikləriniz mənasız şeylər idi.

Bu iddia sinifdə bir şimşək misalı çaxdı. Bayaqdan bəri bu söhbətə qulaq verən və bunun nə ilə bitəcəyini maraqla gözləyən üzlərdə dolaşan təbəssümlər qəflətən dondu. Bu fikir toqquşmasının ciddi bir faciəyə çevriləcəyini artıq hər kəs hiss eləyirdi. Çünki bu sinifdəkilərin içində ən soyuqqanlı adam elə Libmanın özü idi. Heç nədən çəkinmədiyi üçün, adətən ötkəm davranmağı uyğun sayırdı. Ən axırda da o, istədiyinə nail oldu.

Belə bir cavab gözləmədiyi üçün professor özünü tamamən itirsə də, az sonra bütün iradəsini topladı. Yeyin addımlarla Libmana tərəf yeriyib, həyəcandan nəfəsi daralaraq sadəcə:

- Siz qabasınız! - deyə bildi.

- Özünüzsünüz, qaba!

Bu cavabdan sonra professor nəsə deməyə daha hacət görmədi. Bir göz qırpımındaca yaxalaşma, itələşmə və bir-birinin saçına-başına əl atmalar baş alıb, getdi. Həm də onlardan hansının digərinə əl qaldırdığını otaqdakılardan heç kəs anlamadı, baxmayaraq ki, əlbəyaxa olanların hər ikisi içlərindəki kini və acığı artıq maneəsiz bir şəkildə sərgiləyirdilər. Bir də bu səhnə yalnız bir neçə saniyə davam elədi. Ardınca qəlbində yığılan kinin diktəsiylə Libman professora hələ bir yumruq da ilişdirdi və kişi yerində səndələdi. Qapıldıqları bu həyəcandan sinifdəki hər kəs yerindən sıçradı, o ara sinifdə qəfil gurultu qopdu. Amma yoldaşlarının bu məsələyə qarışmasına hər hansı imkan verməyən Libman cəld hərəkətlə papağını asılqandan götürdü, sinifdən çıxarkən hələ qapını öz ardıyca zərblə çırpdı da. Hərçənd bayıra can atdığı həmin anlarda onun nə bir hədəfi vardı, nə də ki planı...

Sonrakı bir saat boyu avara-avara küçələri dolaşdı, sonra bu yaşananları götür-qoy edərək, bir qərara gəldi. Ən incə məqamlarına qədər hər şeyi ölçüb-biçdi, gözləri qarşısından minlərlə görüntü - özünün gəncliyi, gələcəyi və ailəsi - bir lent misalı gəlib-keçdi, amma bütün bunlar ayrı-ayrılıqda onun gələcək planlarını necə dəyişdirdisə, qarşısında açıldığını sandığı o yol get-gedə daralan bir cığıra çevrildi...

Özündən ixtiyarsız addımlarını, nəinki yeyinlətdi, hətta qaçmağa da başladı. Xırda ümidlər və dumana bürünmüş ehtimallar bir şimşək sürətiylə gözləri önündə canlansa da, o, qaçmağına əsla ara vermir, daha betər götürülürdü. Maşın və arabaların hay-küyü, küçədəki damba-durum, qarşısına çıxan laqeyd və onun yaşadıqlarından tamamilə xəbərsiz insanların deyinmələri də daxil, onun öz təlaşlı addımlarının qopardığı tappıltılar da qulaqlarında güclü əks-səda yaradırdı. Sanki beynində oyanan düşüncələri keyitməkdən ötrü o, öz sürətini get-gedə artırırdı. Beynində isə yalnız bircə cümlə dolaşırdı: "Bir az da iti... Bir az da iti..."

Varlığındakı hər şey artıq bu cümlənin ritminə uyğunlaşaraq, ağılasığmaz bir sürətlə bütün bədən əzalarına yayılırdı deyə, o, tamamilə key və hissiyyatsız bir məxluqa çevrildi. Bir də baxdı ki, gəlib körpüyə çatıb. Orada bir dəqiqəliyinə karıxıb, durdu, amma bu, ağlındakı işi gerçəkləşdirməkdən qorxmasından yox, tir-tir titrəyən qollarında özünü məhəccərdən üzüaşağı atmaq üçün yetərincə güc tapmayacağından irəli gəlirdi.

Gözgörəsi məhvə sürüklənən həyat yolu təkrar xəyalında canlandı. Qəfil titrəyişə yenik düşən bədəniylə artıq heç cür bacara bilmirdi. Tək həmlə etməklə, məhəccərin üzərinə sıçradı və bir şimşək sürətiylə özünü aşağıdakı qaranlıq suların ağuşuna buraxdı.

Dilimizə çevirdi: Azad Yaşar ]]> Mehemmed Sun, 22 Feb 2026 19:22:57 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18089 https://manera.az/index.php?newsid=18089 ]]>
MANERA.AZ Maksim Qorkinin “Knut Hamsun” essesini təqdim edir.

Adamlar var onlar üçün kitab yazmaq sənətdir, yaşam vasitəsidir. Əgər onlar adamı şərləmir, onu olduğundan daha pis göstərmirlərsə, bu, artıq yaxşıdır. Onlar kobud şəkildə olsa da, öz yaxınını azacıq bəzədikdə lap yaxşı olur. Hətta bunu yalnız oxucu rəğbətini qazanmaqdan ötrü edirlərsə də.

Hesab edirəm ki, oxucuların özlərini daha az solğun görməsi onların xeyrinədir. Rəngarənglik insanla xoruz arasında oxşarlıq yaradır. Bu quş isə uçmağı bacarmasa da, hər halda yer üzərində qürur və vüqarla gəzişir, lakin təkcə dünyaya milyonlarla yumurta bəxş etdiyi üçün deyil, həm də rəqabətin mədəni mənasını yaxşı anladığı üçün.

“Qan-tər” içində işləmək xəstəliyinə – “istedad”a düçar olmuş yazıçılar var. Onlar “şöhrət” yolunda narahat meyllə kitab yazmağa, öz şəxsiyyətini “adi insanlar” xaotik kütləsindən tamamilə haqlı və bioloji cəhətdən təsdiq olunmuş ehtirasla “çıxarmağa”, bu insanlar arasında yaradan, sakinləşdirən və əyləndirənə qarşı diqqət və rəğbət atmosferi yaratmağa vadar olur. Belə yazıçılar üçün tənqidçilərin tərif dolu sözləri, oxucuların hörmət dolu münasibəti, qadınların çox şey vəd edən marağı və bu qəbildən olan digər şeylər, yəni ağlı dumanlandıran və daha çox işləməyə sövq edən hər şey qəti şəkildə lazımlıdır. Bu cərgənin yazıçıları əbədi deyillər, öz adını “əsrlərin yaddaşı”na yazmaq onlara qismət olmur, lakin məhz onlar Orta əsrlərin əsrarəngiz məbədlərini ucaltmış adsız bənnalartək, sözün geniş mənasında, “ədəbiyyat” məfhumunu yaradırlar.

Onlardan sonra müstəsna mənəvi güc, fikrin cəmlənməsi və demək olar ki, ruhi hissiyyata malik yaradıcılar gəlir. Onlar heç kəsin görmədiyini sezmək, anlaşılmayanı dərk etmək, adidə qeyri-adini tapmaq qabiliyyətinə sahibdirlər. Onların kitabları üzərində təsiredici və məftunedici intimlik izi var. Hər zaman hiss edirsən ki, onlar üzünü “hamıya” deyil, hansısa bir nəfərə, sevimli birinə tutublar, elə ancaq bu bir nəfər onlar üçün vacibdir, təkcə o onların “müqəddəs yazı”sının dərinliyi və əhəmiyyətini anlamaq iqtidarındadır.

Bəlkə də, bu insan fiziki baxımdan heç mövcud da deyil, yaradıcılar onu, sadəcə, uydururlar. Xəyali həmsöhbət müstəsna şəkildə dərrakəli və ağıllıdır, çünki o, məhz sən özünsən. Anatol Fransı canlı insan-dostla tamamilə sərbəst şəkildə, fasilələr, gərəkli susmalar və üç nöqtələrsiz danışdığını təsəvvürümə gətirə bilmirəm.

Onlar incəsənətin monumental adamları, “əbədi kitablar”ın yaradanları, ədəbiyyat sahəsində müstəbidlərdir, məktəb, cərəyan və üslubların yaradıcılarıdır.

Knut Hamsun məhz bu söz yaradıcıları qrupuna aiddir. Amma hətta onlar arasında da o mənim üçün müstəsna təşkil edir. Müasir ədəbiyyatdan yaradıcılıq orijinallığına görə, onun səviyyəsində olan heç kimi görmürəm.

Fikrimcə, onun üçün “məktəb”, “üslub” və eynən elm kimi “ikinci təbiət”i yaradan həqiqi incəsənətin arxasınca kölgətək sürünən, ümumiyyətlə, hər şey onun üçün tamamilə maraqsızdır. İncəsənətin elmdən fərqi ondan ibarətdir ki, elm “ikinci təbiət”i qayğıkeşliklə insanın xaricində, incəsənət isə daxilində əmələ gətirir.

Hamsun yaradıcılığı, həqiqətən də, insanlar haqqında “müqəddəs yazı”dır, bu yazı hər hansı daxili bəzəklərdən azaddır, onun gözəlliyi dəyişməz və dəhşətli dərəcədə sadə həqiqətdən ibarətdir. Bu sadə həqiqət onun təsvir etdiyi norveçli obrazlarını eynilə antik yunan heykəlləri kimi artıq dərəcədə gözəl edir.

O, oxucular, ya da yeganə “sevimli” üçün yazmır. Xeyr. Elə təəssüratım var, sanki Hamsun bilir və hiss edir ki, oxucuların başı üzərindən kiməsə və harasa danışır.

Danışarkən o düşünür, lakin fikrimcə, Knut Hamsunun nəyi isbat etmək istədiyini axtarmaq cəhdi faydasız olardı. Onun düşüncələri “pedaqoji” niyyətlərdən tamamilə azaddır, onun fikirləri heç bir mənəvi doqma və sosial hipotezlərə tabe deyil. Mənə elə gəlir ki, onun fikirləri ideal dərəcədə azaddır.

“Hə, hamımız yer üzündəki səfillərik”, – o deyir. Deyir, amma bunu qəti şəkildə söyləmir. O pessimist deyil. Onun “səfillər”i dünyanın sahibləridir, yaratdığı balaca və sərt ölkənin adamlarının hamısı qəhrəmandır. “Torpağın bərəkəti”ndəki İsaak epos insanıdır. Edda ona qədər yaradılmasaydı, o, əlbəttə ki, Eddanı yaradar, təxəyyül iplərilə öz Tor, Baldur, Freya və Lokisini toxuyardı. Əsas da Lokini, çünki şəri də hərəkətə gətirmək lazım, başını düzəltmək gərəkdir ki, sonra qoparasan. Düşünürəm ki, Lokinin başını İsaaka bənzər biri qoparacaq və çoxdan baş verməsi gərəkdiyi və insana layiq olduğu kimi, yer üzündə qəzəbsiz məskunlaşıb səmanı yeniləyərək oraya yeni – daha insani və mehriban ilahlar yerləşdirəcək. Çünki gələcəyin bu yaxşı, ağıllı insanı səmanı boş qoymayacaq ki, bu boşluq onun qəlbinə sızmasın.

Freken D’Espar “yaxşı və pis xüsusiyyətlərində elə inadkardı ki, tamamən dünyəviliyə uymuşdu. Biz bunu belə adlandırırıq”.

Altından xətt çəkilmiş dörd sözə Hamsun müdrikin rəhmdil və yumşaq kinayəsini ötürmüşdü: dünyəvidən başqa nə var? Səhrada – titrəyən, ayaqlar altında parça-parça olan, Lissabon, Martinika, Messina və Yaponiyada olduğu kimi, bircə dəqiqə içində on minlərlə insanın qırılmasına səbəb olan yerdə yaşamağa məhkum aciz insanların əzablarından daha önəmli nə var?

Mövcudluğumuzun mənası da məhz elə bu dünyəvilikdədir. Onun üçün bundan artığının olmamasında isə insan günahkar deyil axı. İnsan üçün təsəlli tapmaqdan ötrü yaratdığı allahdan başqa heç nə yoxdur. Mən şəxsən isə onda onun mexanikası qədər də mistika görürəm. Məgər allah hökmranlıq, hər şeydən xəbərdar olma ideyasını mükəmməlləşdirmək, harmonizasiya etməkdən ötrü yaradılmayıb? Məgər o, insanın yeganə müdafiə silahı olan fikrin övladı deyil?

Düşünmək olar ki, özünün son kitabları – “Torpağın bərəkəti”, “Quyu yanındakı qadın”, “Qorahus sanatoriyası” əsərlərində Hamsun yalnız ona görünən və tanış olan hansısa varlıqla söhbət edir. Ola bilsin, bu, necə deyərlər, “dünyəvi şüur”dur, bəlkə də, onunla söhbət etməkdən ötrü Hamsunun özü tərəfindən yaradılmış öz allahıdır. Məhz elə ona norveçli sənətkar “Torpağın bərəkəti”ndən olan İnger kimi insanların həyatından dastanvari sadəliklə qorxunc əhvalatları danışır. “O, insanlar arasında, demək olar ki, heç bir şey, əhəmiyyətsiz bir təklik idi”, – Hamsun yekrəng həyatın qəhrəmanını bax belə təsvir edir.

Hamsuna qədərki yazıçılardan heç biri guya simasız və əhəmiyyətsiz insanlar haqqında bu qədər təəccübləndirəcək şəkildə bəhs edə bilmirdi və heç kəs simasız insanların mövcud olmadığını bu dərəcədə inandırıcılıqla göstərə bilmirdi.

Yerdə günahsızcasına ölümə məhkum milyonlarla qəhrəman-qarışqalar yaşayır, onlar öz şəhərlərini tikir, müdrik və gözəl şeylər düşünüb icad edərək öz çətin həyatlarını hər yolla bəzəməyə çalışır, öz-özləri üçün sosial həyatın əzabverici, tab gətirilməyəcək şərtlərini yaradırlar.

Bu, məhz bu şüursuz və qorxunc həyatı Hamsun öz həmsöhbətinə nəql edir. Sanki heyrət hissi ilə nəql edərkən öz qəzəbini sözlərdə gizlədərək həmsöhbətinə sual verir:

– Bunların nə üçün lazım olduğunu bilirsən? Xəbərin var biz – qəhrəmanlar və əzabkeşlər bir-birimizin gözündə nəyə görə belə dəyərsiz, belə simasızıq? İnsanların həyatının nəyə görə belə uğursuz olduğunun səbəbini anlaya bilirsən?

Həmsöhbəti hiyləgərliklə, bəlkə də, elə onun kimi, heyrət içində qalaraq sükutunu pozmur.

– Hə, – Knut Hamsun – böyük sənətkar təkid edir, – həyat belədir. Bəs niyə? Cavab verə bilərsən?

Cavab almır.

Belə olduqda, Hamsun əvvəlkindən də böyük sadəliklə saysız-hesabsız əzablara məhkum günahsız insanlar haqqında yeni bir əhvalat danışır.

– Hə, – o deyir, – hamımız yer üzünün səfilləriyik. Niyə səfilləriyik? Hansı günahımıza görə? Biz yer üzündə o qədər çox işləyib onu bəzəyirik ki! Sözün düzü, bir-birimizi sevib hörmət etmək üçün səbəblərimiz də var. Yaxşı da işçilərik. Bilirsən nəyə görə bir-birimizə bu qədər əzab veririk? Bunların nəyə lazım olduğunu başa düşə bilirsən?

Yenə cavab yoxdur.

Yer üzündə Knut Hamsun obrazında yaşamaq və həyatın boyunca kar, lal, bəlkə də, sağalmaz şəkildə küt, yaxud inanılmaz dərəcədə dəli biri ilə danışmaq çox böyük hünərdir. Nə yaxşı ki, bu əjdaha heç mövcud da deyil və Hamsun kimi insanlar həyat barəsində düşüncələrə dalaraq Lokinin başının düzəldirlər ki, onu sonradan qoparsınlar..(daha.az) ]]> Mehemmed Thu, 19 Feb 2026 13:48:11 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18084 https://manera.az/index.php?newsid=18084 ]]>
Klaris Lispektor (1920–1977) - XX yüzil Latın Amerikası ədəbiyyatının (Braziliya) ən önəmli qələm sahiblərindən biridir. Franz Kafkadan sonra ən mühüm yəhudi yazıçılardan biri kimi dəyərləndirilən Lispektorun yaradıcılığı uzun illər Braziliyadan kənarda da böyük maraq doğurmuşdur. Onu “Latın Amerikasının Virciniya Vulfu” adlandırırlar, lakin əslində, Lispektor yaradıcılığında heç kimi təqlid etmirdi. Klaris Lispektor ədəbiyyatda bənzərsiz söz sahiblərindən biridir. Yenilikçi roman və hekayələri ilə uluslararası şöhrət qazanan müəllif yazıçılıqla yanaşı jurnalist fəaliyyətini də davam etdirmişdir.

Süjetsizliyin poetikası kimi dəyərləndirilən “Qızılgülün təqlidi” əsəri bir qadının öz daxili həqiqətinə çatdığı anda geri çəkilməsi haqqında yazılmış unikal mətndir…Əsəri təqdim edirik.

* * *

Armando işdən gələnə qədər evi səliqəyə salıb qəhvəyi donunu geyinməli idi ki, həyat yoldaşı hazırlaşanda ona qulluq edə bilsin və sonra keçmiş günlərdə olduğu kimi qol-qola girib sakitcə evdən çıxsınlar. Doğrudan, sonuncu dəfə nə zaman bunu etmişdilər?

Amma artıq yenidən “sağaldığı” üçün avtobusa minəcək, həyat yoldaşının qoluna qısılıb pəncərədən həyatı müşahidə edəcəkdi, elə digər qadınlar kimi. Sonra isə əyləşdikləri stula arxayınlıqla yayxanıb dostları Karlota və Joao ilə axşam yeməyi yeyəcəkdilər. Sonra Armando dostu Joao ilə gündəm xəbərlərini müzakirə edəcəkdi. Axırıncı dəfə nə zaman Armandonu rahatlamış şəkildə görmüşdü? Əslində, kişilərin gerçək hüzuru xanımlarını unudub başqa bir həmcinsləri ilə söhbət edəndə başlayır. Yeri gəlmişkən, o da Karlota ilə qadınlara aid məsələlər barədə danışacaqdı. Çox keçmədən, Karlotanın avtoritar və bir qədər laqeyd münasibətinə təslim olacaq, küçümsəyici davranışlarına, anadangəlmə açıqsözlülüyünə, göstərdiyi sevgiyə və ərinin onu unutmasına öyrəşəcəkdi. Nəhayətində özü də bunları qəbul edərək mənasızlığa geri dönəcəkdi. İndi o bütün gecəni soyuqda keçirən, sonra da heç nə baş verməmiş kimi qabağına bir boşqab süd qoyulan pişiyə bənzəyirdi. İnsanlar günbəgün özləri də bilmədən “sağalmasına” kömək edirdilər. Onunla adını əzbərə bildikləri dərman şüşəsini yenidən görürlərmiş kimi davranırdılar. Özlərini baş verənləri unutmuş kimi aparmaqla, tədricən unutmağa kömək edirdilər. Bəlkə də, heç rol oynamırdılar, həqiqətən də unutmuşdular… Ərini ən son nə vaxt tam rahatlamış, onu unutmuş halda görmüşdü? Bəs özü, özü necə?

Makiyaj masasını təmizləməyi dayandırdı, güzgüyə baxdı. Neçə vaxtdır güzgüdə özünə baxmırdı? Simasında evdar xanımlara xas bir zərafət var idi. Saçlarını solğun və iri olan qulaqlarının arxasına səliqə ilə toplamışdı. Qəhvəyi gözləri, şabalıdı saç rəngi və bənizi artıq gənc sayılmayan üzünə təvazökar, qadınsı bir aura qatırdı. Bəs gözlərinin ən dərinliklərində kök salan o kiçik qırğınlıqda, o kiçik təəccübdə heç vaxt sahib ola bilməyəcəyi övlad əskikliyini görən bir kimsə tapılardımı?

Tələbəlik illərindən sistemli çalışmağa meyilli idi. Dərsi başa düşmədiyi vaxtlarda belə müəllimin danışdıqlarından vacib hissələri səliqəli xətlə dəftərinə qeyd edərdi. Bu meyil indi yenidən baş qaldırmışdı. Xidmətçisinin istirahət günündən əvvəl evlə bağlı işləri planlamışdı. Beləcə, Mariya gedəndən sonra 1) rahat-rahat geyinəcək 2) Armandonun gəlişini gözləyəcək 3) üç nə idi? Hə. Belə edəcəkdi. Üstəlik, krujevalı yaxası olan həmin qəhvəyi donunu geyinəcəkdi. Öncədən duş almışdı. Sakre-Kördə oxuduğu zamanlarda da çox səliqəli və təmiz idi, şəxsi gigiyenaya xüsusi əhəmiyyət verir, hər cür dağınıqlıq onda qorxu və ikrah hissi yaradırdı. Karlota isə onu heç vaxt bu keyfiyyətlərinə görə bəyənmirdi və ya heyran olmurdu. Karlotanın reaksiyaları həmişə fərqlənirdi: o iddialı qız idi və möhkəm gülürdü. Laura isə yox, hər şeyi yavaş, asta-asta edirdi. Ləngliyə xüsusi rəğbəti vardı. Karlota heç nədə təhlükə görməzdi. O isə həmişə təmkinli davranırdı. Onlara “İsanın təqlidi”ni oxumaq tapşırıldığında, o, mahiyyətini anlamasa da, şövqlə oxuyub bitirmişdi. Amma Tanrı günahından keçsin, içindən keçirmişdi ki, İsanı təqlid edən hamı əvvəl-axır yoxa çıxacaq. İşığın içində itib-batacaq. Özü də təhlükəli şəkildə. Çünki İsanın cazibə qüvvəsi, təsir gücü inanılmaz dərəcədə böyük idi. Karlota isə bu əsəri oxumaq istəməmiş, üstəlik rahibəyə oxuduğu barədə yalan da danışmışdı. Hə, bəli. O qəhvəyi donu geyinəcəkdi. Yaxası krujevalı olanı.

Amma qəfil saata baxanda diksindi. Gün ərzində bir fincan süd belə içmədiyini xatırladı.

Bu səhlənkarlığı ilə özünü Armandonun və sadiq dostlarının qarşısında günahkar saydığından elə soyuducunun qarşısındaca südünü qurtum-qurtum içməyə başladı. Sanki hər qurtumla insanlara olan günahlarının kəffarəsini ödəyirdi. Çünki həkimi tapşırmışdı: “Yeməklər arasında süd için, mədəni boş qoymayın, çünki bu, həyəcan yaradır”. Ona görə də həyəcanlı olmasa belə, fasiləsiz şəkildə, hər gün gözlərini yumub yavaş-yavaş südünü içirdi. Amma həkimin dediklərində qəribə bir ziddiyyət var idi. Bir yandan ayaqyeri qoymadan qəti göstəriş verir, digər tərəfdən isə “özünüzü heç nəyə məcbur etməyin, sərbəst buraxın, zamanla hər şey qaydasına düşəcək” deyirdi… Bunları deyərkən həkim kürəyinə bir şillə də ilişdirmişdi… Bu bir yandan Lauranı qürurlandırsa da, digər tərəfdən utandırmışdı. Amma onun nəzərində iki fikir bir-birinə qəti uyğun gəlmirdi. Elə bil həkim ondan un yeyə-yeyə fit çalmasını istəyirdi. İkisinə eyni vaxtda əməl edə bilmək üçün hiyləyə əl atdı. Həmin bir stəkan südü ona hökm edən gizli gücə çevirdi. Hər qurtumunda bir kəlmənin dadını və kürəyindəki şilləni xatırladan gücə. Belə ki, südü özü ilə qonaq otağına aparır, sərbəstcə divanda əyləşir, guya qəti vecinə deyilmiş kimi, “özünü məcbur etmədən” içirdi. Beləcə, iki tapşırığa da əməl etmiş olurdu. “Kökəlsəm də, eybi yoxdur”, – ürəyindən keçirtdi. Gözəllik heç vaxt onun üçün önəm kəsb etməmişdi.

Öz evində qonaq kimi divanda əyləşdi. Ev təzəlikcə təmir olunmuş, yenilənmişdi, ona görə də yadırğamışdı. Sanki mənzil ona yox, başqasına məxsus idi. Bu hiss könlünü oxşayırdı. Çünki o, Karlota kimi evini özünə oxşadan qadınlardan deyildi. Onun evi heç kimə bənzəmirdi. Evinin konkret “kimliyi” yox idi. Sanki məhz bu cəhətə görə də Laura üçün qüsursuz idi.

“Ah, nə yaxşı ki, yenə evdəyəm… həqiqətən evdəyəm”, məmnun-məmnun gülümsədi. Boşalmış süd stəkanını əlində tutaraq gözlərini yumdu. Bu gün yorulmuşdu. Armandonun köynəklərini ütüləmiş, sabah üçün “görüləcək işlər” siyahısı yazmış, marketdə xərclədiklərini qəpiyinə qədər hesaba çəkmişdi. Bu zaman çərçivəsində bir an belə nəfəsini dərməmişdi. Yenidən yorula bilmək necə də gözəl idi.

Əgər Mars planetindən mükəmməl biri gəlib Yerdə insanların yorula və qocala bildiyini görsəydi, bunu təəccüblə qarşılayar, adamlara rəhmi gələrdi. İnsan olmağın, hər gün yorulmağın və uğursuzluğun necə bir hiss olduğunu o necə başa düşsün?.. Bu naqisliyin içindəki incəliyi, yaşamın zərafətini ancaq işin içində olanlar anlaya bilər.

Və nəhayət, Mars planetinin mükəmməlliyindən geri döndü. Həyatında bir kişinin həyat yoldaşı olmaqdan başqa heç bir amalı olmayan qadın hər gün qüsurlu tərəflərini yenidən kəşf edirdi. Gözlərini yumub minnətdarlıqla ah çəkdi. Ən son nə vaxt yorulmuşdu? Amma indi, demək olar ki, hər gün özünü bitkin hiss edirdi. Məsələn, Armandonun köynəklərini ütüləyirdi. Ütüləməyi həmişə çox sevib və təvazökarlıqdan uzaq olsa da, bu işdə çox bacarıqlı idi. Bitirdikdən sonra isə onu mükafat gözləyirdi – yorulub əldən düşmək. Artıq yorula bilməməyin yaratdığı təşviş yox idi. Artıq daxilində yer tutan o boş, ayıq və vahiməli boşluq yox idi. Daha o qorxunc azadlıq yox idi. Artıq gecə-gündüz yatmamağın verdiyi vahiməli rahatlıq yox idi. Bu rahatlıq onu yorğun və çaşqın həyat yoldaşının nəzərində fövqəlbəşər varlığa çevirmişdi. Susub fikrə dalanda belə ağzından qəribə kəskin qoxu gələn əri narahat vaxtlarında belə onda sevgi doğururdu. O, tənha mükəmməlliyinin içində fövqəlbəşər və sakit görünürdü. Əri onun ziyarətinə sevgililik zamanlarında olduğu kimi utancaq və rəsmi halda gəlir, üzüm və alma gətirirdi. Tibb bacısı çiyinlərini çəkə-çəkə meyvələri yeyirdi. Ağzından gələn pis qoxu və gərgin gülüşü ilə Armando nəsə anlamağa çalışırdı. Atasının evindən keşişin xeyir-duasıyla aldığı bu tijukalı qızla nə edəcəyini heç cür anlamırdı. Çünki o qız sakit suda qəfil yelkən açan bir qayığın atılması kimi, gözlənilmədən əlçatmaz birinə çevrilmişdi.

Artıq belə olmayacaq. Bir də heç vaxt belə olmayacaq.

Sadəcə bir anlıq zəiflik göstərmişdi. Amma sonra tamamilə geri qayıtdı, indi keçmişin təfərrüatları ilə insanları bezdirməmək üçün özündən ehtiyat edirdi. Sakre-Kördə oxuduğu vaxtlarda sinif yoldaşları tez-tez “Bunu min dəfə danışmısan!” deyərdilər. Bu yadına düşəndə üzünə utancaq gülümsəmə qondu. O, tamamilə geri qayıtmışdı. İndi hər gün yorulur, hər gün axşama yaxın üzü düşürdü və gecə onun üçün öz mahiyyətinə qayıdırdı. Artıq gecə sadəcə ulduzlarla dolu mükəmməllik deyildi. Hər şey ahənglə yerinə qayıdırdı. Və günlər onu da yorurdu, onu da udurdu hamı kimi. Hamı kimi o da insan idi indi. Artıq əvvəlki mükəmməllik, gənclik yox idi. Bir zamanlar xərçəng azarı kimi bədənini bürüyən o şey artıq yox idi…

Yuxulu gözlərini açdı, süd fincanı əlində qalmışdı, amma bərk yorulduğundan gözlərini yenidən yumdu. Bütün zərrələri ilə o tanış və kirli suda yuyunurdu. Hə, bir az ürəkbulandıran idi, amma nə fərqi var ki? Zatən özü də ürəkbulandırandır, bunun fərqində idi. Əri isə belə düşünmürdü. Bu ondan ötrü heç nəyi dəyişmirdi. Çox şükür ki, ağıllı və maraqlı olmasını tələb edən bir mühitdə yaşamırdı. Daim onu ayıq-sayıq olmağa məcbur edən idman zalından da qurtulmuşdu. Nə əhəmiyyəti vardı ki? Armandonun köynəklərini ütüləmiş, bazara getmiş, orada xeyli yubanmışdı. Bütün bu yorğunluğun içində onun üçün xoş və dinclik bəxş edən bir yer vardı: bir zamanlar həm özü, həm başqaları üçün utanc mənbəyi olan həmin sönük yer. Amma, dediyim kimi, çox şükür, qayıtmışdı.

Əgər daha böyük imanla və sevgilə axtarsaydı, yorğunluğunun içində o daha gözəl yeri – yuxunu tapardı. Onun həzzilə dərin ah çəkdi. Hazırda yorğunluğun gətirdiyi yarı-yuxulu vəziyyətdə xülyalara dalaraq yatmağı çox istədi. “Sadəcə bir az, bir az”, – özünə yalvarırdı. Hərdən Armandoya yalvardığı kimi…

Amma indi həqiqətən yatmağa vaxtı yox idi. Hətta qısa mürgüyə belə! Yalançı təvazökarlıqla özünə xatırlatdı ki, o çox məşğul insandır. Həmişə “vaxtım yoxdur” deyənləri qısqanmışdı, indi özü də həmin adamlardan birinə çevrilmişdi. Axşam Karlotanın evinə qonaq gedəcəkdilər, hər şey qaydasında olmalı idi. Geri qayıtdıqdan sonra ilk nahar yeməyi olacaqdı, hər şey qüsursuz olsun istəyirdi… “Min dəfə dedim onsuz” utana-utana düşündü, “yata bilmərəm”. Çünki o gecikmək istəmirdi. Əvvəllər də insanları narahat etməməkdən ötrü dəridən-qabıqdan çıxar, onlara zərrə əziyyət vermək istəməzdi. İndi də belə olmalıydı. Yatmağa vaxtı yox idi… Gündəlik həyatını bürüyən vərdişlər zəncirinə geri qayıtmalı idi. Hərçənd Karlota gündəlik vərdişlərə bağlılığına istehza ilə yanaşır, onu incidirdi, amma yenə də bunları etməli idi: 1) xidmətçi hazır olana qədər gözləmək 2) səhər ət alması üçün ona pul vermək. Dana budu. Keyfiyyətli ətin seçilməsi əla söhbət mövzusu idi, amma Karlota bilsə, onu lağa qoyardı… 3) vaxtını çox yaxşı dəyərləndirməyin həzzini yaşamaq, rahat-rahat duş alıb geyinməyə başlamaq.

O qəhvəyi donda gözü qalmışdı. Xüsusən krem rəngli, krujevalı yaxasına görə. Bu donu geyinəndə sanki dönüb olurdu köhnə dəbli balaca oğlan uşağı. Yenidən Tijukanın gecə sükutunda olmaq çox gözəldir. Artıq onu aciz bir toyuq təki insulin bataqlığına məhkum edib hər gecə öz evinə gedən baxımlı və olduqca məzəli tibb bacıları yox idi. O Tijukaya, evinə qayıtmışdı. Bir azdan əri ilə qol-qola avtobus dayanacağına doğru xüsusi əda ilə yeriyəcəkdi.

Lauranın budlarını sanki korsetlə sıxıb bağlamışdılar, bu görüntü ona hər yerdə “fərqli qadın” aurası bəxş etsə də, hər dəfə narahat olub Armandoya bunun “yumurtalıq çatışmazlığı”ndan olduğunu deyirdi. Armando isə arvadının budları ilə fəxr edib bic-bic gülürdü: “Balerinlə evlənmişəm, nə gözləməliydim ki?” İnanmazsınız, amma Armando hərdən çox yaramaz ola bilir. Ərinə ciddiyyətlə izah etməyə çalışırdı ki, səbəb yumurtalıq çatışmazlığıdır, amma o dediyindən əl çəkmirdi: “Balerinlə evlənib nə qazana bilərdim ki?” Bəzən hədsiz utanmaz olur.

Karlota onların da gizli məsələlərinin olduğunu bilsəydi, bəlkə də, inanmazdı. Çünki Laura heç nə danışmazdı, ah, adamın danışa bilməməsi nə qədər də acıdır. Buna görə də Karlota dostunu soyuq, intizamlı və bir az da bezdirici hesab edirdi. Başqalarını xırda, çürükçü detallarla yormamaq üçün çox ehtiyat edirdi, amma Armando ilə belə deyildi. Onun yanında hər şeyi danışırdı, hətta zəhlətökən olurdu. Bunun elə bir fərqi yox idi. Çünki Armandonun ona qulaq asmadığını yaxşı bilirdi, əri qulaq asırmış kimi edirdi. Bu qətiyyən qəlbini sındırmırdı, öz xasiyyətinə yaxşı bələd idi. Boşboğazlığa meyli adamları yorurdu. Amma yaxşı ətin tapılmasının çətinlikləri ilə bağlı əri ilə uzun-uzadı danışmaq xoşuna gəlirdi. Xidmətçi ilə də çox danışırdılar, əslində, daha çox özü danışırdı, xidmətçi isə bəzən səbrini itirib bir az kobudlaşırdı; bunun günahı tamamilə Lauradaydı, çünki hər zaman hörmət tələb edə bilmirdi.

Amma dediyi kimi, bir azdan qolu ərinin qolunda, özü qısa boylu, saçları şabalıdı, əri isə arıq və uzun boylu, birgə yol gedəcəkdilər. Şükür olsun, ikisi də sağlam idi. Laura ürəyindən keçirtdi ki, elə əsl qadının saçları şabalıdı olmalıdır. Qara və ya sarı rəng onun nəzərində ifrata varmaq idi və hər şeyi “düzgün” etməyə can atan Laura heç vaxt belə bir iddiaya can atmırdı.

Əslində, Karlota dedi-qoduya əsas verəcək heç nə etmirdi. Amma Laura istəmədən də olsa, razılaşırdı ki, dostunun əri ilə münasibəti bir qədər fərqlidir. Baxmayaraq ki, fürsət düşsə, o, Karlotanın tərəfində dayanardı, amma buna ehtiyac qalmırdı. Karlotanın ərinə münasibəti indi dəbdə olan qadın-kişi “bərabərliyi” iddiası deyildi, amma fərqli idi. Laura düşünürdü ki, Karlota bir az başqa cür qadındır və bunu bir vaxt Armandoya da demişdi. Armando razılaşmışdı, amma ciddi bir məsələ saymamışdı. Sonra isə Laura düşüncəsində yenidən qəhvəyi paltarda ərinin qolunda getməsinin təsvirini qurdu. Bu xəyal ona elə xoş gəlirdi ki. Çəkməcələri yığışdırarkən aldığı həzz kimi. Bəzən sırf bu zövqü yenidən yaşamaq üçün onları dağıdıb yenidən yığırdı.

Gözlərini açdı, elə bil onun yerinə otaq yuxuya getmişdi. Otaq rahatlamış və yenilənmişdi. Fırça ilə təmizlədiyi divan və son yuyulmadan sonra bir qədər balacalaşan pərdələr ona baxırdı. Pərdələr bu görkəmdə çox gülməli görünürdü. Sanki əynindəki şalvar kiçilib və sən qılçalarına tamaşa edirsən. Ah, hər şeyin tərtəmiz və səliqəli olması necə də hüzurlu idi. Hamısını öz zəhməti ilə bircə-bircə təmizləmişdi.

Otağa həm də güldanda çiçəklər qoyulmuşdu və bu ona gözləmə zallarını xatırladırdı: sakit, nəzakətli, heç kimə aid olmayan yerlər. Laura həmişə belə yerləri sevib. İndi isə adi həyatın da sadə detallarla nə qədər zəngin olduğunu hiss edir – səliqəli otaq, çiçəklər – bunlar indi ona böyük zövq verir. O, güldana baxır və sadəliyindən zövq alır. “Ah, necə də gözəldirlər!” – uşaqsayağı bir saflıqla ürəkdən qışqırdı. Bu gülləri səhər bazardan almışdı, yabanı qızılgüllər idi. Qismən satıcı israr eləmişdi, qismən də öz cəsarətinin nəticəsi idi. Saat 10-da – müqəddəs süd içmə vaxtında güldana yerləşdirmişdi. İndi isə otağın işıqları güldana vururdu, işığın altında qızılgüllər daha da füsunkar görünürdü. Elə bil gözəllikləri ilə otağı da bəzəyirdilər.

“Heç vaxt belə gözəl qızılgüllər görməmişəm,” – o, maraqla düşündü. Amma elə bil bunu indi düşünməmiş kimi davranırdı; bir az özü ilə barışıq, bir az da bu təkrarı yorucu saymamağa çalışaraq yenidən öz-özünə dedi: “Doğrusu, heç vaxt belə gözəl qızılgüllər görməmişəm”. Güllərə diqqətlə baxdı. Amma diqqətini bir yerə çox cəmləyə bilmirdi, diqqət tezliklə incə bir həzlə əvəz olunurdu… Özünü təkrar-təkrar eyni uşaqsayağı heyrətlə dolu hayqırışla dayandırmalı olurdu: nə qədər də gözəldirlər.

Onlar bənzərsiz qızılgüllər idi, bəziləri eyni saplaqda dolaşmışdı. Görünür, böyüdükləri müddətdə bir-birinə beləcə sarılmış, oyun bitdiyində (kəsiləndən sonra) hərəkətsiz qalmışdılar. Kiçik ölçüdə olmalarına baxmayaraq, kifayət qədər mükəmməl görünürdülər. Hələ açılmayan güllərin rəngi bəyaza çalırdı. “Elə bil süni güldür”, – üsulluca ürəyindən keçirtdi. Amma içinə baxanda tən ortası görünürdü. Qulaq məməsini xatırladan balaca ləçək topasının içi qırmızı idi. “Necə də gözəldirlər”, – dedi Laura.

Amma səbəbini bilməsə də, bir az utanmış və narahat olmuşdu. Yox, elə də çox yox, sadəcə qədərindən artıq gözəllik onu bir qədər qəribə hiss etdirirdi.

Mətbəx tərəfdən qulağına səs dəydi. Xidmətçisinin yerişi idi, dikdabanın taqqıltısını eşitdi. Deməli, o evə gedirdi. Elə bu an Lauranın ağlına əla bir ideya gəldi. Mariyadan gülləri Karlotaya aparmasını xahiş edə bilərdi. Çünki qədərindən artıq olan bu gözəllik onu narahat edirdi. Narahat? Bu bir az riskli məsələ idi. Yox e, niyə risk olsun ki? Sadəcə güllər onun rahatını korlayırdı və xidmətçi də sakitcə aparıb Karlotaya verəcəkdi: “Bunları Dona Laura sizin üçün göndərib”. Vəssəlam. O, düşüncəli bir təbəssümlə gülümsədi: Karlota, yəqin ki, bunu qəribə hesab edəcəkdi. Çünki Laura qızılgülləri özü də apara bilərdi, amma onları xidmətçi ilə nahardan əvvəl göndərmişdi. Üstəlik, qızılgülləri almaqdan zövq alacağını da düşünürdü; bu jesti “zərif” hesab edəcəkdi…

“Bizim aramızda belə şeylərə ehtiyac yoxdur, Laura!” – deyərdi dostu, bir az kobud və sərt tərzdə. Laura da boğuq bir heyrətlə qışqırardı: “Yox! Yox! Bu, bizi nahara dəvət etdiyiniz üçün deyil! Sadəcə qızılgüllər o qədər gözəl idi ki, bir anlıq düşündüm, sizə verim!”

Bəli, lazım gəlsə, bir yolunu tapıb cəsarətini yığa bilsə, elə də deyəcəkdi. Necə deyəcəkdi? Yadından çıxarmamalı idi: “Yox! Yox!”… Karlota o anda Lauranın hisslərinin bu incəliyinə heyran qalacaq, çünki heç kim düşünməzdi ki, Lauranın da öz dünyası, fikirləri, hissləri var. Bu xəyali və xoşbəxt səhnədə o özünü “Laura” adlandırırdı, elə bil üçüncü şəxs haqqında danışırdı. Üçüncü şəxs – o incə, zərif, minnət dolu və sakit inanca sahib Laura; kiçik krujevalı yaxası olan, gözəl geyimli, Armandonun arvadı Laura; və nəhayət, Armando artıq xidmətçi və ət haqqında Lauranın bütün danışdıqlarına diqqət yetirmək məcburiyyətində deyil. Artıq öz arvadını düşünməyə ehtiyacı yoxdur, sanki xoşbəxtdir, balerina ilə evli olmayan bir kişi kimi rahatdır.

“Qızılgülləri sizə göndərməmək mümkün deyildi,” – deyərdi Laura, o üçüncü şəxs, elə belə… Həqiqətən də, qızılgülləri hədiyyə vermək, demək olar ki, qızılgüllərin özü qədər gözəl idi.

Və əslində, artıq onlardan qurtulmuş olacaqdı.

Bəs onda nə olacaqdı? Ah, bəli: Laura düşünürdü ki, Karlota bu hərəkətinə çox təəccüblənəcək. Çünki heç vaxt xüsusi diqqət göstərmədiyi Lauranın da gizli hissləri var imiş. Bəs Armando? Armando isə ona heyrətlə baxacaqdı, çünki gülləri qulluqçunun gətirdiyini bilməsi mümkün deyildi. Armando qadınının bu addımına sevgi ilə yanaşacaq və o gecə birlikdə yatacaqdılar.

Laura isə gülləri və onların gözəlliyini artıq unutmuş olacaqdı.

“Xeyr,” – Laura qəfil düşündü, sanki içindən bir xəbərdarlıq keçdi. O çox diqqətli davranmalı idi. Heç vaxt yenidən insanlarda qorxu yaratmamalı idi, xüsusən də hələ hər şey bu qədər təzəykən. Ən önəmlisi isə heç kəsi ən kiçik bir şübhəyə belə salmamalı idi. Və bir daha heç vaxt insanların onun üçün təşvişə düşməsinə, ona qayğı göstərməsinə səbəb olmamalı idi – hamının ona susaraq baxdığı, onun isə hamının qarşısında aciz qaldığı o dəhşətli vəziyyət bir daha təkrarlanmamalı idi.

Amma eyni zamanda əlindəki boş süd stəkanını gördü və düşündü: Həkimi demişdi ki, özünü məcbur edib hər şeyi qaydasına salmağa çalışma, yaxşı olduğunu sübut etmək üçün müəyyən cür davranmağa çalışma…

“Mariya,” – dedi Laura qulluqçunun addım səslərini yenidən eşidəndə. Mariya yaxınlaşanda isə qəfil və bir qədər də inadkar səslə dedi:

“Bu gülləri Dona Karlotanın evinə aparıb ona verə bilərsən? Belə de: “Dona Karlota, bu gülləri Dona Laura göndərib”. Elə belə de: “Dona Karlota…”

“Başa düşdüm, başa düşdüm,” – qulluqçu səbirli şəkildə cavab verdi.

Laura köhnə bir salfet parçası götürdü. Sonra gülləri ehtiyatla güldandan çıxardı – zərif və eyni zamanda təhlükəli tikanlarıyla o qədər gözəl və hüzurlu görünürdülər ki. O, güllərə xüsusi bəzək verib estetik hala salmaq istəyirdi. Və eyni zamanda onlardan xilas olmaq da. Beləcə, gününə əvvəlki qaydada davam edə bilərdi. Nəm, balaca gülləri bir dəstə şəklində topladıqdan sonra onları əlində irəli uzatdı, bir az uzaqdan baxdı, başını yüngülcə yana əyib gözlərini qıyaraq soyuq və qərəzsiz bir hökm vermək istəyirmiş kimi onları süzdü.

Və onlara baxanda, o, gülləri gördü.

Sonra isə, inadkar, amma yumşaq bir səslə içindən öz-özünə pıçıldadı: onları vermə, bu güllər çox gözəldir.

Bir neçə dəqiqə sonra yenidən bu cazibəli fikir gücləndi: onları vermə, onlar sənindir. Laura yüngülcə nəfəsini dərdi – çünki indiyədək heç nə ona aid olmamışdı.

Amma bu güllər onundu. Çəhrayı, balaca, mükəmməl… Və ona aid. Onlara inamsızlıqla baxdı. Əgər bir az da artıq düşünsəydi, belə deyəcəkdi: indiyə qədər heç nə ona bu qədər aid olmamışdı…

Və hətta onları saxlaya da bilərdi, çünki ilk başda güllərə çox baxmaqdan çəkinməsinə səbəb olan ilkin narahatlıq artıq yox olmuşdu.

Bəs onda niyə gülləri versin? Bu qədər gözəldirlər və onları başqasına verəcək? Axı insan yaxşı bir şeyə rast gələndə onu götürüb başqasına verirmi?

Axı əgər güllər onundursa? – öz-özünə pıçıldayırdı, inandırıcı və israrlı bir səslə, eyni səbəbdən başqa heç nə tapa bilmədən; amma bu səbəb təkrarlandıqca ona daha da sadə və daha da inandırıcı görünürdü. Onlar çox davam gətirməyəcəkdi, solub gedəcəkdi, elə isə niyə versin? Onlara sahib olmağın verdiyi zövq böyük bir risk daşımırdı axı, güllər onsuz da öz-özlüyündən ölüb gedəcəkdi…

Qızılgüllərin əbədi olmaması günahkar bir qadının qaranlıq məntiqinə görə, onları saxlamağa görə hiss etdiyi vicdan əzabını azaldırdı. Axı açıq-aydın görünürdü ki, çox yaşamayacaqdılar (tez bitəcəkdi, təhlükəsiz olacaqdı).

Üstəlik, o, günah hissini qəti və qalib bir tövrlə rədd edərək özünü belə müdafiə etdi – axı bu gülləri almağı istəyən də özü olmamışdı, satıcı israr etmişdi və Laura insanlar onu çətin vəziyyətdə qoyanda həmişə çaşbaş qalırdı; gülləri almağı təkcə o özü istəməmişdi, bu işdə heç bir günahı yox idi.

O, güllərə valeh olmuş, heyran-heyran baxırdı.

“Və doğrusu, bütün həyatım boyu bundan daha mükəmməl bir şey görməmişdim”.

Yaxşı, amma o artıq Mariya ilə danışmışdı. Yoxsa artıq gec idi? – qorxdu, balaca güllərin sakitcə öz əlində gözlədiyini görəndə. Əgər istəsəydi, hələ gec olmazdı… Mariyaya deyə bilərdi: “Mariya, qulaq as, qərar verdim ki, gülləri axşam yeməyinə özüm aparım!”

Və əlbəttə ki, aparmazdı… Mariya isə bunu heç vaxt bilməzdi. Paltarını dəyişməzdən əvvəl bir anlıq, sadəcə bir an üçün divanda oturub onlara baxardı. Güllərin cazibəsini seyrə dalardı.

Bəli, axı iş-işdən keçibsə, niyə ondan faydalanmayasan ki? Günahı öz üzərinə götürüb, zövqünü çıxarmamaq axmaqlıq olmazdımı? Elə bunu edəcəkdi.

Amma o, gülləri əlində tutaraq gözlədi. Onları nə yenidən vazaya qoya, nə də Mariyanı çağıra bildi. Səbəb apaçıq idi. Çünki onları verməli idi. Bəli, bunu yaxşı bilirdi.

Həm də ona görə ki, gözəl bir şey sadəcə sahib olunmaq üçün deyil, verilmək və ya qəbul edilmək üçündür. Heç vaxt sadəcə “olmaq” üçün yox. Ən əsası isə insan özü heç vaxt o gözəl şey olmamalıdır. Gözəl bir şeyi elə-belə saxlamaq olmurdu, onu ürəyin sükutu içində gizlətmək alınmırdı…

(Amma əgər gülləri verməsəydi, dünyada heç kim onları verməyi planlaşdırdığını bilməyəcəkdi, axı bunu kim biləcəkdi? Onları saxlamaq dəhşətli dərəcədə asan idi, çünki bunu kim görəcəkdi? Onlar onun olacaqdı və bununla da əzab bitəcəkdi, heç kim bir daha bu barədə danışmayacaqdı…)

Bəs sonra? – o, içində bilinməyən bir əndişəylə öz-özündən soruşdu.

Deməli, yox. Onun etməli olduğu şey gülləri büküb göndərmək idi – indi heç bir zövq almadan; onları büküb, məyus halda yola salmaq; və heyrət içində onlardan xilas olmaq. Həm də ona görə ki, insanın düşüncəsində müəyyən bir ardıcıllıq olmalıdır, fikirləri davamlılıq daşımalıdır: əgər o, ani bir qərarla gülləri Karlotaya verməyə qərar vermişdisə, bu qərarına sadiq qalmalı və onları göndərməli idi. Çünki heç kim bir anın içində qərarını dəyişməməli idi.

“Amma insan peşman da ola bilər axı! – qəfil üsyan etdi. Axı mən gülləri götürdüyüm an onların nə qədər gözəl olduğunu dərk etdim, həyatımda ilk dəfə məhz o anda başa düşdüm bunu – onları əlimə aldığım an. Yoxsa bir az əvvəl? (Üstəlik, onlar mənim idi)”.

Bir də həkimin özü kürəyinə vurub demişdi: “Özünü yaxşı göstərməyə çalışma, xanım, çünki sən artıq sağalmısan”. Və sonra o unudulmaz şillə. Elə buna görə də o heç kimə nəyisə sübut etməli deyildi və gülləri saxlayacaqdı (Üstəlik, onlar onun idi.)

“Hazırdırmı?” – Mariya soruşdu.

“Bəli”, – Laura qəfil tutulmuş halda cavab verdi.

O, güllərə baxdı, əlində sanki səssiz, kimsəsiz qalmışdılar. Həddən artıq gözəllikləri içində belə necə də kimsəsiz idilər. Qızılgüllərə xas o son hədd: çiçək. O ən son kamillik: işıqlı, parlaq bir sakitlik.

O, güllərin ecazkarlığına acgözlüklə baxırdı. Dodaqları qurumuşdu.

Yavaş-yavaş, ciddi bir səbirlə, sapları və tikanları salfet kağızına bükdü. O qədər dalmışdı ki, hazırlanmış gül dəstəsini uzadanda Mariyanın artıq otaqda olmadığını fərq etdi və o öz qurbanı ilə təklikdə qaldı. Ağrı ilə son dəfə güllərə baxdı, dodaqları daha da qurudu: o qısqanclıq, o arzu.

Amma onlar mənimdir, dedi böyük bir utancaqlıqla.

Mariya qayıdıb gül dəstəsini götürəndə Laura əlini büzüb gülləri bir saniyə də öz yanında saxladı – onlar gözəldir və mənimdir, bu mənim olan ilk gözəl şeydir! və israr edən o kişi idi, mən özüm istəməmişdim! bunu istəyən tale idi! ah, təkcə bu dəfə! yalnız bu dəfə və and içirəm ki, bir daha heç vaxt!

(Heç olmasa bir gülü özünə saxlaya bilərdi, bundan artıq yox: yalnız bir gül. Və bunu təkcə o bilərdi, sonra isə bir daha heç vaxt, özünə söz verirdi ki, bir daha kamilliyin cazibəsinə aldanmayacaq, heç vaxt!)

Və elə növbəti saniyədə, heç bir maneə olmadan güllər xidmətçinin əlində idi, artıq onun deyildi, sanki poçta atılmış bir məktub kimi! onu geri almaq da, sözlərini dəyişmək də mümkün deyil! “Mənim demək istədiyim bu deyildi!” deyə qışqırmağın faydası yox idi! Əlləri boş qaldı, amma inadkar və kinli ürəyi hələ də deyirdi: “Mariyanı pilləkənlərdə tuta bilərsən, sən çox yaxşı bilirsən ki, bunu edə bilərsən və gülləri onun əlindən alıb oğurlaya bilərsən”.

Çünki indi onları almaq oğurluq olacaqdı. Özünə məxsus olanı oğurlamaq? Axı mərhəməti olmayan bir insan da məhz belə edərdi: haqqı olan şeyi oğurlayardı! Ah, mərhəmət et, Tanrım. Sən hər şeyi geri ala bilərsən, – qəzəblə israr edirdi.

Və o an küçə qapısı çırpıldı.

Küçə qapısı çırpıldı…

Sonra sakitcə divana oturdu. Arxasını söykəmədən. Sadəcə dincəlmək üçün. Xeyr, hirslənməmişdi, ah, heç də. Amma gözlərinin dərinliyindəki inciklik daha da böyümüşdü. Güldana baxdı.

“Güllərim hanı?” – dedi sonra çox sakit səslə.

Və güllərin yoxluğu ona ağır gəlirdi. Onlar içində işıqlı bir boşluq qoyub getmişdilər. Masadan bir əşya götürüləndə, geridə qalan izdən onun orda olduğu görünür. Güllər onun içində bir yer buraxmışdı. Ürəyində, heç olmasa özünə ayıra biləcəyi, dünyada heç kəsə ziyan vurmayacaq o tək gül belə indi yox idi.

Bir yoxluq kimi. İçinə işıq kimi dolan bir əskiklik. Və güllərin izinin ətrafında da toz yox olmağa başlayırdı. Yorğunluğun mərkəzi açılır, böyüyən bir dairəyə çevrilirdi. Sanki o, Armandonun heç bir köynəyini ütüləməmişdi.

“Güllərim hanı?” – yenə şikayətləndi, ağrı duymadan, ətəyinin xırda qırışlarını sığallayaraq. Tünd çaya limon sıxanda o çayın rəngi get-gedə açılır. Onun yorğunluğu da tədricən dağılıb gedirdi. Artıq yorğun olmadığına görə qalxıb geyinəcəkdi. Başlamağın vaxtı gəlmişdi.

Amma dodaqları qurumuşdu, bir anlıq öz içində gülləri təqlid etməyə çalışdı. Hətta çətin də deyildi.

Yorğun olmaması daha yaxşı idi. Beləliklə, o, nahara xoş əhvalla gedəcəkdi. Mayorun İtaliyadakı müharibədən gətirdiyi broşu krujevalı yaxasına taxa bilərdi. Bu onun boyun xəttini çox gözəl vurğulayardı.

Hazır olduqda Armandonun qapıda açar səsi eşidiləcəkdi. Geyinməli idi. Amma hələ erkən idi. O, yol tıxacında qalacaqdı. Hələ günorta idi. Çox gözəl bir günorta.

Amma yox, artıq günorta deyildi.

Gecəydi. Küçədən qaranlığın ilk səsləri yüksəldi.

Həqiqətən də, açar tanış bir rahatlıqla kilid dəliyinə girdi.

Armando qapını açacaqdı. İşığı yandıracaqdı. Və qəfildən qapının önündə üzü açıq-aydın görünəcəkdi – gizlətməyə çalışdığı, amma həmişə onu ələ verən üzü. Sonra nəfəsini buraxıb rahatlıqla gülümsəyəcəkdi. O utancaq, amma rahatlıq dolu gülümsəmə ki, o heç vaxt düşünməzdi ki, qadını bunu görür. O rahatlıq ki, onu bədbəxt həyat yoldaşından gizlətməyi tövsiyə edirdilər. Amma qadını üçün bu rahatlıq mükafat idi – nəhayət, yenidən o ərinə sevinc və hüzur bəxş edə bilmişdi. Bu sevinc və sülh onlara keşişin müqəddəs “ərməğanı” idi.

Açar kiliddə döndü, Armandonun kölgəsi içəri düşdü, işıq güclü şəkildə otağı işıqlandırdı. Və o qapıda nəfəsi kəsilmiş halda dayandı, təntiyə-təntiyə baxdı, sanki gecikmədən evə çatmaq üçün uzun yol qaçmışdı. Laura gülümsəməli idi. O, gülümsəməli idi ki, əri rahatlasın və ona bir daha heç vaxt gecikməməyi öyrətsin. Mövzunu heç vaxt danışmamaları məsləhət görülmüşdü: onlar danışmırdılar, amma üz ifadələri ilə yeni dil yaratmışdılar, orada qorxu və inam, sual və cavab səssiz ünsiyyətə çevrilmişdi. O, gülümsəyəcəkdi. Bir az vaxt alırdı, amma gülümsəyəcəkdi.

Sakit və incə səs tonu ilə dedi:

“Geri gəldi, Armando. Geri gəldi”.

Əri özünü elə aparırdı ki, sanki başa düşmür və sanki heç vaxt başa düşməyəcək.

“Geri nə gəldi?” – nəhayət, quru səs tonuyla soruşdu.

Amma tövründən hər şeyi bildiyi anlaşılırdı, üz ifadəsi dəyişməmişdi. Əsas işi vaxt qazanmaq və nəfəsini tutmağa diqqət yetirmək idi. Bu artıq çətin deyildi. Çünki gözlənilməz şəkildə dəhşətə gəldi ki, həm qonaq otağı, həm də arvadı sakit və təlaşsız idi. Narahatlıq yağan simasında baxışı donmuşdu, elə bil düşmənini izləyirdi. Və bununla yanaşı onun diqqətlə oturduğunu, əllərini dizinə keçirdiyini müşahidə etməyə başladı.

Onun qəhvəyi və təmiz gözlərində müqavimət göstərə bilməməyin qürurlu utancını gördü.

“Geri nə gəldi?” – birdən sərt dedi.

“Mən qarşısını ala bilmədim,” – o dedi, səsində mərhəmət və bağışlanma istəyi vardı. “Mən qarşısını ala bilmədim. Hamısı bu güllər səbəbindən oldu,” – mülayimcə dedi.

Əri buz kəsilmişdi. Sanki kimsə onun o anını əbədi həkk edəcəkdi, sanki bir fotoqraf gəlib yalnız üzünün şəklini çəkəcəkdi. Bir anlıq simasında komik bir ifadə yarandı, müdirindən maaş istəyərkən yaranan ifadə. Növbəti an utancdan gözlərini çevirdi.

Birdən gərginlik yoxa çıxdı. Çiyinləri aşağı düşdü, üzü yumşaldı və rahatladı. Yaşlı və maraqlı baxışları ilə onu izlədi.

Ev paltarında oturmuşdu. O bilirdi ki, arvadı əlçatmaz və mükəmməl görünməmək üçü əlindən gələni etmişdi. Utana-utana və hörmətlə Lauranı izləyirdi. Yaşlı və yorğun idi. Amma bir kəlmə belə deyə bilmirdi. Açıq qapıdan arvadına baxırdı. Arxasını söykəmədən, eləcə divanda əyləşmişdi, sakit idi. Amma… Amma o sanki harasa getmişdi…
(daha.az)

İngilis dilindən tərcümə: Fidan VAHİD ]]> Mehemmed Wed, 18 Feb 2026 14:44:01 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18061 https://manera.az/index.php?newsid=18061 ]]>
Yazının yaxşı olmasının iki yolu var: yaxşı səslənə bilər və ya fikirlər doğru ola bilər. Gözəl, axıcı cümlələr ehtiva edə və vacib şeylər haqqında dəqiq nəticələr çıxara bilər. Maşının sürəti və rəngi kimi bu iki növ yaxşılıq bir-biri ilə əlaqəsiz görünə bilər. Amma belə olduğunu düşünmürəm. Düşünürəm ki, yaxşı səslənən yazının doğru olma ehtimalı daha yüksəkdir.

Budur ən həyəcanverici fikir növü: həm absurd, həm də doğru görünən fikir. Gəlin onu araşdıraq. Bu necə doğru ola bilər?

Yazılardan bilirəm ki, bu doğrudur. Bir-biri ilə əlaqəsiz iki şeyi eyni anda optimallaşdıra bilməzsiniz; birini kifayət qədər güclü şəkildə irəli sürdüyünüzdə, həmişə digərini qurban verirsiniz. Buna baxmayaraq, nə qədər çalışsam da, ən yaxşı səslənən cümlə ilə bir fikri ən yaxşı ifadə edən cümlə arasında seçim etmək məcburiyyətində qalmıram. Əgər belə etsəydim, cümlələrin necə səslənməsinə əhəmiyyət vermək mənasız olardı. Amma praktikada bu, mənasızlığın əksidir. Zəif yazılmış cümlələri düzəltmək fikirlərin doğru olmasına kömək edir. [1]

Doğru dedikdə, sadəcə haqlı olmaqdan daha çox şey nəzərdə tuturam. Fikirləri düzgün şəkildə əldə etmək onları yaxşı inkişaf etdirmək deməkdir; Ən vacib nəticələri çıxarmaq və hər birini lazımi səviyyədə ətraflı araşdırmaq. Beləliklə, fikirləri düzgün əldə etmək sadəcə düzgün şeyləri demək deyil, düzgün şeyləri demək məsələsidir.

Cümlələri yaxşı səsləndirməyə çalışmaq sizə bunu etməyə necə kömək edə bilər? Cavabın açarı 30 il əvvəl ilk kitabımı hazırlayarkən fərq etdiyim bir şey idi. Bəzən mətni redaktə edərkən bəxtiniz gətirmir. Məsələn, səhifədən bir sətir uzun olan bir bölmə ilə qarşılaşacaqsınız. Bu vəziyyətdə adi şrift yazanların nə etdiyini bilmirəm, amma bölməni bir sətir qısaltmaq üçün yenidən yazdım. Belə bir ixtiyari məhdudiyyətin yazının pisləşməsini gözləyərdiniz. Amma təəccüblüdür ki, bunu heç vaxt tapmadım. Həmişə daha çox bəyəndiyim bir şeylə nəticələnirdi.

Düşünmürəm ki, yazım xüsusilə diqqətsiz idi. Düşünürəm ki, kiminsə yazdığı hər hansı bir şeydə təsadüfi bir abzasa işarə edib bir az qısa (və ya daha uzun) etməyi desəydiniz, yəqin ki, daha yaxşı bir şey ortaya çıxardı.

Bu fenomen üçün ən yaxşı bənzətmə, müxtəlif əşyalarla dolu zibil qutusunu silkələməyinizdir. Silkələmə ixtiyari bir şeydir. Daha dəqiq desək, onlar heç bir iki əşyanı bir-birinə daha yaxın yerləşdirmək üçün nəzərdə tutulmayıb. Lakin təkrarlanan silkələmə qaçılmaz olaraq əşyalara özlərini yığmaq üçün ağıllı yollar tapmağa səbəb olur. Cazibə qüvvəsi onların daha az sıx yığılmasına imkan verməyəcək, buna görə də hər hansı bir dəyişiklik daha yaxşıya doğru olmalıdır. [2]

Mənim yazılarımda da eyni şeydir. Qəribə bir parçanı yenidən yazmalı olsanız, onu heç vaxt daha az darıxdırıcı edəcək şəkildə yaza bilməyəcəksiniz. Bu doğrudur. Cazibə qüvvəsi yuxarıya doğru üzən şeylərə müqavimət göstərə bilmədiyi kimi, siz də edə bilməzsiniz. Beləliklə, fikirlərdəki hər hansı bir dəyişiklik yaxşılığa doğru bir dəyişiklik olmalıdır.

Bu barədə düşündükdən sonra aydın olur. Yaxşı səslənən yazı, yaxşı qarışdırılmış zibil qutusunun dolu olma ehtimalının daha yüksək olduğu səbəbdən daha doğru olma ehtimalı yüksəkdir. Amma başqa bir şey də var. Yaxşı səslənmə, essedəki fikirləri daha yaxşı edən təsadüfi bir xarici qüvvə deyil. Əslində, onları yaxşı yazmağınıza kömək edir.

Səbəb, esseni oxumağı asanlaşdırmasıdır. Sərbəst yazı oxumaq daha rahat işdir. Bu, yazıçıya necə kömək edir? Çünki yazıçı ilk oxucudur. Esse üzərində işləyərkən yazmaqdan daha çox oxumağa vaxt sərf edirəm. Bəzi hissələri 50 və ya 100 dəfə təkrar oxuyuram, içindəki fikirləri təkrar-təkrar nəzərdən keçirirəm, taxta parçasını rəndələyən biri kimi özümdən soruşuram ki, bir şey səhv hiss olunurmu? Esseni oxumaq nə qədər asan olarsa, bir şeyin səhv olduğunu görmək bir o qədər asan olar.

Bəli, yaxşı yazının iki mənası ən azı iki şəkildə bağlıdır. Yazını cəlbedici etməyə çalışmaq, səhvləri şüuraltı olaraq düzəltməyə imkan verir və eyni zamanda onları şüurlu şəkildə düzəltməyə kömək edir; bu, fikir zibilini silkələyir və səhvləri daha asanlıqla aşkar edir. Amma indi bir cəfəngiyat təbəqəsini ələ keçirdiyimiz üçün başqa bir qat əlavə etməkdən imtina edə bilmirəm. Cəlbedicilik sadəcə fikirləri dəqiq təqdim etməyə kömək etməkdən daha çox şeyə xidmət edir? Cəlbedici səslənən yazı, mahiyyət etibarilə, dəqiq olma ehtimalı daha yüksəkdirmi? Nə qədər qəribə səslənsə də, düşünürəm ki, bu da doğrudur.

Əlbəttə ki, fərdi sözlər səviyyəsində bir əlaqə var. İngilis dilində mənaları oxşar olan, çox vaxt gözəl və incə şəkildə olan bir çox söz var. Parıltı. Dəyirmi. Qazıntı. İbtidai. Parad. Amma yaxşı yazının səsi sözləri necə birləşdirdiyinizdən daha çox asılıdır və bu səviyyədə də bir əlaqə var.

Əgər yazı yaxşı səslənirsə, bu, çox vaxt yaxşı ritmə malik olması ilə bağlıdır. Amma yaxşı yazının ritmi musiqinin ritmi və ya poeziyanın ölçü vahidi deyil. Əgər olsaydı, yaxşı olmazdı, çünki yaxşı yazının ritmi onun içindəki ideyalarla uyğun olmalıdır və ideyalar hər cür formada olur. Bəzən onlar sadə olur və siz onları sadəcə ifadə edirsiniz. Amma bəzən onlar daha incə olur və bütün nəticələri ortaya çıxarmaq üçün daha uzun, daha mürəkkəb cümlələrə ehtiyacınız var.

Esse, dialoq zərif bir söhbət olduğu kimi, düşüncə axınının da təbii ritmi olur. Beləliklə, esse yaxşı səslənəndə, bu, yalnız xoş ritmə malik olduğu üçün deyil, həm də təbii ritmə malik olduğu üçündür. Bu o deməkdir ki, siz ondan düzgün ritmi əldə etmək, ideyaları dəqiq təqdim etmək üçün bir metod kimi istifadə edə bilərsiniz. Və təkcə prinsipcə deyil: yaxşı yazıçılar hər ikisini eyni anda edirlər. Əksər vaxt mən hətta iki problem arasında fərq qoymuram. Sadəcə deyirəm: "Uf, bu, düzgün səslənmir; mən nə demək istəyirəm?" Məncə, elədir. [ 3]

Yazının səsi avtomobilin rəngindən daha çox təyyarənin formasına bənzəyir. Kelli Consonun dediyi kimi, əgər yaxşı görünürsə, yaxşı uçur.

Amma bu, yalnız ideyaları inkişaf etdirmək üçün istifadə edilən yazıya aiddir. Bu, ideyaları başqa yollarla inkişaf etdirən yazıya aid deyil, məsələn, ideyalarınız olub sonra onlar haqqında yazdığınız zaman; məsələn, bir şey qurduğunuzda və ya bir təcrübə apardığınızda və sonra onun haqqında məqalə yazdığınızda. Belə hallarda, ideyalar çox vaxt yazının özündə deyil, əsərdə yaşayır, buna görə də ideyalar yaxşı olsa belə, yazı pis ola bilər. Dərsliklərdə və populyar sorğularda yazı eyni səbəbdən pis ola bilər: yazıçı ideyalar inkişaf etdirmir; onlar sadəcə başqalarının ideyalarını təsvir edirlər. Yaxşı yazının iki mənası arasındakı bu sıx əlaqə yalnız ideyaları inkişaf etdirmək üçün yazdığınız zaman ortaya çıxır.

Yaxşı, bir çox insan düşünəcək: "Bu, indiyə qədər ağlabatan görünür, bəs yalançılar necə?" Rahat danışan yalançının tamamilə yalan olan yaxşı bir şey yazması mümkün deyilmi?

Əlbəttə ki, bu mümkündür. Amma hərəkət etmədən yox. Gözəl və yalan bir şey yazmağın yolu, demək olar ki, özünüzü buna inandırmaqdan başlamaqdır. Beləliklə, gözəl və doğru bir şey yazan biri kimi, siz də mükəmməl qurulmuş bir düşüncə axını təqdim edirsiniz. Fərq, düşüncənin dünyaya bağlandığı nöqtədədir. Əgər hansısa yalançı mülahizələr doğru olsaydı, doğru olacaq bir şey deyirsiniz. Əgər qəribə bir səbəbdən bir ölkədə iş yerlərinin sayı sabit olsaydı, immiqrantlar əslində işlərimizi ələ keçirərdilər.

Beləliklə, daha xoş səslənən yazının doğru olma ehtimalının daha yüksək olduğunu demək tam doğru deyil. Daha xoş səslənən yazının daxili ardıcıllıq daha yüksəkdir. Yazıçı dürüstdürsə, daxili ardıcıllıq və həqiqət birləşir.

Gözəl yazının doğru olduğuna əminliklə qərar verə bilməsək də, ümumiyyətlə əksini demək təhlükəsizdir: yöndəmsiz şəkildə yazılmış kimi görünən bir şey, adətən, fikirləri də səhv başa düşür.

Həqiqətən də, yaxşı yazının iki mənası eyni şeyin iki ucu kimidir. Aralarındakı əlaqə sərt deyil; Yaxşı yazının yaxşılığı çubuq deyil, üzərindən çoxsaylı üst-üstə düşən əlaqələri olan bir ipdir. Amma bir ucunu digərini tərpətmədən tərpətmək çətindir. Düzgün görünmədən haqlı olmaq çətindir.

Qeydlər

[ 1 ] İstisnaya ən yaxın şey geri qayıdıb yazdığınız bir şeyin ortasına yeni bir nöqtə əlavə etmək məcburiyyətində qalmaqdır. Bu, tez-tez axını pozur, bəzən isə heç vaxt tam şəkildə düzəldə bilməyəcəyiniz hala salır. Amma düşünürəm ki, bu problemin kökü ideyaların ağac şəklində, esselərin isə xətti olmasıdır. Birincisini ikincisinə sıxışdırmağa çalışarkən qaçılmaz olaraq çətinliklərlə qarşılaşırsınız.

[ 2 ] Əlbəttə ki, qutunu kifayət qədər güclü silkələsəniz, içindəki obyektlər daha az sıxışa bilər. Eynilə, yazılarınıza əhəmiyyətli bir xarici məhdudiyyət qoysanız - məsələn, bir və iki hecalı sözləri növbələşdirməklə - ideyalar əziyyət çəkməyə başlayır.

[ 3 ] Qəribədir ki, bu, məhz bu abzasın yazılması ilə baş verdi. Əvvəlki versiya əvvəlki abzasla bir neçə cümlə paylaşırdı və təkrar hər oxuduğumda məni narahat edirdi. Düzəltmək üçün kifayət qədər əsəbiləşəndə təkrarın əsas ideyalarla bağlı problemi əks etdirdiyini aşkar etdim və hər ikisini eyni vaxtda düzəltdim.

Tərcümə etdi: Malik Atilay

525.az ]]> Mehemmed Thu, 12 Feb 2026 19:58:46 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18028 https://manera.az/index.php?newsid=18028 ]]>
Arturo Uslar Pietri (1906 – 2001) – Venesuelalı yazıçı, tarixçi, şair, esseist, müəllim, siyasətçi. Yeddi romanın, üç şeir kitabının, iki pyesin və çoxsaylı esse, hekayə toplularının müəllifidir.

MANERA.AZ Həmid Piriyevin tərcüməsində müəllifin “Simeon Kalamaris” hekayəsini təqdim edir.

Bu, ömrümdə gördüyüm birinci meyitdir. Dar seksiya stolunun üstündəki meyitdən gözümü çəkmirəm, üstünə döşəkağı salınıb, ağ döşəkağının qabaran hissələri dağ silsilələrini xatırladır. Elə bil rahat zalda bizdən başqa heç kim yoxdur. Bir yerdə işləməli olduğum tələbə hələ gəlməyib. Mənimlə qəribə forma almış ağ döşəkağıdan başqa heç kim. Döşəkağının altında isə meyit.

Əynimdəki xalat da ağ rəngdədir, əlimə geyindiyim şəffaf rezin əlcəklər də. Ehtiyatla döşəkağını qaldırıb meyitin sifətini görürəm. Kişi sifəti. Cod qarabuğdayı dəri, gərilmiş əzələlər. Açıq gözləri boz rəngdədir. Saçı çallaşıb, saqqalı da gümüşü rəngə çalır. Saqqalı xəstələrin və ya avaraların saqqalı kimi təkəmseyrək çıxıb. Dişləri ağappaq, böyük, dördküncdür, elə bil qarğıdalı dənələridir. Belə dişləri olan adamlar bərkdən gülür, möhkəm öpüşür.

Qoca deyil. Daha çox tez qocalana oxşayır. Üzü qırışıb. Gözlərinin altından ağzının qıraqlarına qədər və enli alnında boydan-boy qırışlar var. Adətən günəşli və küləkli yerlərdə yaşayanların üzündə belə qırışlar olur. Yəqin, dənizçidir, bəlkə də, kəndli, ya da bütün günü meşədə, günün altında işləyən daşyonan. Bəlkə də, evsiz-eşiksizdir. Gəz ki gəzəsən. Küçə yuxarı, küçə aşağı, günbəgün. Əgər bu adam sağ olsaydı, bu saat bu məsələni aydınlaşdırardım. Soruşardım ki: “Dostum, sizin peşəniz nədir?”. Yox, meyitə dostum deyə bilməzdim. Çox güman, “senyor” deyərdim. Bir də ki, kimliyi məlum olmayan meyitə necə müraciət etməyin nə fərqi var? Yəqin ki, sağ olanda heç vaxt onunla görüşməyəcəkdik. İşdir birdən görüşsəydik də, çətin ki, marağımı çəkəydi, heç dayanıb söhbət eləməzdim. Hər gün küçədə o qədər adamla rastlaşırsan ki. Dayanıb hamısıyla söhbət eləyən deyilsən. Düzünə qalsa, təsadüfi adamları heç görmürsən də. Elə bil suda üzən balıqdı, camaatın arasında gördün, çıxdı getdi.

Birdən bu özü məni saxlayıb nəsə soruşsaydı? Üzündən görünür ki, mənə “senyor” deyə müraciət edərdi. Hansısa küçəni və ya saatı soruşardı, ya da alışqan istəyərdi. Pul da istəyə bilərdi. Mənsə çox güman ki, kobud cavab verərdim, bəlkə də, heç üzünə baxmazdım. Küçədə saxlayıb nəsə deyən adam nəyimə lazımdır? Heç nəyimə. Və əgər həmin küçədən keçən adam bu olsaydı, onu başqalarından fərqləndirməzdim, bu görüşdə qeyri-adi heç nə hiss eləməzdim, heç ağlıma da gəlməzdi ki, tezliklə onun meyitini mənə verəcəklər və o, bax beləcə, qabağımda uzanacaq.

İndisə vəziyyət başqadır. Onun meyitini mənə veriblər. Xalat, əlcək, müxtəlif pinsetlər, mişar, qayçı da veriblər. Bir də onun meyitini. O mənə verilib, tapşırılıb, o mənimdir, dənizdə batanın bədəni sahilə çıxan kimi, onun da meyiti mənim rastıma çıxıb.

Bu dünyada qırx, ya da qırx beş il yaşayıb, bəlkə də, əlli il. Qırışlarına baxsaq, günü də xoş keçməyib. Və nəhayət, mənim rastıma çıxıb. Keçmişsiz və gələcəksiz halda. Axı onun da bir həyatı vardı, dostları, düşmənləri, adı vardı.

Və artıq o boyda həyatdan heç nə qalmayıb. Bircə üzündəki qırışlardan başqa. Keçib getmiş həyatın yazıq izləri. Döşəkağını qurşağına qədər çəkdim. Üstünü bütün açmağa ürək eləmədim. Enli sinəsi, əzələli qolları var. Döyüşçü bədəni, bəlkə də, muzdur. Bədənində heç bir yara, zədə görünmür. Əllərinə baxmaq lazımdır. Sol əlinə bağlanmış plastmas lövhəciyi gördüm. Əyri çap hərfləriylə yazılıb: “Simeon Kalamaris”. Adı beləymiş. İtlərin boynundan belə lövhələr asırlar. Bir də yüklərin üstünə sahiblərinin adını.

Meyitə tərəf əyilib yavaşdan dedim:

– Simeon Kalamaris.

Heç nə olmadı. Sağ olsaydı, diksinərdi. Dönüb təəccüblə baxardı. Kimsə onun adını çəkmişdi axı. Heyrətlənərdi, bəlkə də, sevinərdi. Kimsə onun adını çağırırsa, deməli, tanıyır. İndisə onun üçün fərqi yoxdur, istəyirsən çağır, istəyirsən çağırma. Haçansa bu adı eşidəndə baxırdı, indi isə yerindən tərpənmir, elə bil heç vaxt bu adı eşitməyib. Əgər hansısa itin xaltasından asılan lövhəcikdə yazılan adını oxuyub bərkdən desəydim, mənə baxardı, quyruğunu tərpədərdi. Bu meyitin etinasızlığı daha çox yük tayasını xatırladır.

– Bəxtin heç gətirməyib, Simeon Kalamaris.

İstər-istəməz ona “sən” dedim. Uşaqlar və heyvanlarla belə danışırlar. Ona “siz” deyə bilməzdim. O qabağımda çılpaq uzanıb. Elə bil ki, mənimdir. Mənim itimdir. Böyük, sakit, soyuq it.

Lövhəcik asılan əlinə baxmağa başladım. Nazik, uzun əl. Sən demə, ölünün əli dirinin əlindən daha ağır olurmuş. Elə bilirdim yüngül olmalıdır, axı həyatın, nəfəsin, canın çəkisi olmalıdır. Haçansa hamısı bu bədəndə idi, onu canlı insan edirdi, amma indi heç biri yoxdur, deməli, bədən indi daha yüngül olmalıdır. Güclü əldir, amma qabarlı deyil. Çətin ki, bu əl çəkic və ya kətmən tutmuş olsun. Bu əldə nəsə zəriflik var. Rəssam, yazıçı, musiqiçi əlinə oxşayır. Hər halda daşyonan, dəmirçi əli deyil, heç bağban əli də deyil.

Bəlkə də, bu oğru əlidir. Gecə təhlükələrinə öyrəşmiş adamın güclü əli. Qəlp pul kəsən və ya divara dırmaşıb pəncərələrdən düşməyə adət etmiş səssiz gecə qonağı, başqa adlar altında yaşayıb polisləri azdırmağı bacaran oğru. Bəlkə də, lövhəcikdə yazılan ad onun iz azdırmaq üçün dəyişdirdiyi axırıncı ad olub.

Bizim tərəflərdə nadir eşidilən adlardandır. Bu adda uzaq, gizli nəsə var. Yunan və ya yəhudi adına oxşayır, bəlkə də, Simeon Korfudan, Salonikidən, İsgəndəriyyədən, Beyrutdan, ya da İstanbuldan gəlib. Qədim yunanların, latınların, ərəblərin maraqlı adları olur. Bir neçə dənə belə ad bilirəm. Filmlərdən, romanlardan, romantiklərin şeirlərindən öyrənmişəm. O adlarda qədim, möhtəşəm, Aralıq dənizi sahilləri xalqlarının qarışığından yaranmış, xəyal gücünü işə salan aura var. Bu adı daşıyan adam minarələrin, xarabalıqların, Bizans kilsələrinin olduğu şəhərdən gəlməlidir. Turistlərin, küçə qadınlarının və qaçaqmalçıların dolu olduğu, hündür qəsrlərin yerləşdiyi bəyaz, çəhrayı şəhərdən. Orda dəniz, yelkənlər, zeytun, şam, küknar ağacları var.

Bəs sənin doğma dilin hansıdır, Simeon Kalamaris? Bəlkə də, sən heç ədəbi dildə danışmırdın, Aralıq dənizinin şərq sahillərindəki xalqların danışdığı dialektlərdən hansındasa danışırdın? Sənin kimilərə qədim kitablarda Levant deyilir. Yolun uzun olub, Simeon Kalamaris, gəmilərə kişmiş, zeytun yağı və şərab yüklənilən limandan başlayıb, Avropanın yarımadalarının, Atlantik okeanındakı adaların yanından keçib. Hamısı da ona görə ki, axırda tibb fakültəsinin seksiya stolunun üstündə uzanasan, mənim əlimə düşəsən. Çox gəzmisən, çox yol qət etmisən və axırda bizim görüşümüz qismətinə yazılıbmış. Mənsə vəzifəmi yerinə yetirib döşəkağını üstündən atıram, üzünə baxıram.

Yenə meyitə nəzər salıram, yox, yara və zədə izi yoxdur. Deyəsən, ölümü qəfil olub. Ürəyi və ya aorta damarı partlayır və o asfaltın və ya çarpayının üstünə düşür. Sözünü deməmiş, işini görməmiş, yazıb qurtarmamış, nəyisə yerinə yetirməmiş, gözləməmiş…

– Burda ölü var, – onu birinci görən adam deyib.

– Ölüb?

– Ölüb.

Adını pansion sakinlərinin siyahısında, cibindən çıxan kağızlarda axtarıblar, bəlkə də, köhnə zərfin üstündən ünvanını götürüblər. Ya da təzəlikcə tanış olduğu kimsə tapılıb.

– Deyirdi ki, adı Simeon Kalamarisdir.

– Siz onu çoxdan tanıyırsınız?

– Yox, bu yaxınlarda necə oldusa tanış olduq, o da adını dedi.

Hər necə olubsa da, qolundakı lövhəciklə bura gəlib çıxıb. Çirkli iplə biləyinə bağlanmış lövhəcik.

İndi o burdadır – mənimdir. O mənim üçündür. Mənə verilib, mənə təyin edilib. Qəribə hisdir. Hələ heç kim bu meyit kimi bütünlüklə mənə aid olmamışdı. Simeon Kalamaris – mənimdir, bütünlüklə mənimdir. Valideynlərdən, bacıdan, dostlardan, evdən daha artıq mənimdir. Mənim və ancaq mənim.

Elə bil yuxudan oyandım, ikinci tələbənin də gəldiyini görüb təəccüblə ona baxdım. Elə baxırdım ki, elə bil birinci dəfədir görürəm. Bu vaxt zalda başqa seksiya stollarının da olduğunu və onların ətrafında ağ xalatlı adamların fırlandığını gördüm. Tələbə alətləri götürüb mənə deyir:

– Başından başlayaq. Mişarı götür.

Nahardan sonra atam adəti üzrə qəzeti götürüb lampanın yanındakı kresloda oturdu, anam hörməyə başladı, çəhrayı yumaq dizinin üstündəydi, qara tüklü itimiz ayaqlarının altında uzandı. Bacım güzgünün qabağındaydı, hörüklərini açıb saçını düzəldirdi, balaca saç sancaqlarını ağzında tutduğu üçün az danışırdı, danışanda da sözlər ağzından tökülürdü, səsi burnunda çıxırdı.

Bir qıraqda oturub Simeon Klamaris haqda fikirləşirdim.

– Bu gün heç danışmırsan, – anam dedi.

Cavabında nəsə mızıldandım.

Bacım sancaq dolu ağzını birtəhər tərpədə-tərpədə dedi:

– O belədir də. Bizimlə danışmaq istəmir. Biz onun üçün savadsızıq.

Bacıma cavab vermədim. Atama baxdım, qəzetə aludə olmuşdu, heç nə eşitmirdi, heç nəyə fikir vermirdi. Elə bil ətrafına qara qəzet sətirlərindən çəpər hörmüşdü. Atamın çal bığına, səliqəylə qırxılmış daz başına, gonbul əlinə və çeçələ barmağındakı qızıl üzüyə baxdım.

Atamın əlləri Simeon Klamarisin əlindən daha vulqardır. Simeonun cod üzü də atamın üzündən daha nəcibdir. Danışmasa da, çox şeydən xəbər verən mənalı sima.

Simeonu evə gətirsəydim, əntiqə görüş olardı. Meyitini yox əlbəttə ki. Mənə rast gəlməmişdən qabaqkı diri halını. Bizimkilərin üz ifadələrinə baxmaq maraqlı olardı. Bu kimdir belə, quldura oxşayır? Ya da elə bil, kimsəsiz yoxsulun biridir. “Evə belə adamları gətirməyə utanmırsan?” – atam belə fikirləşərdi, bəlkə də, deyərdi. Anam üzündən həyatda bəxti gətirmədiyi bilinən bu adama heyrətlə, bir az da canıyananlıqla baxardı. Bacım onun köhnə kostyumuna, üzündəki qırışlara etinasızlıqla baxıb saçını daramağa davam edərdi.

Simeon hamıyla salamlaşır. Anamın əlindən öpür. Zərif təbiətli xaricilər adətən belə edir. Ona vəcdlə baxır. Bəlkə də, deyir:

– Mən artıq sizinlə tanışam, çünki sizin oğlunuzu tanıyıram. Necə də gözəl və mehriban qadınsınız.

Anam qürurla gülümsəyir.

Simeon bacımla salamlaşır, onun gözəl, məftunedici olduğunu iddia edir, amma müraciət edəndə “qız” kəlməsini işlətmir. Hansısa xarici söz deyir, bəlkə “jeune fille” (fr.), ya da “girl” (ing.), bəlkə də, “ragazza” (ital.).

Atam Simeonu soyuq qarşılayır, oturmağı təklif etməmiş soruşur:

– Nə işlə məşğul olursunuz?

Simeonsa uzun-uzadı cavab verir:

– Sizə “heç nə ilə” cavabını vermək istəmirəm, çünki bu doğru olmaz. Düzü, bura təzəlikcə gəlmişəm. Maraqlı planlarım var, amma əvvəlcə hər şeyi yerli-yataqlı öyrənib vəziyyəti dəyərləndirmək lazımdır.

Sonra şəhərimizdən aldığı təəssüratları bölüşməyə başlayır, qədim dar küçələrdən, barmaqlıqlı evlərdən, müasir memarlıqdan, şirniyyatçı vitrinini xatırladan müxtəlif rəngli və formalı villalardan danışır. Deyir ki, gecələr evlərin işıqları yananda görünən mənzərə ona Aralıq dənizi sahillərindəki hansısa limanı xatırladır. Və Tanjirin, ya da Əlcəzairin adını çəkir. Əlcəzairdə qala var, onu kinoda görmüşəm. Ya da Navplionun adını deyir. Navplion mənzərələrini bir alman albomunda görmüşəm.

Söhbət getdikcə şirinləşir. Atam qəzeti bir qırağa qoyub, anam daha toxumur, bacım da qonağa qulaq asır. Anamın gözləri parıldayır, Simeon artıq onun xoşuna gəlməyə başlayıb. Axı bu sadəcə hansısa xarici deyil, oğlunun dostudur.

Simeon Kalamaris. Qonağın adını eşidəndə atamın nə fikirləşdiyini təsəvvür edirəm. Adi şarmankaçı adı. Şarmanka “O, sole mio” (Mənim günəşim – ital.) oxuyur, qusar şalvarı geyinmiş meymun tullanıb-düşür, tamaşaçılar yerdəki şlyapanın içinə qəpik atır. Amma Simeonun uzaq vətənində bu ad qeyri-adi səslənmir. Heç kim onu eşidəndə təəccüblənmir. Hamının eşitdiyi tanış addır. Bizdə bu ad fırıldaqçı və ya qaçaqmalçı adı kimi səslənir, amma orda bu dənizçi, maliyyəçi və ya şəhər qubernatoru arvadıyla bir yerdə sinaqoqdan və ya kilsədən çıxanda onlara təzim edən müfəttiş adıdır.

Necəsə söhbət əsnasında “fırıldaqçı” və “qaçaqmalçı” sözləri işlədilir. Simeon özünü o yerə qoymur, adi şəkildə daimi yaşayış yeri olan adamların gözlənilmədən dönüb qaçqın, köçkün, hətta fırıldaqçı ola bildiklərini deyir. Müharibə və təqib çoxlarını çarəsiz qoyur, onlar gizlənməyə, qaçaqmalçılıqla məşğul olmağa məcbur qalır. Çörək tapmaq və ya əziz birini xilas etmək üçün riskə getmək lazım olur. Hərdən də o biri tərəfdə olan dostlara vacib xəbər ötürmək lazım gəlir. Biz casus və cəlladların əhatəsində, indiyəcən icazə verilmiş şeylərin birdən-birə cinayət hesab edildiyi dünyada yaşayırıq.

Və Simeon tam təbii şəkildə deyir:

– Axırda heç özün də bilmirsən ki, elədiyin qanunidir, yoxsa qanuna zidd. Heç kimə belə şeyi arzu etmirəm.

Bilirəm ki, bütün bunlar atamın fikrincə iyrəncdir. Atam heç vaxt tərəddüd etməyib, qanuni şeylə qeyri-qanuni şeyi asanlıqla bir-birindən ayıra bilib. Pisin pis, yaxşının yaxşı olduğuna heç vaxt şübhəylə yanaşmayıb. Hərdən cəsarətlənib ona etiraz edirdim, kimin haqlı, kimin haqsız olduğunu seçməkdə çətinlik çəkdiyim hansısa bir hadisəni ona danışırdım. Atam hirslənib deyirdi: “Ancaq zəif və əliəyri adamlar şübhə edə bilər”. Heç vaxt atama deməsəm də, həmişə Fransiskin də, Pyotrun da, başqa müqəddəslərin də xeyirxah əməllə məşğul olduqlarına şübhəylə yanaşdıqlarını fikirləşirdim. Atam bunu eşitsə, bərk hirslənərdi.

Atam Simeon Kalamarisin sözlərinə də hirslənir:

– Siz bəlkə də, olar-olmazları seçməkdə çətinlik çəkirsiniz, amma mən qətiyyən.

Simeon cavab verir: “Hər şey şəraitdən asılıdır”. Atam etiraz edir. Atam əyilməz, dönməz adamdır, ən azından tonu belədir. Xüsusən xoşuna gəlməyən adamla danışanda.

– Bəsdir, senyor. Hər şey şəraitdən asılıymış. Onda belə çıxır ki, hər şeyə haqq qazandırmaq olar. Təmizə çıxmaq üçün istənilən bəhanə kifayət edər. Amma bilin ki, oğru heç vaxt doğru ola bilməz.

Bu yerdə söhbətə qoşulub dostumu müdafiə etməliyəm. Atamın onu təhqir eləməyinə icazə verə bilmərəm. Qızğınlıqla Simeonu müdafiə etməyə başlayıram. Adamı belə mühakimə etməzlər axı. Buna baxmayaraq, Simeon gedən kimi atamın belə deyəcəyini də bilirəm:

– Bu adam haqda nə bilirsən? Hələ təzə tanış olmusunuz. Onu hardan tapmısan? Çox güman, elə də hörmətli olmayan yerdə rast gəlmisən.

Simeonla harda tanış olmuşam? Nəsə fikirləşmək lazımdır. Deyərəm ki, onu ortaq tanışımız vasitəsiylə tanımışam. Ya da deyərəm ki, Simeon tibb fakültəsində bizə dərs deyən müəllimin dostudur. Axı hər şeyi olduğu kimi deyə bilmərəm. Simeonu tanımıram. Amma onu sata bilmərəm. Ən azından, o bir müddətlik mənimdir, mənə məxsusdur. Onu xilas etməliyəm. Onun ömür yolunu bərpa etməliyəm.

O məndən böyükdür. Ən azı məndən iyirmi yaş böyükdür. Tələbə oğlanın kimliyi, hardan gəldiyi bəlli olmayan yaşlı adamla dostluq etməyi qəribə görünə bilər. Düzünə qalsa, onu mən axtarmamışam, mən seçməmişəm. Adam öz valideynlərini, qardaş-bacılarını, övladlarını seçə bilmir. Onlar adama verilir. Adam onları qazanır.

– Simeon Kalamaris də mənə verilib.

Bu sözləri pıçıldadığımı zənn edirdim, amma sən demə, bərkdən demişəm. Ad qonaq otağının sükutunda əks-səda verdi. Bacım mənə tərəf döndü, anam hörməyini saxladı, atam qəzeti aşağı saldı.

– Nə dedin?

Üçü də maraqla mənə baxırdı.

– Heç.

Atam israr etdi:

– Yox. Sən kiminsə adını çəkdin.

Özümü sakit aparmağa çalışdım.

– Ad? Hə, Simeon Kalamaris.

Bu ad yenə qonaq otağında səsləndi. Onlar heç vaxt bu adı eşitməmişdilər, bu ad onlar üçün heç nə ifadə etmirdi. Atam bayaq fikirləşdiyim sözləri dedi:

– Simeon Kalamaris. Əsl meymun oynadan şarmankaçı adıdır.

Çox axtarmalı oldum, amma nəhayət, bu evi tapdım. Elə bil itib-getmiş hansısa cığırla və ya meşədə heyvan izinə düşüb gedirdim. “Təcili tibbi yardım”da axtarış aparmağa başladım, oranın işçilərini siyahılara baxmağa məcbur etdim. Yuxulu növbətçinin karandaşla qaraladığı çətin tələffüs edilən adlar.

– Karamali?

– Yox, Kalamaris.

– Simon?

– Yox, Simeon.

– Çoxdan gətirilib?

– Üç-dörd gün bundan qabaq.

Onun ömrünün axırıncı günlərini qaplayan duman yavaş-yavaş dağılırdı. Küçədə yıxılıb qalıb – ürək tutmasından. Onu polis görüb, xəstəxanaya gətiriblər. Amma huşu özünə gəlməyib, bir neçə saata keçinib. Cibində sənədləri olmayıb. Cibindən bir-iki kağız çıxıb. Onları polisdə mənə göstərdilər. Yunanca yazılmış köhnə məktub idi. Məktubu tərcümə etməyiblər. Tanımadığım hərflərdən ibarət qarışıq yazıya baxdım. İmza yerində bircə ad yazılıb. Əlbəttə, bu addır. Çox güman, qadın adı. Üstündə tarix yoxdur, amma kağız sürtülüb, büzüşüb, məktubun çoxdan gəldiyi bilinir. Bu məktubu aylarla, bəlkə də, illərlə cibində gəzdirib. Cibindən məktubdan başqa köhnə lotoreya bileti və hansısa jurnaldan kəsilmiş Oxatan bürcünün ulduz falı çıxıb. Ulduz falı iddia edir ki, bu adam xeyirxahdır, təhlükə anında soyuqqanlığını saxlaya bilir, hər yerdə lider olmağı bacarır.

Cibindən çıxan ən təzə kağız iki həftə qabaq lombarddan verilmiş çek idi. Lombarda gedib girov qoyulan əşyayla maraqlanmışdılar: Qorqona başı formasında hazırlanan qızıl üzük. Çekdə girovu qoyan adamın ünvanı da yazılmışdı. Amma məlum olub ki, o adam çoxdandır burda yaşamır. Bura köhnə şəhərin kasıb məhəllələrindən birində yerləşən, miqrantların yaşadığı səliqəsiz, səs-küylü, çirkli pansion idi. Simeonun pansiondan çıxandan sonra harda yaşadığını bilmirdilər, elə Simeonun özünü də güclə xatırladılar. Bütün günü miqrantların yaşadığı pansionları gəzdim. Ümidsiz halda axtarışlarımı davam etdirdim. Adını deyirdim, görünüşünü təsvir edirdim, qeyri-müəyyən, qarışıq cavablar verirdilər.

Və təsadüfən gəlib bu evə çıxdım. Əvvəlcə bura girmək istəmirdim. Çoxlu pansion gəzmişdim, hər yerdə eyni şeyi soruşmuşdum və heç yerdən dəqiq cavab almamışdım. Ev köhnə dəmiryolu stansiyasının yaxınlığında, küçələrin kəsişdiyi yerdəydi. Səhərdən ayaq üstdə idim, yorulmuşdum, evə qayıtmaq istəyirdim. Amma bu evin yanından keçəndə, nə üçünsə içəri boylandım. Giriş qapısından üstünə sellofan örtük çəkilmiş divan, yaşıl rənglənmiş balaca yağ çəlləklərində əkilmiş əyri palmalar və üstünə şüşələr düzülmüş stollar görünürdü. Radiodan rəqs havası yayılırdı. İstər-istəməz içəri girdim. Sahibə bütün günü gəzdiyim pansionların sahibələrinə oxşayırdı – kök, yaşlı, çirkli fartuk bağlamış qadın. Bütün günü verdiyim sualı ona da verdim.

– Hə, burda yaşayır, amma neçə gündür gəlib-getmir. Onu tanıyırsınız?

– Hə, tanıyıram. – Əminliklə dedim. Onunla dost olduğumuzu da demək istədim, amma özümü saxladım.

– Başına nəsə gəlib? Bir həftədir ortada yoxdur, özü də iki həftəlik otaq pulunu borcludur. Bu heç xoşuma gəlmir.

– Narahat olmayın, hər şey qaydasındadır. Kalamaris qısa müddətlik gedib. Vacib işi vardı.

Amma sahibə yumşalmırdı. Sözlərin axırını yeyə-yeyə, xarici aksentlə danışırdı. Simeon düz eləməyib. Gərək getməmişdən qabaq borcunu ödəyəydi. Əslində, sahibə özü günahkardır. Gərək pulu əvvəlcədən alaydı. Amma Simeon yaxşı adama oxşayırdı. Sahibə Simeonun borclu olduğu pulun miqdarını dedi. Çox az məbləğ idi.

– Birdən-birə durub gedir, heç xəbər də vermir. Vicdansızlıqdır!

Borc elə azdır ki. Çox güman, bu pansionda pis yemək verirlər. Heç kim burda çox qalmır. Gəlirlər, bir-iki gün qalırlar və gedirlər – yoldan keçənlər, köçəri quşlar. Hamısı iş axtarır və heç birinin cibində bir qəpik də yoxdur. Bəlkə, Simeonun borcunu verim, deyim ki, onun tapşırığı ilə gəlmişəm. Amma pulu verməyə ürək eləmədim, birdən sahibə nədənsə şübhələnər. Səsimi çıxartmadım.

– Gəlin baxın, görün mənimçün nə qoyub gedib. Gəlin, gəlin.

İçəri həyətdən keçib o biri evə girdik. Ev boş idi, hələ heç kim qayıtmamışdı. Böyük otaq kartonla balaca otaqlara bölünmüşdü, kartonların üstünə qəzet-jurnal vərəqləri yapışdırmışdılar. Otaqlardan birinə girdik. İçəridə iki dənə dar çarpayı, iki dənə tumba, bir də əlüzyuyan vardı.

Sahibə çarpayının altından köhnə, tinləri yeyilmiş, üstü ləkəli çamadan çıxartdı. Çarpayının üstünə qoyub qapağını açdı.

– Baxın görün mənimçün nə qoyub burda.

Hirslə çamadanı eşələyib əşyaları çarpayının üstünə, yerə atmağa başladı.

– Baxın.

Sakitcə baxırdım. Çamadandan köhnə sviter, dizləri süzülmüş şalvar, çirkli köynək, corab və geyinilməkdən ucları əyilmiş köhnə ayaqqabı çıxdı.

– Bircə bu nəyəsə dəyər.

Balaca, dairəvi gümüş şəkil çərçivəsi. Çərçivədə qız şəkli var. Uzun hörüklərini lentlə bağlayıb, əynində milli geyim var. Bir də balaca taxta ikona. Qucağında körpə tutmuş bakirə Məryəm və mələklər. Şəkillə ikonanı sahibədən alıb ehtiyatla çarpayının üstünə qoydum. İkinci çarpayıya baxdım.

– Bəs burda kim yaşayır?

Bu adam iki həftə ərzində Simeonun otaq yoldaşı olub. Bəlkə, o nəsə bilir, nəsə eşidib? Simeon ona öz haqqında danışıb.

– İtalyan idi. Amma o artıq köçüb. Onu neynirsiniz? Nəsə lazımdır?

– Yox, elə-belə soruşdum.

Sahibə yenə deyinməyə başladı. Simeonu fırıldaqçı adlandırdı, özünü xeyirxahlığına görə danladı.

– Narahat olmayın, pulunuzu alacaqsınız. Simeon borcunu verməyi mənə tapşırıb.

Dəhlizdən səs gəldi:

– Simeondan xəbər var?

Bir qadın otağa boylandı. Elə bil üzü nur saçırdı. Gənc, iri gözlü, nazik burunlu qadın idi, rəngsiz, az qala ağ saçını yığıb lentlə bağlamışdı. Əyninə kip oturmuş paltarı gözəlliyini daha da qabardırdı. Sahibə ona baxıb narazılıqla dedi:

– Bu bilir.

Qadın içəri girib boş çarpayıda oturdu. Ayağını ayağının üstünə aşırtdı, paltarının ətəyi dartıldı, dizləri açıldı. Özümü saxlaya bilməyib ayaqlarına baxdım. Ağ, incə dərisi vardı. Təzadı fikirləşdim, bu qadının dərisi gənc, təravətli idi, Simeonunsa dərisi yaşlı, quru. Tanıdığım qızları yadıma saldım, bəzilərini çimərlikdə, bəzilərini isə dekolte paltarda görmüşdüm. Gözümü qadından çəkə bilmirdim, ətli baldırlarına, dik döşlərinə, gözəl simasına baxırdım.

– Simeona nə olub?

O da xarici aksentlə danışırdı. Birdən fikirləşdim ki, Simeon bu qadını sevirdi. İstəklə ona baxırdı. Bu kasıb evdə, bu gözəl qadın Simeonun həyatını nurlandırırdı. Qadın gözəlliyi istənilən evi gözəlləşdirə bilər. Simeon Kalamarisin gözləri parıldayırdı, boğazı quruyurdu, titrək barmaqlarıyla qadının incə dərisini sığallayırdı.

Kobud dodaqları qadının incə, gülümsər dodaqlarını axtarıb tapırdı.

Sahibə deyəsən üzümdən nəsə hiss eləyib getdi.

Qadının yanında oturdum. Qabağımızdakı çarpayıda və yerdə Simeon Kalamarisin paltarları atılmışdı.

Dedim ki, Simeon bir neçə gün qabaq pansiona gəlib borcunu ödəməyi mənə tapşırıb, amma işim olduğu üçün indi gələ bilmişəm. Simeon gedib. Amma çox uzağa yox. Yəqin ki, tezliklə qayıdacaq.

– Mənə nəsə deməyi tapşırmayıb?

Nə cavab verəcəyimi bilmədim. Simeon yola çıxmamışdan qabaq mənə, gənc dostuna nə deyə bilərdi? Pansiona gedib borcunu ödəyim, əşyalarını götürüb o gələnəcən saxlayım. Bəlkə, bunu da deyərdi: “Orda bir qadın görəcəksən, o qadın yəqin ki, məni soruşacaq. Aramızda ciddi heç nə olmayıb, amma o həmişə mənə isti münasibət bəsləyib. Bir yerdə yaxşı vaxt keçirdirdik. Ona salamımı çatdır, başqa heç nə demə”.

– Adın nədir?

– Mado.

– Fransızsan?

– Hə. Simeon mənim haqda nəsə deyib?

Hə, o, Mado haqda danışırdı. Tez-tez xatırlayırdı. Bir də görürdün, bir-iki bokal pivə içəndən sonra danışmağa başlayırdı. Madonu sevgiylə xatırlayırdı. Bir yerdə necə xoş vaxt keçirtdiyinizi deyirdi. Altdan-altdan Madoya baxırdım, necə sevindiyini, gülümsədiyini görürdüm. Xeyli belə şeylər danışdım.

– Qəribədir.

– Nə qəribədir?

– Mənim haqda bu qədər danışmağı qəribədir. Yanımdasa sakit otururdu. Əslində, onun sakitliyini sevirdim. Görürdüm ki, deməli çox sözü var, amma danışmır. Hərdən bu xasiyyətinə görə ona hirslənirdim.

Gülümsədim:

– O yaxşı adam idi?

– Əlbəttə, çox yaxşı.

Mado birdən Simeon haqda keçmiş zamanda danışdığımıza fikir verdi.

– Nə üçün onun haqda “idi” deyirsən?

– Çünki o bir də qayıtmayacaq. Onun qayıtmayacağı səni kədərləndirir?

Simeonu tapmaq üçün onu başa düşməliydim. Onun yaddaşında Simeondan canlı nələrsə qalmışdı. Simeon hələ də onun xatirəsində yaşayırdı.

– Bunu nə üçün soruşursan?

– Onun nəyindən xoşun gəlirdi?

Qadın maraqla mənə baxıb gülümsədi.

– Çox şeyindən.

– Məsəlçün?

– Hər şeyi sənə deyə bilmərəm.

Mən soruşmağa davam edirdim:

– Heç olmasa nəsə de.

– Biz fransızca danışırdıq.

Deməli belə, Simeon fransızca bilirmiş. Görəsən fransız dili onun nəyinə lazımdır, daha doğrusu, lazım idi? Həddindən artıq kişi tanıyan bu qadının onu xatırlaması üçün. Onlar bu pansionda, bu otaqda fransızca danışırdılar. Simeon çılpaq qadınla fransızca danışırdı.

Ayağa durub tumbanın üstündən çərçivəylə ikonanı götürdüm, onları qadına uzatdım. Simeon onları başqa kimə vəsiyyət edə bilərdi ki?

Yenə qadının yanında oturdum. İçəri qaranlıqlaşırdı, o biri otaqlardan səslər gəlirdi. Kirayənişinlər qayıtmağa başlamışdı. Kobud səslər, kobud gülüşlər.

– Bunları mənə verirsən?

Başımla təsdiqlədim.

– Simeon dedi ki, mənə verəsən?

Yenə başımla təsdiqlədim.

Qadın bir çərçivəyə, bir də ikonaya baxdı, sonra mənə tərəf çevrildi, gözlərində minnətdarlıq, hətta vəcd vardı.

– Çox sağ olsun. Sən də sağ ol ki, gəlib bunları mənə verdin.

O nəzərini yayındırmadan mənə baxırdı, azca sıxılırdım. Qaranlıq qatılaşıb bizi bir-birimizə yaxınlaşdırırdı.

– Öp məni. İstəmirsən?

Onun boynunu, yanaqlarını, gözlərini öpdüm, sonra dodaqlarını öpməyə başladım. Pencəyimi çıxartıb yerə atdım, qalstukumu açdım, köynəyimi çıxartdım. Onu qucaqladım. Dibsiz uçuruma yuvarlanmağa başladıq. Onun bədənini sığallayırdım. Daha adi sözlərlə danışa bilmirdik, sinəmizdən ah, dərin nəfəs qopurdu.

Bu yoxsul pansionda vaxt da paltarlarımla bir yerdə harasa yoxa çıxmışdı. Axtarırdım, həsrətlə nəyisə axtarırdım. Nəyi? Kimi? Sonra durub qaranlıqda paltarlarımı geyinməyə başladım. Paltarlarım Simeon Kalamarisin paltarlarına qarışmışdı. Paltarlarımı götürdükcə Simeondan qopurdum, ayrılırdım.

– Yenə gələcəksən? – qadın soruşdu.

Cavab vermədim. Qapını açıb dəhlizə çıxdım, kirayənişinlərə qarışdım.

Evə girən kimi atamla qarşılaşdım. Qapını açmağımı eşidib qabağıma çıxmışdı, elə bil bayaqdan məni gözləyirdi.

– Saatdan xəbərin var? Səhərdən yoxsan. Neçə gündü özündə deyilsən. Nə olub?

Əvvəllər belə hal olsaydı, qorxardım, amma indi qətiyyən qorxmurdum, səbəbini bilmirəm nəydi. Atama sakit-sakit cavab verə bilərdim. Cavab verməsəydim də olardı.

Və deyə biləcəyim tək şeyi dedim:

– Heç nə olmayıb.

Atam bu cavabı gözləmirdi. O heyrətləndi, özünü itirdi.

– Necə yəni “heç nə”? – Atamın səsi kəskinləşdi. – Evdə yoxsan, dərsə də getməmisən. Elə bilirdin xəbər tutmayacağam? Artıq neçə gündür dərsə getmirsən. Universitetdən öyrənmişəm.

– Gedə bilərdim, amma getmədim.

– Nə üçün getmədin?

– Başqa işlərim vardı.

Atam hirslə mənə baxdı, mənsə sakit halda dayanmışdım. Əvvəllər bu baxış məni qorxudurdu, indi yox. Atama qulaq asırdım, amma ağlıma başqa fikir gəldi. Bunu harda, haçan eşitdiyim yadımda deyil, bəlkə də, özüm fikirləşmişəm. Oğlanlar müharibəyə uşaq gedir, kişi qayıdır. Və onda atalarıyla da yaşıd kimi danışırlar. Dənizə çıxan oğlanlarda da belə olur, bir neçə aya qayıdırlar, amma elə bilirsən, aradan neçə illər keçib.

Atam tonunu aşağı saldı, mehribanlıqla dedi:

– Tibb tələbələrinin əksəri birinci dəfə meyit yarandan sonra xeyli özünə gələ bilmir, bəziləri heç çörək də yemir. Bəlkə, səndə də belə olub?

Bunun məhz belə olduğunu, mənim də başıma belə hadisə gəldiyini deyə bilərdim, onda atam məndən əl çəkərdi, amma tərs kimi heç bir bəhanənin dalında gizlənmək istəmirdim.

– Yox, elə deyil. Başqa şeydir.

Atam özünü səmimi söhbətə hazırladı.

– Bəs onda nədir, oğlum?

– Çox şey.

Bu vaxt atam elə bildi ki, lazım olmayan adamlara qoşulmağa başlamışam.

– Əvvəllər belə deyildin. Kimsə səni yoldan çıxartır. Axır vaxtlar kimlərlə oturub-durursan?

Sakitcə gülümsədim.

– Kimlərlə?

Nə olar, düzünü deyərəm, ən azından deyilə və qəbul edilə biləcək tərzdə.

– Simeon Kalamarislə.

– O kimdir?

İndi düzünü demək daha da çətinləşirdi, atamın başa düşə biləcəyi sözləri necə tapım?

– Adamdır da.

– Şübhəm yoxdur.

– Nə üçün şübhə etmirsən? Bəlkə, o əvvəl adam idi, indi artıq deyil?

Atam yenə özündən çıxdı:

– Adam kimi danış. O kimdir və nə üçün onu tanımıram?

– Açığı mən də az şey bilirəm, amma axır vaxtlar ondan çox şey öyrənmişəm.

– O harda oxuyur?

– O artıq oxumur. Heç bilmirəm hardasa oxuyub, ya yox, amma çox bilir.

– Bəs sənə nə öyrədir? Bütün günü avaralanmağı?

– Bunu səninlə danışmağın mənası yoxdur. O saat bildim ki, o sənin xoşuna gəlməyəcək, gələ bilməz. Belə də oldu: o sənin xoşuna gəlmədi.

– Necə yəni xoşuma gəlmədi? Mən axı heç onu tanımıram. Heç tanımaq da istəmirəm.

– Məncə sən onu tanıyırsan. Onu bizə gətirmişdim, amma bu tanışlıq sənə heç nə vermədi.

– Amma sənə lazımlı göründü, hə?

– Vaxt keçdikcə görəcəyik.

Atam kəskin şəkildə sözümü kəsdi:

– Bəsdi boş-boş danışdın. Sabahdan dərsə get.

Bacardığım qədər sakit səslə dedim:

– Yaxşı, sənin xətrinə gedəcəyəm. Amma düzünü deyim ki, istəsəm, getməyə də bilərəm.

– Özün də yadında saxla, bir də heç vaxt o adamın kandarına ayaq qoymayacaqsan.

– Buna söz verə bilmərəm. Çünki o adamın heç nəyi yoxdur, həmçinin evi də.

Atama söhbətin həyatdan və ölümdən getdiyini deyə bilərdim. Üstəlik, bunun tale olduğunu da əlavə edə bilərdim. Atamı “tale” sözü qədər hirsləndirən ikinci söz yoxdur.

İçəri keçdim, anam qabağıma çıxdı. O mənə yazığı gələ-gələ baxırdı, elə bil küçə iti idim.

– Yorğun görünürsən. Yemək verim?

Yox, yemək istəmirdim, heç nə istəmirdim, ən əsası, danışmaq istəmirdim.

– Çox işləmisən?

Başımla təsdiqlədim. Doğrudan da çox çalışmışdım, axtarmışdım və tapmışdım.

Birdən ağlıma gələn sualı anama verdim:

– Əgər kimsə məni qapının ağzına atıb getsəydi, sən yenə də məni belə böyüdərdin, belə sevərdin?

Anam təəccübləndi:

– Bu nə axmaq sualdır?

– Yox, sən cavab ver.

O ciddi sima alıb dedi:

– Yəqin ki, hə.

Mənə elə bu lazım idi.

– Görürsən? Kiminsə qapımıza uşaq atıb getməyi bəs edir ki, səninçün təzə həyat başlasın.

– Əlbəttə. Amma bunu nə üçün soruşursan? Hansısa tanışının başına belə hadisə gəlib?

Əlbəttə, hansısa tanışımın qapısına uşaq atıldığını deyə bilməzdim. Amma Simeon haqda da danışmaq olmazdı. Belə baxanda, heç Simeon Kalamarisi atılmış hesab etmirdim. Atılmış uşaq təzə həyat başlamaq üçün peyda olur. Simeonsa əksinə, keçmiş idi. Əgər Simeon indi burda, yanımda olsaydı, nə edərdi?

O sakit-sakit evə girir, heç kimin gözünə görünməməyə çalışır. Atamla anamdan gizlənməlidir, buna görə də evə casus, oğru kimi girir. Əlbəttə, hər şeydən çox bacımın otağında olmaq istəyir. Çünki bu otaq onun indiyəcən vaxt keçirtdiyi qadınların otaqlarına oxşamır. Qız özü evdə yoxdur, amma otaqdakı hər şeydə nəfəsi duyulur. Tül, ipək, pərdələr, gül dibçəkləri, güzgülər, ətir şüşələri, ayaqqabılar, stulun üstündəki paltarlar, şkafın açıq qapıları, şkafın içindəki paltarlar, döşəmədə düşüb qalmış, ilanı xatırladan corablar və hər yerə səpələnmiş lazımsız bəzək əşyaları…

Simeon içəri girir, baxır, axtarır. Sürtülmüş pencəyinin cibindəki köhnə lotoreya biletiylə lombard çekini yoxlayır. Stolun üstündə qızıl qəpik parıldayır, bacım onu medalyon kimi boynuna taxır. Simeon Kalamaris bu qəpiyin qiymətini yaxşı bilir. Çoxdadır ki, qızılın soyuq ağırlığını əlində hiss eləməmişdi. O qəpiyi sığallayır, barmaqlarının ucunu qəpiyin üstündə gəzdirir. Qəpik onun ovcunda qızışır. Etinasızlıqla qəpiyi cibinə atır. Etinasızlıqla? Yox, o xoşbəxtdir, çünki gözlənilmədən zəngin və həzz dolu həyatın qapısı üzünə açılıb.

Ağ çarpayılar düzülmüş zalda uzandım. Yatmaq istəmirdim, amma uzandım. Öz otağım deyildi, bizim evimiz deyildi, ümumiyyətlə, hara olduğunu bilmirdim. O biri çarpayıdan kimsə durub yanıma gəldi.

Qurşağa qədər çirkli döşəkağı sərimişdi, bədənindəki təzə yaraları görürdüm. Rəngi ağarmışdı. Simeon Kalamaris idi. Onunla indi görüşmək istəməzdim. Əlindəki qızıl qəpiyi yanımdakı tumbanın üstünə qoydu.

– Bu nədir?

Simeonun səsi çox zəif gəlirdi. Birdən yadıma düşdü ki, heç vaxt onun səsini eşitməmişəm. Süst halda çarpayıda uzanmışdım, o isə başımın üstündə dayanıb danışırdı.

Nə dediyini çətinliklə başa düşürdüm. Onun borcu çoxdur, amma başqalarının da ona çox borcu var. Bütün borcları ödəmək lazımdır. Bu qəpiyin puluyla. Sahibələrə, əczaçılara pul vermək lazımdır. Qadınlara da. Hamısı gözləyir. Bax, bu qəpiyin puluyla. Yadıma düşdü ki, bu, bacımın medalyon kimi taxdığı qəpikdir. Qəpik bacımın stolunun üstündəydi. Simeon Kalamaris onu götürüb. Atam deyəcək: “Belə adamları evə gətirmək lazım deyil”. Bacım isterikaya qapılıb səs-küy salacaq. Simeonsa elə hey təkrarlayır: “Bax, bu pullarla. Onları özüm qazanmışam”. Onun əzabkeş, qırış siması, açıq yaraları, səsi bütün varlığıma hakim kəsilib.

O, başımın üstündə dayanıb, borcları qaytarmaq lazım olduğunu deyir. Əlbəttə, qaytarmaq lazımdır. Pansion sahibəsinin borcunu qaytarmaq lazımdır ki, ölənin dalınca ağzına gələni danışmasın. Simeonun başqa borclarını da qaytarmaq lazımdır. Qəlyanaltıxanadan bir qutu kibrit alıb pulunu verməmişdi. Pinəçiyə ayaqqabı yamatdırıb borclu qalmışdı. Lotoreya biletinin də pulunu verməmişdi.

Simeonun qazandığı qızıl qəpiklə borclarını qaytarmaq üçün nə qədər yol gedib neçə dükana girməli olduğumu bilmirdim. Bu haqda danışmaq istəməsəm də, pansiondakı fransız qadına da pul verməli olduğumu bilirəm. Ona çox pul verməliyəm, həm Simeonun əvəzinə, həm də öz yerimə. Verməliyəm ki, Simeon layiqli hörmətini qazansın. Sonra Simeonla mübahisə eləməli olmayım. Çox şeyə görə ona borcluyam, bunu da ona deməliyəm, amma deməyə cəsarətim çatmaz. Bundan başqa, onun izini axtaranda rastıma çıxan adamlarla etibarlı dostun rəftar eləməli olduğu kimi rəftar eləməmişəm.

İşdir, birdən desəm, Simeon, əlbəttə ki, gülümsəyəcək, onun sümüklü üzündəki təbəssümü görəcəyəm. Simeon zərrə qədər də həyəcanlı deyil. Axı bunların hamısı ona görədir ki, mən nəsə öyrənim. Onun üslubu belədir. Mənə eləməli olduğum hər şeyi öyrətmək.

Simeon Kalamaris özü heç nə bacarmır. Amma mənə elə bu da bəsdir. Mən axı bunu hədiyyə qazanmışam, Simeonun qızıl qəpiyi qazandığı kimi. Qızıl qəpiyin onun haqqı olmadığını deyə bilmərəm. Ona nəsə yaxşı söz deməliyəm, təşəkkür etməliyəm. Amma bu soyuq varlığa isti sözləri necə deyəsən?

Yox, mən onun dostu ola bilməyəcəyəm. Sənin dostun olmaq istəsəm də, Simeon, heç nə alınmayacaq. Mən səndən qorxuram. Simeon başımın üstündə dayanıb, ata və ya oğul kimi tələbkardır. Amma dost deyil, yaxın adam deyil. O məni qorxuya salır. Yaxşısı, ondan uzaq gəzim.

Sakitləşməsi, məndən uzaq dayanması üçün ona daha nələr vəd etmirəm, amma gizlində ümid edirəm ki, bu vədlərin hamısı yadımdan çıxacaq, yerinə yetirməyəcəyəm. Gedib pansion sahibəsinə olan borcunu verəcəyəm. Nə üçün o razılıqla başını tərpədir?

Fransız qadının yanına gedəcəyəm, səndən salam çatdıracağam. Sənin izinlə bütün dükanları gəzəcəyəm. Simeon daş kimi başımın üstündə dayanıb, tərpənmir.

Qazandığın qızıl qəpiklə borclarını verəcəyəm. Amma “sənin qəpiyin” və ya “sənə borclu olduğum qəpik” desəydim, daha yaxşı olardı.

Amma bunlar azdır, Simeon Kalamaris sakitləşməyib, məndən uzaqlaşmır. Onun mənimlə danışmaq üçün ayağa durduğu çarpayıya qayıtmağını, bir də ordan durmamağını istəyirəm. Amma mən səliqəli zalda, ağ çarpayıda uzanmışam, bu mənim çarpayım deyil, bura mənim otağım deyil. Mən hardayam?

Küçədə oynayan uşağı çağırıb zərfi verdim və onu pansion sahibəsinə çatdırmağı xahiş etdim.

– Səni burda gözləyəcəyəm. De ki, zərfin üstünə imza atsın.

Dəhşətli gecədən sonra birtəhər özümə gəlib məktub yazdım və qızıl qəpiklə bir yerdə zərfə qoydum.

“Senyora, sizə borcumu ödəməmiş getmək istəmirdim, amma belə alındı. Nahaq yerə haqqımda pis fikirləşirsiniz. Borclu olduğum qədər götürün, qalanını Madoya verin. Mümkünsə, mən qayıdanacan əşyalarımı da saxlayın. İki-üç həftəyə qayıdacağam”.

İmza da atdım: “Simeon”. Məktubu başqa xətlə yazmağa çalışdım. Nə tarix, nə də ünvan yazdım.

Bir az sonra uşaq qayıtdı. Üstünə həyəcandan titrəyən əllə imza atılmış zərfi gətirdi. Deyəsən, sahibə qızıl qəpiyi görəndə özünü itirib.

– O nə dedi?

– Heç nə. Məktubu üç dəfə oxudu, sonra qəpiyi dişində yoxladı. Elə bildim bu saat qışqıracaq. Zərfin üstünü yazan kimi alıb qaçdım.

Mənə başqa heç nə lazım deyil. Uşağa xırda pul verib ordan uzaqlaşdım. Borcumu yerinə yetirdim. Bundan başqa heç nə eləməli deyiləm. Sahibə də, fransız qadın da, pansionun sakinləri də Simeon Kalamarisin adını təkrarlayacaq, onun adı qızıl qəpiyin cingiltisi kimi kartonla bölünmüş otaqlara yayılacaq.

Universitetə getdim.

Elə bil uzun səyahətdən qayıdırdım. İşıqlı, yeni həyata qədəm qoyurdum. Elə bil küçələr də canlanmışdı. Nəsə satan alverçilər, yavaş-yavaş hərəkət edən qadınlar, tində yığışıb söhbət edən kişilər. Heç nəyə fikir vermədən yoluma davam edirdim. Yəqin ki, bacım artıq medalyonun itdiyini görüb. Bəlkə də, hələ xəbəri yoxdur. Ya da xəbər tutubsa da, harda itirə biləcəyini fikirləşir. Qəpiyin başına o qədər şey gələ bilər ki.

Fakültetə gəldim. Elə bil heç vaxt burda olmamışdım.

Pencəyimi soyundum, qalstukumu açdım, kobud ağ parçadan tikilmiş xalatı geyindim. İndi çoxluğun arasında buxarlanıb itməyə hazıram. Tərəddüd etmədən seksiya zalına girdim. Amma öz stoluma yaxınlaşa bilmədim. Uzaqdan tələbə yoldaşıma baxdım, bir yerdə işləməli olduğumuz meyiti yarırdı.

Müəllimin yanına getdim. Nə üçün dərs buraxdığımız izah etdim və xahiş etdim ki, məni başqa stola keçirtsin. Müəllim yer dəyişdirmək üçün səbəb görmürdü. Mən xahiş edirdim, az qala yalvarırdım.

– İş burasındadır ki, mən o adamı tanıyırdım. Biz dost idik.

– Hə, əgər belədirsə…

Başımla təsdiqlədim ki, belədir. Buna əmin idim. Heç vaxt heç nədən belə əmin olmamışdım. Məni başqa stola keçirtdilər. Şən halda ora getdim. Skalpeli götürüb meyitin işarə olunmuş yerini kəsdim. Əminliklə, sakitcə işləyirdim. Qabağımda ancaq əzələlərdən, ətdən və sümüklərdən ibarət, keçmişi və adı olmayan meyit vardı.

daha.az ]]> Mehemmed Tue, 03 Feb 2026 20:33:25 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18010 https://manera.az/index.php?newsid=18010 ]]>
MANERA.AZ ədəbiyyat tarixinin ən yaxşı hekayələrindən biri – Cerom David Selincerin “Banan balığının asan ovlanan günü” hekayəsini təqdim edir.

Mehmanxanada qalan doxsan yeddi nəfər nyu-yorklu reklam agenti şəhərlərarası telefon xəttini bir dəqiqə də rahat buraxmadıqlarından beş yüz yeddinci nömrədəki qız səhər-səhər Nyu-Yorku sifariş verəndən sonra düz saat üçün yarısınacan gözləməli oldu. Əlbəttə, boş-bekar da dayanmadı.

Əvvəlcə kiçik, cib formatlı qadın jurnalını götürüb oradan “Seks ya nəşədir, ya da cəhənnəm əzabı” adlı məqaləni oxudu. Sonra darağını və diş fırçasını yudu. Açıq-qəhvəyi rəngli yun kostyumunun yubkasına düşən ləkəni təmizlədi. “Saks” univermağından götürdüyü köynəyinin düyməsini qoparıb təzədən tikdi.

Üzündəki xalın üstündə təzəcə bitmiş iki xırda tükü dartıb çıxardı. Və nəhayət, telefonçu qız onun otağını calaşdıranda pəncərənin qabağındakı divanda əyləşib sol əlinin dırnaqlarına lak çəkməklə məşğul idi və bu işi qurtarmağına lap az qalmışdı. Ancaq bu qız telefon zənginə görə əlindəki işi yarımçıq qoyan xanımlardan deyildi. Həmin anda onun oturuşuna baxsan, elə bilərdin ki, telefon lap çoxdan, onun yetkinliyə çatdığı gündən bəri aramsız zingildəyir.

Telefon aramsız zingildəsə də, qız tələsmədi, əlindəki xırda lak fırçası ilə çeçələ barmağının dırnağına səliqə ilə aypara çəkməyinə davam etdi. Sonra lak şüşəsinin ağzını qapadı, ayağa qalxdı, hələ qurumamış sol əlini havada yellədə-yellədə o biri quru əli ilə divanın üstündəki ağzınacan dolu külqabını götürüb gecə stolunun yanına gəldi. Telefon da burada, bu stolun üstündəydi. Səliqəylə yığışdırılmış qoşa divan-çarpayının üstündə oturdu. Yalnız bundan sonra, telefon beşinci və ya altıncı dəfə zəng çalanda dəstəyi götürdü.

– Alo! – Dedi və sol əlinin tarım tutduğu barmaqlarını ağ rəngli ipək xələtinə toxundurmamaq üçün özündən bir az da araladı. Əynində tək bu xələtdən, bir də ayaqlarına keçirdiyi sürütmələrdən savayı heç nə yox idi. Üzükləri də duşxanada qalmışdı.

– Nyu-Yorku calayıram, missis Qlass, – telefonçu qızın səsini eşitdi.

– Çox sağ olun, – dedi və külqabıya gecə stolunun üstündə yer elədi.

Dəstəkdən qadın səsi eşidildi.

– Muriel? Sənsənmi?

Qız dəstəyi qulağından azca araladı.

– Mənəm, ana. Nə var, nə yox?

– Səndən yaman nigaranam. Niyə zəng eləmirdin? Yaxşısanmı?

– Dünən axşam da, srağagün axşam da zəng eləmək istəyirdim. Ancaq telefon burada…

– Muriel, de görüm yaxşısanmı?

Qız dəstəyi qulağından bir az da araladı.

– Lap yaxşıyam. Amma yaman istidir. Deyilənə görə, Floridada çoxdan belə isti…

– Niyə mənə zəng vurmurdun. Təmiz ürəyimi ye…

– Ay ana, əzizim, axı niyə qışqırırsan? Mən səni lap yaxşı eşidirəm, – qız dedi. – Dünən axşam iki dəfə sizi sifariş verdim, amma…

– Atana demişdim ki, dünən, bəlkə, zəng vurdun. Amma o bilirsən də… Bir şey olmayıb sənə, Muriel? Düzünü de.

– Dedim ki, lap yaxşıyam. Bəsdir, sən allah bəsdir, ayrı sözün yoxdur?

– Ora nə vaxt çatdınız?

– Yadımda deyil. Çərşənbə günüydü, deyəsən. Lap səhər-səhər.

– Maşını kim sürürdü?

– O, – qız dedi. – Özün də həyəcanlanıb – eləmə. Lap ehmal sürürdü. Özüm də məəttəl qalmışdım.

– O sürürdü? Muriel, axı sən söz vermişdin ki…

– Ana! – Qız onun sözünü kəsdi. – Dedim axı. O lar ehmal sürürdü. Lap düzünü bilmək istəyirsənsə, bütün yol boyu əllidən yuxarı qalxmadı.

– De, görüm yolda o ağac məsələsi kimi, heç bir hoqqabazlıq-zad eləmədi ki?

– Ana, dedim axı, lap ehtiyatla sürürdü. Bəsdir sən canın, mən özüm əvvəlcədən ondan xahiş etmişdim ki, yolun ortasındakı ağ xətdən qırağa çıxmasın. O da başa düşdü ki, mən nə deyirəm. Yazıq heç ağaclara tərəf baxmadı da. Yaxşı yadıma düşdü, atam maşını düzəltdirmədi ki?

– Hələ yox. Dörd yüz dollar istəyirlər, təkcə o zadı düzəltməyə, adı nə idi onun…

– Ana, Seymur atama demişdi axı, pulunu özü verəcək. Bu barədə narahat olmağa…

– Yaxşı, yaxşı, buna sonra baxarıq. O, özünü indi necə aparır? Maşında-zadda deyirəm.

– Lap yaxşı, – qız dedi.

– Yenəmi səni o yava adla çağırır?

– Yox indi bir təzəsini tapıb.

– O nədir elə?

– Ana, bunun sənin üçün nə fərqi var axı?

– Muriel, mən bilmək istəyirəm. Atan…

–Yaxşı, yaxşı. Özündən çıxma. O, indi məni 1948-ci ilin ən “Müqəddəs Yelbeyini” deyə çağırır, – qız irişə-irişə dedi.

– Hələ gülürsən də, Muriel. Bu ki, dəhşətdir! Buna gülmək yox, ağlamaq lazımdır. Fikirləşəndə adamın…

– Ana, – qız onun sözünü kəsdi, – qulaq as, gör nə deyirəm. Yadındadır, o, Almaniyadan mənə bir kitab göndərmişdi? O şeir kitabı vardı ha, onu deyirəm. Hara qoymuşamsa, tara bilmirəm. Evdən çıxanda…

– Qorxma, itirib-eləməmisən.

– Doğrudan? – Qız dedi. – Dəqiq bilirsən?

– Lap dəqiq. Bizdədir, Freddinin otağında. Yadından çıxıb burada qoymuşdun, mən də götürdüm, ancaq şkafda ona yer tapa bilmə… Niyə soruşursan? O istəyir, hə?

– Yox. Ancaq yolda o kitab haqqında mənim fikrimi soruşdu.

– O ki almancadır!?

– Elədi, anacan. Amma onun üçün bunun fərqi yoxdur, – qız dedi və qıçını qıçının üstünə aşırdı. – Deyir ki, o şeirləri əsrimizin ən böyük şairi yazıb. Deyir, gərək, heç olmasa onun tərcüməsini-zadını tapaydın. Ya da elə almancanı öyrənəydin. Necədir sənin üçün?

– Bu ki dəhşətdir. Dəhşət. Yox, buna yalnız acımaq lazımdır. Atan dünən axşam deyirdi ki…

– Bir dəqiqə, ana! – Qız dedi – Dəstəyi yerə qoyub pəncərənin qabağındakı divana sarı getdi. Oradan bir siqaret götürüb yandırdı, qayıdıb yenə qoşa divan-çarpayıda əyləşdi. – Hə, eşidirəm, ana, – dedi və ağzındakı tüstünü havaya püflədi.

– Muriel, mənə qulaq as!

– Qulağım səndədir.
– Atan doktor Sivetski ilə danışıb.

– Doğrudan? – Qız içini çəkdi.

– Hər şeyi ona danışıb. Hər halda, özü mənə dedi. Atanı tanımırsan bəyəm? O ağac əhvalatını da. Pəncərə söhbətini də. Nənənə dediklərini də. Yazıq arvad necə dəfn olunmaq istədiyini vəsiyyət eləyəndə onun nə dediyi yadındadırmı? Bermud adalarının rəngli şəkillərinin başına nə oyun gətirdiyini də – bir sözlə, hamısını ona danışıb.

– Hə? – Qız dedi.

– “Hə” nədi? Heç bilirsən həkim atana nə deyib? Əvvələn, bunu deyib ki, hərbiçilərin onu bu vəziyyətdə hospitaldan buraxmaları əsl cinayətdir. Vicdan haqqı. Atana açıq şəkildə bildirib ki, ola bilsin – özü də buna ehtimal daha çoxdur, – Seymur öz hərəkətlərini idarə etmək qabiliyyətini tamam itirsin. Vicdanım haqqı belə deyib.

– Burada, mehmanxanada da bir psixiatr var, – qız dedi.

– Kimdir? Adı nədir?

– Yaxşı yadımda qalmayıb. Rizerdir, deyəsən. Deyilənə görə, çox yaxşı həkimdir.

– Heç eşitməmişəm.

– Nə olsun. Sən eşitməmisən deyə pis həkimdir?

– Muriel, məni əsəbiləşdirmə. Biz burada sənə görə bərk narahatıq. Keçən axşam atan sənə teleqram vurmaq istəyirdi ki, evə qayıdasan, çünki…

– Yox, ana, mən hələ qayıtmaq istəmirəm. Arxayın ola bilərsən.

– Muriel! Vicdan haqqı doktor Sivetski deyir ki, Seymur tamamilə dəli ola…

– Ay ana, axı heç iki gün deyil gəldiyimiz. Neçə ildən bəri birinci dəfədir məzuniyyətə çıxanda adam kimi dincəlirəm. İndi deyirsən şələ-küləmi də yığışdırıb evə qayıdım, hə? Yox, qayıdan deyiləm, – qız hökmlə dedi. – Bir də ki onsuz da indi bu halda qayıda bilmərəm. Təmiz yanmışam, yerimdən tərpənə bilmirəm.

– Necə? Yəni elə bərk yanmısan? Bəs mən sənin çantana “Bronz” mazı qoymuşdum axı. Niyə ondan istifadə etməmisən? Onu çantanın…

– Sürtmüşdüm, amma xeyri olmadı. Yenə də yandım, özü də bərk.

– Bu, çox təhlükəli şeydir. Haran yanıb elə?

– Hər yerim, əzizim, hər yerim.

– Bu, çox pis şeydir.

– Qorxma, ölüb-eləmərəm.

– Yaxşı, de görüm, o, psixiatrla danışıb – elədin?

– Belə də, danışdım, az-maz.

– O nə dedi? Sən onunla danışanda Seymur haradaydı?

– “Okean”da piano çalırdı. Gələn gündən iki axşamdır, orada piano çalmaqla məşğuldur.

– Yaxşı həkim nə dedi?

– Heç. Elə bir şey demədi. Birinci o özü mənə yaxınlaşdı. Dünən axşam “binqo” oynayanda mənimlə yanaşı oturmuşdu, soruşdu ki, o biri salonda piano çalan mənim ərimdirmi? Dedim, bəli, ərimdir. Sonra soruşdu ki, Seymur bu yaxınlarda xəstə-zad yatmayıb ki? Mən də dedim ki…

– Axı bunu niyə soruşdu?

– Bilmirəm, ana. Mən bilən, ona görə ki, Seymur həm çox arıqdır, həm də sifətdən xəstə adama oxşayır, – ¬¬qız dedi. – Nəysə, “binqo” oyunundan sonra o, arvadıyla bir yerdə məni bir bara dəvət elədi. Mən də getdim. Arvadı yaman zırpı şeydir. Yadındadır, Bonvitdə qəşəng bir don görmüşdük, e? Hələ sən də dedin ki, bunu geyənin, gərək, incə-mincə…

– O yaşıl donu deyirsən…

– Hə, hə. Bax, ondan geyinmişdi! Yançaqları-zadı tamam bayırda qalmışdı. Tez-tez məndən soruşurdu ki, Seymurun Medison-avenyudakı şlaypa dükanın sahibi Suzen Qlassa qohumluğu çatmır ki?

– Bəs o nə dedin? Həkim e, həkim nə dedi?

– Ee, nə deyəcək. Heç nə. Bir də ki barda səs-küydən qulaq tutulurdu.

– Yaxşı, yaxşı. Bəs sən ona demədin ki, Seymur nənənin oturduğu kresloya neyləmək istəyirdi?

– Yox, anacan. Demədim. Çox elə xırdalamadım, – qız dedi. – Bəlkə, bir də onunla danışa bildim. Bütün günü barda olur.

– Demədimi ki, günlərin bir günündə Seymur – özün bilirsən də – ağlını-zadını itirə, sənə xətər yetirə bilər?

– Yox, yox, – qız dedi. – Bilirsən, ana, nə var. Belə bir hökm vermək üçün, gərək, onun əlində çoxlu fakt ola. Gərək, xəstənin uşaqlıdan tutmuş ta bu günəcən, həyatı haqqında hər şeyi bilə. Axı mən sənə dedim ki, bar çox səs-küylü idi, ağız deyəni qulaq eşitmirdi.

– Hə, yadıma düşmüşkən, de, görüm o mavi paltonu neylədin? Geyirsənmi?

– Geyirəm. Çiynindən bir az yığdırmalı oldum.

– Bu il orada necə geyinirlər?

– Çox pis. Elə bil, dünyadan xəbərsizdilər. Hamı parıltı xəstəsi olub, – qız dedi.

– Qaldığınız otaq necədir?

– Pis deyil. Ötüşmək olar. Müharibədən əvvəl yaşadığımız nömrəni bu dəfə ala bilmədik, – qız dedi. – Bu il yaman sarsaq adamlar yığışıb bura. Yeməkxanada bizimlə yanaşı stolda oturanları görsəydin, dəli olardın. Elə bil, arabadan indicə düşüblər.

– İndi hər yerdə elədi. Gecə köynəyi əyninə olurmu?

– Yaman uzundu. Sənə dedim axı uzun olacaq.

– Muriel, bir də səndən soruşuram. Düzünü de, hər şey qaydasındadırmı?

– Hə, anacan, hə! – Qız dedi. – Min dəfə hə!

– Evə qayıtmaq fikrin də yoxdur, eləmi?

– Yox, anacan, yoox!

– Dünən axşam atan dedi ki, nə qədər istəyir verirəm, özü təkcə hara istəyir getsin, hər şeyi bir də yaxşı-yaxşı götür-qoy eləsin. Hətta gəmi ilə dəniz səyahətinə çıxmağına da razıdır. Hər ikimiz bu qənaətə gəlmişik ki…

– Yox, çox sağ olun, – qız dedi və qıçını qıçının üstündən götürdü. – Ana, bu danışıq bilirsən mənə neçəyə…

– Heç başa düşə bilmirəm ki, sən bütün müharibəni oturub o gədənin nəyini gözləmisən? Tək sən deyilsən e, bütün bu indiki başıboş qızların hamısı…

– Ana! – Qız onun sözün kəsdi, – bəsdir, gəl bu söhbəti qurtaraq. Vaxtdır, Seymur indi hər dəqiqə içəri girə bilər.

– Haradadır ki?

– Çimərlikdə.

– Çimərlikdə? Təkbaşına? Qorxmursan, onu çimərliyə tək buraxırsan?

– Ana, – qız dedi, – elə danışırsan ki, elə bil, Seymur dəlixanadan-zaddan çıxıb.

– Mən elə şey demədim, Muriel. Özündən uydurma.

– Dediyindən belə çıxır. O yazıq isə dinməz-söyləməz qumda uzanıb özünü günə verməkdən başqa, heç nəyin yiyəsi deyil. Heç xələtini də soyunmur.

– Xələtini soyunmur? Elə niyə?

– Mən nə bilim. Yəqin, ağappaq bədənini camaata göstərməkdən utanır.

– Aman allah, axı ona, hökmən, günəş vannası lazımdır.

– Seymuru bəyəm indi tanıyırsan, – qız dedi və yenə qıçını qıçının üstünə aşırdı. – Deyir, istəmirəm ki, bu haramzadələr bədənimə döydürdüyüm şəkilləri görüb mənə ağız büzsünlər.

– Axı onun bədənində heç nə yoxdur! Bəlkə, əsgərlikdə-zadda döydürüb?

– Yox, anacan, yox, – qız dedi. Və ayağa qalxdı. – Bəsdir, qurtaraq. Bəlkə, sabah yenə zəng vurdum.

– Muriel, diqqətlə mənə qulaq as. Gör nə deyirəm.

– Eşidirəm səni, ana, – qız dedi və ağırlığını indi də sağ qıçının üstünə saldı.

– Əgər o, birdən əcaib bir hərəkət eləsə və yaxud belə bir söz desə, ərinmə, təcili mənə zəng vur. Başa düşdün də nə deyirəm? Eşidirsənmi?

– Ana, mən Seymurdan qorxmuram.

– Sən ancaq mənə söz ver. Söz ver ki, zəng vuracaqsan.

– Yaxşı, yaxşı, söz verirəm. Xudahafiz, – dedi. – Atama salam deyərsən. – Və dəstəyi asdı.

– Seymur Qlass, Uzundraz, – anası ilə mehmanxanada qalan balaca

Sibil Karrenter dedi.

– Yəqin, onu görən olmaz?

– Bəsdir də, ay şeytan, dinc dur. Ananı hövsələdən çıxarma, düz dur görüm.

Missis Karrenter gündə bərk yanmasın deyə, Sibilin çiyinlərinə yağ tökür, sonra onu uşağın arıq sərçə qanadlarına oxşar kürəklərinə sürtürdü. Sibil iri, bərk doldurulmuş çimərlik torunun üstündə özünü rahatlayaraq, gözünü okeana tərəf zilləmişdi. Əynində sarı bir çimərlik dəsti vardı, ancaq bu dəstin sinəliyinə indi onun heç bir ehtiyacı yox idi. Bu, ona yalnız doqquz, on ildən sonra lazım ola bilərdi.

– Heç demə, adicə cib dəsmalı imiş, özü də ipəkdən, yaxından baxan kimi bildim, – skamyada missis Karrenterlə yanaşı oturan qadın dedi. – Kaş onu necə bağladığını mən də biləydim. Çox qəşəng görünürdü.

– Ola bilər, – missis Karrenter razılaşdı. – Sibil, səninlə deyiləm, dinc dur.

– Yəqin, onu görən olmaz? Hə? – Sibil soruşdu.

Missis Karrenter nəfəsini dərdi.

– Qurtardıq, – dedi. Yağ şüşəsinin ağzını bağladı. – Di qaç, şeytan, sən get, oyna. Anan da getsin mehmanxanaya, missis Habellə martini içməyə. Oradan sənə zeytun gətirəcəm.

Sibil anasının əlindən qurtulan kimi, qumlu sahilə cumdu və “Balıqçı pavilyonu”na sarı addımlamağa başladı. Yolda ayaq saxlayıb, uçuq nəm qum saraycığını ayağı ilə vurub uçurtdu və bir azdan mehmanxana çimərliyinin həndəvərindən tamam uzaqlaşdı.

Xeyli, təqribən, beş yüz metr gedəndən sonra, birdən üzü dənizə, sahildəki qum təpəciklərinə sarı götürüldü. Cavan oğlanın arxası üstə uzandığı yerə çatıb dayandı.

– Çimməyə gedəcəksən, uzundraz? – qız soruşdu.

Cavan oğlan səksəndi, əynindəki xələtin yaxalığından yapışdı. Sonra qarnı üstə çevrildi, kolbasa kimi bükülmüş dəsmal gözündən sürüşdü. Başını qaldırıb Sibili süzdü:

– Aaa, salam Sibil!

– Getmirsən çimməyə?

– Elə səni gözləyirdim, – oğlan dedi. – Təzə nə xəbər var?

– Nə?

– Bugünkü proqramı deyirəm. Təzə bir şey var?

– Sabah atam gəlir. Əyirplanlə, – Sibil ayağının ucu ilə qumu sovura-sovura dedi.

– Gözümü tökdün ki? O yana elə cumbuş, – deyə cavan oğlan Sibilin topuğundan yapışdı. – Hə, elə vaxtdır, gəlsə, yaxşıdır. Mən də elə bu saat onu gözləyirəm. Bu saat.

– Bəs o xala haradadır? – Sibil soruşdu.

– Hansı xala? – Cavan oğlan seyrək saçlarının qumunu çırpdı. – Bunu bilmək çox çətindir, Sibiş. Min yerdə ola bilər. Bəlkə də, bərbərxanadadır. Saçlarını rənglədir. Ya da elə otaqda oturub kasıb uşaqlara oyuncaq düzəldir – yumruqlarını düyünləyib üst-üstə qoydu və çənəsinə söykədi. – Sən məndən ayrı şey soruş. Nə qəşəng çimərlik paltarın var. Mənim də bu cür mavi çimərlik kostyumundan xoşum gəlir.

Sibil bir ona, bir də öz qabarıq qarnına baxdı.

– Bu ki sarıdır, – dedi, – sarı.

– Doğrudan? Yaxın gəl görüm.

Sibil bir addım irəli gəldi.

– Doğru deyirsən. Lap ağlımı itirmişəm!

– Getmirsən çimməyə? – Sibil dedi.

– Hələ fikirləşməliyəm. Arxayın ola bilərsən, bu saat elə bu məsələni beynimdə ciddi götür-qoy etməklə məşğulam.

Sibil cavan oğlanın arabir yastıq kimi istifadə elədiyi hava döşəyini ayağı ilə göstərərək:

– Bunu doldurmaq lazımdır, – dedi.

– Düz deyirsən. Doldurmaq lazımdır, özü də mən istədiyimdən də çox.

– Əllərini çənəsinin altından götürdü, çənəsi quma dirəndi. – Sibiş, – dedi, – sən çox gözəl qızsan. Sənə baxanda adamın ürəyi açılır. Bir az özündən danış mənə. – Əllərini irəli uzadıb Sibilin hər iki topuğunu ovuclarının içinə aldı. – Bax, mən Oğlağam, – dedi. – Bəs sən nəsən?

– Şeron Lirşuts deyir ki, piano çalanda sən onu böyründə oturtmusan, – Sibil dedi.

– Doğrudan, belə dedi?

Sibil dərhal başı ilə təsdiqlədi.

Cavan oğlan qızın topuqlarını buraxdı, qollarını geri çəkdi, sağ qolunu yanağının altına yastıqladı.

– Düzdür, Sibiş, – dedi, – amma mən neyləyə bilərdim, özün başa düşürsən də, məndən asılı deyildi. Oturmuşdum, çalırdım, sən də ki gözə dəymirdin. Birdən Şeron Lirşuts gəlib böyrümdə oturdu. Mən onu necə qovaydım? Heç qova bilərdim?

– Bilərdin.

– Yox, yox. Sən nə danışırsan, mən elə şeyi bacarmaram, – cavan oğlan etiraz elədi. – Ancaq heç bilirsən neylədim?

– Neylədin?

– Elə təsəvvür elədim ki, yanımda oturan sənsən.

Sibil dərhal aşağı əyilib qumu eşələməyə başladı.

– Gəl, gedək çimək, – dedi.

– Gedək. Məncə, bunu bacararam.

– Gələn dəfə onu, hökmən, yanından qovarsan. Yaxşımı? – Sibil dedi.

– Kimi?

– Şeron Lirşutsu.

– Aa, onu deyirsən, – cavan oğlan dedi. – Bu ad səni rahat buraxmır, deyəsən. Yuxunu-zadını əlindən alıb. – Və qəfil ayağa sıçradı. Okeana sarı boylandı. – Sibiş, gəl belə eləyək. Balıq tutaq. Banan balığı. Bəlkə də, bəxtimiz gətirdi.

– Nə balığı?

– Banan balığı, – dedi, xələtinin bağını açdı. Onu əynindən çıxardı. Ağarraq, cılız çiyinləri üşəndi. Əynində təkcə göy rəngli çimərlik paltarı qaldı. Xələti əvvəlcə uzununa iki qatladı, sonra büküb yumruladı. Bayaq gözlərinə örtdüyü dəsmalı açdı, qumun üstünə sərdi, xələti onun üstünə qoydu. Əyilib hava döşəyini yerdən qaldırdı, qoltuğuna vurdu. Sol əli ilə Sibilin əlindən yapışdı. Əl-ələ verib suya sarı yollandılar.

– Yəqin ki, sən banan balığı görmüsən də? – Cavan oğlan dedi.

Sibil başını buladı.

– Necə görməmisən? Bəs sən harada yaşayırsan belə?

– Bilmirəm.

– Necə yəni bilmirəm. Ola bilməz. Şeron Lirşutsun heç dörd yaşı yoxdur, amma haralı olduğunu dəqiq bilir.

Sibil dayandı, əlini onun əlindən çəkdi. Yerdən adi bir balıqqulağı götürüb maraqla ona baxmağa başladı. Sonra onu yerə tulladı.

– Sam mesəsi, Konnektikat, – dedi və qarnını irəli gəbərdə-gəbərdə yola düzəldi.

– Şam meşəsi, Konnektikat, – cavan oğlan onun dediyini təkrar elədi. – Hə, demək istəyirsən ki, eviniz hardasa Konnektikat ştatındakı şam meşəsinin yaxınlığındadır. Elə deyil?

Qız başını qaldırıb tərs-tərs ona baxdı.

– Bizim evimiz elə oranın özündədir, – hirslə dedi. – Mən Konnektikat ştatı, Sam mesəsində yaşayıram. – İrəli qaçıb, oğlandan bir neçə addım aralandı. Sol əli ilə sol dabanından yarpışıb iki üç dəfə hoppanıb düşdü.

– Ay sağ ol. İndi tamam aydın başa düşdüm, – oğlan dedi.

Sibil dabanını əlindən buraxdı.

– “Zənci balası Sambo”nu oxumusan? – dedi.

– Təsadüfə bax! – Cavan oğlan dedi – Qəribədir, mən onu elə dünən axşam oxuyub qurtarmışam. – Əyilib yenə Sibilin əlindən tutdu. – Bu kitab sənin xoşuna gəlir?

– Pələnglər yenə də o ağacın başına fırlanırdılar?

– Hə, hə. Hətta mən qorxdum heç dayanmayalar. Aman allah, ömrümdə bu qədər pələng görməmişdim.

– Orada axı cəmisi altı dənəydi.

– Cəmi altı! – Cavan oğlan heyrətləndi. – Bəyəm bu azdır?

– Mumdan xoşun gəlir? – Sibil soruşdu.

– Nədən?

– Mumdan?

– Çox, lap çox. Bəs sənin? – Cavan oğlan dedi.

Sibil başı ilə təsdiqlədi.

– Zeytundan necə, xoşun gəlir? – Qız yenə soruşdu.

– Zeytundan? Əlbəttə. Zeytundan, bir də mumdan. Onlarsız bir addım da atmaram.

– Şeron Lirşutsdan da xoşun gəlir, eləmi?

– Hə, hə! Xoşum gəlir, – oğlan dedi. – Bilirsən niyə? Ona görə ki, mehmanxanada, foyedə gəzişən balaca itləri o heç vaxt incitmir. Elə götürək, o kanadalı xanımım cırtdanboy buldoqunu. Bəlkə də, inanmayacaqsan mənə, amma mehmanxanada yaşayan balaca qızların bəziləri o iti çubuqla döyəcləməkdən ləzzət alırlar. Amma Şeron heç vaxt. O heç kimi incitməz, heç kimə sataşmaz. Bax, buna görə ondan çox xoşum gəlir.
Sibil dinmirdi.

– Mən saqqızı xoşlayıram, – axır ki, dilləndi.

– Onu kim xoşlamır ki? – Cavan oğlan dedi. Və ayaqlarını suya salmaq istədi. – Oy, oy, oy! Yaman soyuqdu. – Hava döşəyini suya buraxdı. – Yox, yox, Sibiş, bir dəqiqə hövsələ elə. Bir az irəli gedək, sonra.

Onlar su Sibilin qurşağına çatanacan getdilər. Sonra oğlan onu qaldırıb üzüqoylu hava döşəyinin üstünə qoydu.

– Bəs başına qoymağa günlükdən-zaddan bir şey götürməmisən? – Cavan oğlan soruşdu.

– Eyy, buraxma! – Sibil əmr elədi. – Möhkəm tut.

– Bağışlayın, missis Karrenter, mən öz işimi yaxşı bilirəm, – cavan oğlan dedi. – Siz ancaq suyun dibinə baxın, yoxsa banan balığını gözdən qaçırarsınız. Bu gün onun çox asan ovlanan günüdür.

– Hanı, heç bircəciyi də gözümə dəymir, – Sibil dedi.

– Aydın məsələdir. Onların çox qəribə xasiyyəti var, – Cavan oğlan döşəyi yavaş-yavaş qabağa itələyirdi. Su hələ onun sinəsinə çatmamışdı. – Çox faciəvi həyat sürürlər, – dedi. – Bilirsən necə, Sibiş?

Sibil başını buladı.

– Acan kimi suyun dibində olan darboğaz çalalara doluşurlar. O çalalarda kalan banan olur. Onlar bu çalalara girməmişdən qabaq adi balıqlardan heç nə ilə fərqlənmirlər. Amma elə ki girdilər, özlərini lap donuz kimi aparırlar. Birini öz gözlərimlə görmüşəm: o, çalaya girəndən sonra bir dəfəyə düz yetmiş səkkiz banan yedi. – Oğlan önündəki döşəyi yükü ilə birlikdə üfüqə sarı bir az da irəli itələdi. – Təbii ki, onlar bu cür çox yediklərinə görə o qədər şişirlər ki, girdikləri çaladan bayıra çıxa bilmirlər. Onun dar boğazından keçə bilmirlər.

– Çox uzağa getməyək. – Sibil dedi. – Bəs sonra neyləyirlər?

– Kimlər?

– Banan balıqları.

– Hə, yəni bilmək istəyirsən ki, onlar bu qədər yeyəndən sonra o çaladan bayıra çıxa bilməyəndə neyləyirlər, hə?

– Aha.

– Deməyə dilim gəlmir, Sibiş. Onlar ölürlər.

– Niyə? – Sibil soruşdu.

– Banan qızdırmasına tutulurlar. Bu, çox pis xəstəlikdir.

– Eyy, ora bax! Dalğa üstümüzə gəlir, – Sibil həyəcanla dedi.

– Gəl onu heç vecimizə də almayaq, guya, heç ondan qorxmuruq, – cavan oğlan dedi. – Guya, ikimiz də əsl cəngavərik – O, Sibilin topuğundan yapışdı, döşəyi aşağı basaraq, irəli itələdi. Döşək şahə qalxdı, dalğa ilə kəllə-kəlləyə gəldi. Dalğa qızın sarışın saçlarını islatsa da, o, nəşəylə çığırdı. Döşək yenidən üfüqi vəziyyət alanda qız islaq saçlarını əli ilə gözlərinin üstündən bir kənara atıb, sevincək dedi:

– Elə indicə birini gördüm.

– Nəyin birini, əzizim?

– Banan balığının.

– Ola bilməz! – Cavan oğlan dedi. – Ağzında banan var idimi?

– Vardı, – Sibil dedi. – Özü də altısı.

Cavan oğlan birdən Sibilin döşəkdən sallanan ayağından yapışdı, yuxarı qaldırıb onu öpdü.

– Eyy, neyləyirsən? – ayaq sahibi başını döndərib çığırdı.

– “Eyy” sənin özünsən. Geri qayıdırıq. Doymadın?

– Yox, hələ doymamışam.

– Onda çox hayıf, – dedi və döşəyi sahilə tərəf itələməyə başladı. Qıraqda Sibil düşəndən sonra onu qoltuğuna vurdu.

– Hələlik, – Sibil dedi və heç bir narazılıq etmədən mehmanxanaya sarı qaçdı.

Cavan oğlan xələtini geyindi, yaxasını bərk-bərk bağladı, dəsmalını cibinə soxdu. Yaş, sürüşkən, hələ də yöndəmsiz hava döşəyini qaldırıb qoltuğuna vurdu. Qızmar, yumşaq qumun üstü ilə tək-tənha mehmanxanaya sarı addımladı.

Zirzəmidə – mehmanxana müdiriyyəti müsafirlərdən xahiş eləmişdi ki, çimərlikdən qayıdanda öz otaqlarına yalnız buradakı liftlə qalxsınlar – burnuna sink mazı sürtmüş bir qadın onunla birlikdə liftə girdi.

– Mənim ayaqlarımda nə görmüsünüz belə, niyə baxırsınız? – Lift tərpənəndə cavan oğlan həmin qadına dedi.

– Başa düşmədim sizi? – Qadın təəccüblə soruşdu.

– Deyirəm, yəni mənim ayaqlarımda nə görmüsünüz?

– Bağışlayın, mən döşəməyə baxırdım, – qadın çiyinlərini çəkdi və üzünü qarıya sarı çevirdi.

– Baxmaq istəyirsiniz, deyin baxmaq istəyirəm, – cavan oğlan deyindi. – daha bunu xəlvət eləməyin nə mənası?

– Xahiş edirəm, saxlayın mən düşüm, – qadın liftçi qıza dedi.

Liftin qapıları açıldı, qadın geriyə dönüb baxmadan liftdən çıxdı.

– Hamı kimi mənim də iki normal ayağım var. Bilmirəm, bu camaat onlarda nə görüb? Hər yetən gözünü onlara zilləyir, – cavan oğlan deyindi. – Beşə xahiş edirəm. – Sonra cibindən otağın açarını çıxardı.

Beşinci mərtəbədə düşdü. Dəhlizin o biri başına tərəf getdi. Beş yüz yeddinci otağa girdi. Otaqdan dəri və lak iyi gəlirdi. Bir müddət dinməzcə dayanıb, qoşa yerli enli çarpayıda yatmış qıza tərəf baxdı, sonra gedib çamadanını çıxardı, açdı, tapançasını götürdü. Onun darağını çıxardı, baxdı, sonra qaytarıb yerinə soxdu. Çaxmağını geri çəkdi. Gəlib qızın böyründə oturdu, onun sifətinə baxdı, sonra tapançanı sol gicgahına dirədi və barmağını tətiyə basdı.

1948

İngilis dilindən tərcümə:
Tehran Vəliyev ]]> Mehemmed Mon, 26 Jan 2026 20:41:05 +0000