nesr - Manera.Az https://manera.az/ nesr - Manera.Az DataLife Engine Bir günün içində dağılan həyat - Hekayə https://manera.az/index.php?newsid=18261 https://manera.az/index.php?newsid=18261 ]]>

Arif Ərşadın "QIZCIĞAZIN TALEYİ" hekayəsini təqdim edir:

O, bütün gecəni imtahanlara hazırlaşdığından yatağına səhərə yaxın uzanmışdı. Bazar günü olduğundan günortaya qədər yatacağına qərar vermişdi. Amma gördüyü yuxu onu bərk sarsıtmışdı və ona görə də yuxusunu tam ala bilməmişdi. Yatağından qalxmayaraq, yerindəcə gördüyü yuxu barədə düşünürdü. Balaca qızcığazın başına gələn o bədbəxt hadisə ona çox pis təsir etmişdi. Özünü yorğun hiss edirdi. Bədənini yumşaltmaq üçün bir neçə dəfə gərnəşsə də, əsnəyərək dərindən nəfəs alsa da, bu, heç nəyi dəyişmədi. Ağ mələfəni burnunun üstünə qədər çəkdi, gözlərini tavana zilləyərək fikrə daldı. Balaca qızcığazın sonrakı taleyi onu çox narahat edirdi...


Telefon zəngi onu fikirlərindən ayırdı. Ayağa qalxmazdan qabaq divar saatına tərəf boylandı. Əqrəblər 12-ni göstərirdi. Niyazın gəlməsinə hələ düz iki saat qalırdı. "Bəs, onda zəng eləyən kim ola bilər?" deyə düşündü. Ağlına heç kim gəlmədiyindən çiyinlərini çəkdi, yerindən qalxdı və tələsmədən telefonun dəstəyini qaldırdı.

- Salam, Zəminə. Mənəm ey, Gülər xala. Necəsən, qızım?

- Hə, tanıdım, salam, Gülər xanım. Çox sağ olun, yaxşılıqdır, təşəkkür edirəm. Buyurun, eşidirəm sizi.

Gülər xanım 50-55 yaşlarında olsa da, zahirən çox yaşlı görünürdü. Çoxdan rəng görməyən saçları ağappaq idi. Həyat onun belini vaxtından qabaq əymişdi. Belə ki, düz iki il əvvəl qızı ilə kürəkəni rayondan qohumlarının toyundan qayıdan zaman əyləşdikləri taksinin sürücüsü qəfildən idarəetməni itirmiş və maşın körpüdən aşağı yuvarlanmışdı. Nəticədə sürücü və sərnişinlərin hər ikisi yerlərindəcə keçinmişdilər. Elə həmin gündən də qızının 4 və 6 yaşlı körpələrinə o himayədarlıq edirdi. Uşaq baxçasında tərbiyəçi kimi çalışan Gülər xanıma nəvələri ilə öz evində yaşamaq rahat olduğundan o, qızının mənzili boş qalmasın deyə, tələbə qızlara kirayəyə vermişdi.

- A qızım, utanıram da deməyə, imkanın varsa, bu ayın pulunu gecikdirmə. Ayın sonu nəvələrimi kəndə aparacam, istəyirəm onlara bir az əyin-baş alım. Üst-başları heç yaxşı deyil. İmkanın yoxdursa...

- Narahat olma, Gülər xanım, evdən pul göndəriblər, - deyib, ani olaraq fikrə getdi, divar saatına tərəf boylanaraq, - saat üçə qədər çatdıracam.

Zəminə artıq iki ilə yaxın idi ki özündən bir kurs yuxarı oxuyan rəfiqəsi ilə bu mənzildə kirayədə qalırdı. Son günlər rəfiqəsi rayon məktəblərinin birində təcrübədə olduğundan Zəminə mənzildə hələlik tək qalırdı. Bunu bilən Niyaz dəfələrlə ona qonaq gəlmək istəsə də, Zəminə qəti şəkildə razılıq verməmişdi. Amma bu gün o, saat 2-də Niyazı bu mənzildə qarşılamağa hazırlaşırdı. Dünən Mərkəzi kitabxanadan çıxarkən Zəminəni evinə ötürən Niyaz ona vacib sözü olduğunu bildirmiş və bu sözü ona ancaq sabah deyə biləcəyini söyləmişdi. Binanın qarşısında Zəminədən sabahkı görüş üçün razılıq alan Niyaz, onu restorana nahara dəvət etdiyini, sabah saat 2-də dalınca gələcəyini deyib, sevinə-sevinə ondan ayrılmışdı...

Onlar düz üç il əvvəl Mərkəzi kitabxananın pilləkənlərində rastlaşmışdılar. Sonralar belə "gözlənilmədən" rastlaşmalar tez-tez olurdu. Təsadüfdənmi və ya bilərəkdənmi, nədənsə çox vaxt Niyaz Zəminənin oxu zalında oturduğu masa ilə yanaşı əyləşirdi. Beləcə yavaş-yavaş onların ilk tanışlıqları başladı və bir neçə aydan sonra özləri də hiss etmədən bu tanışlıq dostluğa çevrildi. Zəminə “Məktəbəqədər təlim-tərbiyə və ibtidai təhsil” fakültəsində təhsil aldığından qrupdakı tələbə yoldaşlarının hamısı qızlar idi və bu qızlar qiyabi də olsa artıq Niyazı tanıyırdılar. Memarlıq və İnşaat Universitetində təhsil alan Niyazı tez-tez Pedaqoji Universitetin qarşısında görmək olardı. Onların bir-birilərini sevməsini artıq Zəminənin tələbə yoldaşları da bilirdilər. Hətta bir dəfə sonuncu zəng vurulanda pəncərədən boylanan rəfiqələrindən biri:

- Yazıq Məcnun yenə də Leylisini gözləyir, - demiş, digər bir qız isə onun sözünə əlavə etmişdi, - yox, o, ağlını itirən Məcnuna heç oxşamır, görmürsüz yaraşıqlı, ağıllı və müasir oğlandır?! Heç Zəminə də səhranın istisində qaralmış Leyliyə qəti bənzəmir. O, öz gözəlliyi ilə Cülyettaya, Niyaz isə öz görünüşü ilə Romeoya daha çox oxşayır.

Bu sözlərdən Zəminənin qanı qaralmış, bir neçə gün sonra tələbə yoldaşlarına onları nakam sevgililərə bənzətmələrinə qəti etirazını bildirmişdi.

...Zəminə ilk olaraq yatağ otağını səliqəyə saldı və sonra onsuz da təmiz olan qonaq otağına əl gəzdirdi. İşlərini qurtarıb yaxalanmaq üçün vanna otağına keçdi. Saçlarını islatmasın deyə başına xüsusi hamam papağını keçirib suyun altında dayandı. Su onun bədənini islatdıqca ruhunun dincəldiyini, yorğunluğunun tədricən necə aradan qalxdığını hiss edirdi. Buna baxmayaraq, hamamda ən çoxu 15 dəqiqə qalmağa hövsələsi yetdi. O, bir çox gənc qızlardan fərqli olaraq, nə yuyunan zaman, nə də ki hamamdan çıxıb qurulanan zaman heç vaxt güzgü qarşısında öz bədəninə baxmağı da xoşlamazdı. Hətta onunla bir otaqda qalan rəfiqəsi də heç vaxt onu çılpaq halda görməmişdi. Zəminə bunu utancaqlığı ilə bağlı olduğunu izah edirdi. Amma saatlarla saçları ilə oynamaqdan, gün ərzində onların düzümünü bir neçə dəfə dəyişməkdən yorulmaz, əksinə - bundan zövq alardı. Bu dəfə saçları ilə məşqul olmağa da nə həvəsi vardı, nə də ki - vaxtı. Bir azdan Niyaz gəlməli idi. Mavi rəngli, üstündə zərif qırmızı gülləri olan, aşırmalı ipək xalatını geyinib, hamamdan çıxdı və mətbəxə keçdi. Çayniki doldurub, qaz plitəsinin üstünə qoydu. Acından ürəyi üzülürdü. Soyuducudan pendir, yağ, kolbasa çıxardıb masaya düzdü. Çörəyi doğramaq üçün bıçağı götürmək istəyirdi ki, qapının zəngi çalındı. Tələsmədən qapıya tərəf getdi. Dəhlizdən asılmış güzgüdə bir daha barmaqları ilə saçlarına, qaşlarına toxunub, xalatının onsuz da uzun olan ətəyini aşağı dartdı. Qapını kimin döydüyünü soruşmadan kilidi açdı. Gələn Niyaz idi.

- Salam. Sən hələ hazır deyilsən, biz axı səninlə danışmışdıq.

- Salam, Niyaz. Danışmışdıq, amma bir məsələ var.

Niyaz təəccüblə ona baxdı:

- Nə məsələ? Nə olub ki? Bəlkə deyəsən?

Zəminə gülümsəyərək əli ilə onun içəri keçməsinə işarə verdi:

- Bəlkə, içəri keçəsən, yoxsa elə burda danışaq?

Niyaz Zəminənin gülümsədiyini görcək, bir az toxtadı və ilk dəfə olaraq çoxdan arzusunda olduğu mənzilə daxil oldu. Ayaqqabılarını soyunub, Zəminənin arxasınca birbaşa mətbəxə keçdi. Masanın üstünə düzülmüş pendir-kolbasanı görüb, narazılıqla dedi:

- Sən evdə nahar eləmək istəyirsən? Demişdim axı, bu gün naharımız restoranda, romantik süfrə arxasında olacaq.

Bunu deyərkən Zəminənin üzündəki yorğunluğu görən Niyaz narahatlıqla soruşdu:

- Zəminə, bu gün sən nədənsə çox qayğılı görünürsən, xəstə deyilsən ki? Özünü necə hiss edirsən?

- Hə, elədir, özümü narahat, pis hiss edirəm. Amma xəstə deyiləm, düşünürəm ki, keçər.

- Nə olub axı?

Zəminə şkafın rəfində olan kasanın içindən pul götürüb, əlində saxladı:

- Qayğılı görünürəm ona görə ki, bu pulu saat 3-ə qədər küçəmizin o başındakı uşaq baxçasında işləyən ev sahibəsi Gülər xanıma çatdırmalıyam.

- Bu məsələ aydındır və düzələndir. Bu heç! Bəs özünü niyə pis hiss edirsən?

Zəminə çay süzmək üçün ayağa qalxmaq istəyirdi ki, Niyaz onun qolundan tutub qalxmasına mane oldu:

- Yox, heç bir çay olmayacaq, ilk olaraq əhvalının pis olmağının səbəbini söylə. Bəlkə, buna səbəbkar mənəm?

- Yox, sən deyilsən. Bu gecə çox pis yatmışam. Buna da səbəb gördüyüm bir yuxu olub və bu, mənə çox pis təsir edib. Hələ də özümə gələ bilmirəm.

- Danışsana, ürəyimi üzmə. Yuxunu danış, sonra aparım Gülər xanımın pulunu verim və mən qayıdana qədər sən də hazırlaş, olurmu?

Zəminə diqqətlə Niyazın üzünə baxıb, razılıq əlaməti olaraq sakitcə başını tərpətdi və əllərini sinəsində çarpazlayıb yuxusunu danışmağa başladı:

- Yuxuda görürəm ki, mənim 4 yaşım var və biz uzaq dağ kəndində yaşayırıq. Atam işdə olduğundan evdə anamla mənəm. Anam tut ağacımızın altında paltar yumağa hazırlaşır, mən isə ağacdan asılan yelləncəkdə yellənirəm. Paltarı yumaq üçün qaynar suyu ləyənə tökən anam mənə qəti olaraq ləyənə yaxınlaşmamağı tapşırır və çirkli paltarları gətirmək üçün eyvana qalxır. Bu vaxt qonşu kənddə yaşayan uzaq qohumumuz elə mən yaşda olan qızı ilə darvazadan həyətə daxil olur. Anam gələn qohumları görüb, əlində olan yuyulası paltarları ləyənin yanına ataraq, görüşmək üçün onlara yaxınlaşır. İki qadın bir-birini qucaqlayan anda, onların ayaqlarına dolaşan həmin o qızcığaz arxası üstə qaynar su ilə dolu olan ləyənin içərisinə yıxılır. Mən bunu görsəm də, qışqıraraq onları xəbərdar edə bilmirəm, qorxudan səsim çıxmır və qız da bir an çırpınaraq, gözlərini yumur. Tez yelləncəkdən düşüb, şoka düşən qızı ordan çıxartmaq üçün yaxınlaşanda, qadınlar bu mənzərəni görürlər. Qızın anası tez məni kənara itələyib, qızını qaynar ləyənin içərisindən çıxarır və fəryad edərək, uşaq qucağında kənd xəstəxanasına tərəf qaçır. Kənd xəstəxanasında olan vəziyyət də ki hamıya məlum olduğundan, kənd camaatının köməkliyi ilə uşağı rayon xəstəxanasına çatdırırlar. Nə isə, qızın yanmasında hamı məni günahkar bilir. Hətta doğma anam da hadisənin mənim yelləncəkdə yellənərkən ayağımın qızın sinəsinə dəyərək onun ləyənə yıxılması nəticəsində baş verdiyini düşünür. Deyilənə görə, qız çox ağır dərəcədə yanmış olsa da, xoşbəxtlikdən uzun müalicədən sonra sağ qalır. Lakin qızın bədəninin görünməyən hissələrindəki yanıq izlərinin heç vaxt getməyəcəyi məlum olur. Bir axşam anam bütün bunları atama söyləyəndə, atamın ona verdiyi cavab məni çox sarsıtdı və yuxudan ayıldım.

- Hə, sonra? Bəs, atan nə cavab verdi?

- Atam dedi ki, bəs o qızın sonrakı taleyi necə olacaq? Bədəni o vəziyyətdə olan qızla kim ailə quracaq? Özü nə qədər ağıllı, savadlı, zahirən nə qədər gözəl olsa da, elə bədən heç bir oğlan üçün xoş olmaz. Bax belə, Niyaz... Əhvalımın korlanmasına səbəb o qızcığazla bağlı gördüyüm yuxudur.

Zəminə susub, üzünü yana çevirdi, gözlərinin dolmasını Niyazdan gizlətməyə çalışsa da bu, mümkün olmadı. Niyaz əli ilə onun saçlarını qarışdırdı:

- Ay dəli, sən niyə ağlayırsan? Bu, sadəcə yuxudur... Hə, yazıq qızcığaz. Əslində atan da haqlıdır, məncə, aralarında nə qədər ülvi sevgi olsa da, məsələni biləndən sonra heç bir oğlan gələcəkdə elə bir qızla ailə qurmağa razı olmaz. O qız sadəcə öz həyatını tək yaşamalıdır və heç bir kişini sonradan seçim qarşısında qoymamalıdır. Mən belə düşünürəm. Bəs sən?

Zəminə yaşarmış gözlərini silərək, gülümsəməyə çalışdı:

- Mən bu yuxunu sanki hər gün görürəm deyə artıq heç nə düşünmürəm! Yorulmuşam! Yaxşı, sən get, pulu Gülər xanıma çatdır, mən də hazırlaşım. Pəncərələrim yaman gündədir, güya bu gün onları silməyi planlaşdırırdım. Eybi yox, sonra vaxtım olanda silərəm. Gəl, sənə bir söz deyim, bəlkə bugünkü görüşümüzü evdə keçirək? Heç hara getməyə həvəsim yoxdur. Xudmani süfrəmiz də hazırdır. Məncə belə daha gözəl olar. Necə bilirsən?

Niyaz heç düşünmədən dilləndi:

- Evdə? Lap yaxşı, olsun evdə. Amma icazə ver, gələndə bir şüşə şampan şərabı alım. Belə bir günü qeyd etməmək günah olar. Bu gün bizim yaddaşımızda əbədi həkk olunmalıdır.

Bunu söyləyən Niyaz cavab gözləmədən tələsik evdən çıxdı. Baxçaya dəyib, Cülər xanımla görüşdü və oradan birbaşa qastronoma döndü. Yaxınlıqda gül köşkünün olması onun əhvalını bir az da qaldırdı, gül buketi bağlatdırmaq üçün uzağa getməyə ehtiyac olmayacaqdı.

Həyətə yaxınlaşanda blokun qabağında adamların kiminsə başına yığıldığını gördü və istəməsə də belə yönünü o tərəfdən saldı, axı, yaxınlıqdakı bloka girməli idi. Maraq üçün o da adamların başı üzərindən ortalığa boylandı. Nə qədər çalışsa da, şüşə silmək üçün istifadə olunan göy maye qabdan və sarı əski parçasından başqa heç nə görmədi. Azca aralıda isə meyid gözə dəyirdi. Bir qədər əvvəl kimsə aşırmalı xalatın yaxasının açılmasına görə yanıq izləri ilə örtülən sinə və baldırının görünməməsi üçün onun üstünə ağ mələfə çəkmişdi .

Siqnal verərək həyətə yaxınlaşan təcili tibbi yardım maşınını görən Niyaz, üzünü xoş olmayan bu ağır mənzərədən çevirib, yoluna davam etdi. Döş cibinə qoyduğu qırmızı qaşlı üzüyün yerində olduğunu barmağının ucu ilə yoxlayıb, tələsmədən bloka daxil oldu.

Arif Ərşad,

]]> Mehemmed Mon, 04 May 2026 06:39:45 +0000 Nurəddin Ədiloğludan yeni hekayə - QOCA SƏMƏND https://manera.az/index.php?newsid=18185 https://manera.az/index.php?newsid=18185 ]]>

Səməd Vurğun -120
QOCA SƏMƏND
(hekayə)


Uşaq çağlarımda eşitmişdim ki, Səməd Vurğun bizim kəndə ova gəlib. Şairin arabaçı Qismətin Səmənd atına bədahətən dediyi şeirin iki misrasını yaddaşına həkk edən bir ovçu nəql edirdi ki, Ağçalada ocaq qalayıb, şairlə çörək də kəsib. Başqa ovçu dəm vurdu ki, özüylə ov tulası gətirən şair təzə qoşalülə tüfəngini də ona bağışlayıb. Ovçuların bu sayaq söhbətlərinə hayıl-mayıllıqla qulaq asardım. Elə bu hekayəmi də onların söhbətləri ətə-qana doldurub... Sözün qısası, xalq şairinin kəndimizə ilıq bir payız günü ova gəldiyini nənəm də bilirdi.
…O gün kolxozun kuryeri Sübhan kişi sübh çağı özünü arabaçı Qismətgilə yetirib qayımdan dilləndi: – Əyə, Keçəl, tez ol, arabanı sür idarəyə!
Qismət kişi keçmiş cəbhə yoldaşının təlaşını başa düşsə də, tələsmirdi. Saymazyana arabaya qoşduğu atların yan-yörəsində dolaşdı. Handan-hana arvadını çağırdı: - Ay tünbətünün qızı, görmürsən, sədr arxamca kuryer göndərib?
Arvadı yüyürərək içi azuqə ilə dolu həsir zəmbili ona verib, evə qayıtdı. Sübhan qırmızı əl ağacına söykənib yavaşdan: – Ə, keçəl, - dedi, - birdən Bakıdan gələn qonağın yanında da ağzını köndələn qoyub, yava-yava danışarsan ha?!
–Neynim, ay İmanov, evdə arvadı söyməsəm iş yola getmir, çöldə də atları– deyə Qismət arabaya oturdu. Amma Sübhan ondan əl çəkmədi: – Ədə, keçəl şoğərib, arvad adam balasıdır, söyüş-zad annıyır, bə, bu atlar sənin qəliz söyüşlərini nə qanır?
Qismət boynunu qısıb, əynindəki nimdaş əsgər sırıqlısının cibini qurdaladı. – Elə müharibədə qəməndirin urusca dediyi qəliz söyüşləri nə sən qanırdın, nə mən. Amma çığırıb-bağıranda başa düşürdük ki, Hitlerin anasını ağlar qoymaq lazımdı. Qanırdıq ki, özümüzü odun-alovun içinə atıb, axırda da invalid olduq... Bax, Sübhan, sən kolxoz sədrindən qorxmasan, sabah-sabah gəlib başımın üstünü kəsdirməzsən ki...
– Ədə, ədə, belənçik danışma, mən sədrin çağırtdırdığı adamı gəlib dilxor görəndə, derəm ki, ay filankəs, ba, sədrə deyərəm, evdə yox idin. Dəvə gördün? Görmədim!..
Qismət qəliz bir söyüş söyüb iztehzayla dedi: – Pahh! Bu yuxa ürəklə frist anası göyçəyə nətəər güllə atıbsan, bilmirəm... Ə, sədr eşidib-bilsə, şələ-şüləni verər qoltuğuna!
…Müharibə arabaçı Qismətə rusca ana söyüşü öyrətmişdi. Kolxoz sədrinin vurduğu töhmətlərin də ona faydası olmurdu. Muğanda Abı kimi tanınan kolxoz sədri Abdulxalıq kişi ötkəm adam idi. O gün şairi qarşılamağa gələn bir cavan oğlanın idarənin bağçasından gül dərdiyini görən sədr kabinetindən gətizdirdiyi iynə-sapı ona verib amiranə səslə: – Apar, o gülü hansı koldan dəribsən, ora da tik!-dedi. Sonra əlində ağ qızılgül dəstəsi tutan aqronoma: – Yoldaş Əhmədov, o güllərdən bu cavan oğlana da ver! -deyib həlim səslə cavana öyüd verdi ki: -Ay oğul, qoy bu, sənə ibrət olsun. Bundan sonra izinsiz sənə aid olmayan şeyə əl vurma… Bu bağ-bağçanı kənddə kolxoz təzə qurulanda rəhmətlik Mir Səmid ağa salıb. O dərdiyin gül kolu da ondan yadigardır...
***
…Kolxozçular raykomun birinci katibi Cəlil Məmmədovla gələn şairi idarənin o bağlı-bağatlı həyətində duz-çörəklə, gül-çiçəklə qarşıladılar. Salam-kalamdan sonra Səməd Vurğun tüfəngini, patrondaşını götürüb Qismətin arabasına oturdu. Qismət kişi Bakıdan gələn qonağı bu gün ova aparacağını dünən axşamdan bilirdi. Sədr demişdi: “Ay Qismət, sən çöl-bayıra necə bələdsənsə, mən də kolxozçuların xasiyyətinə o cür bələdəm. Pis-pis söyüşlər sənin dilində alaq otu kimi bitib. Müharibə dörd ildi ki,qurtarıb, sən hələ də rusca söyüş söyürsən! Bax, sənə deyirəm, Stalin yoldaşın şəxsən tanıdığı Vurğun şair bizim Muğana dastan da qoşub. Deyib ki, Muğan Muğan olsa, biri üç eylər. Sən ağzını pis söyüşlə açıb, o kişinin yanında bizi heç eləmə! Dilini dinc qoy!..”

...Ötən gecə yağan yağış suyu yol-yolağda xırda gölməçələr yaratmışdı. Arabanın təkərləri torpaq yolda çala-çuxura düşməsin deyə, arabaçı cilovu gah sola, gah da sağa dartır, tez-tez uzun qırmancıyla hündür, qızılı-boz rəngli atı vuraraq dodaqaltı deyinirdi: – Yeri də, ay səmət, ay çər dəymiş!..
“Kazbek” qutusundan papiros çıxarıb çəkə - çəkə təkəmseyrək yulğun kollarını seyr edən şair fikrə dalmışdı. Bir xeyli yol gedəndən sonra arabanın qabaq təkəri palçıq çalaya düşdü. Arabaçı qırmancı Səmənd atın tərli yambızına çəkib: – Ay səmət, səni mənə ürca edən betər olsun!
Şair yarı ciddi, yarı zarafat dilləndi: – Ayə, arabaçı, məni saa ürcah edən adamı niyə söyürsən?
Qismət elə bil yuxudan ayıldı, geri çevrilib:– Bıy, şair qardaş, mən səən heç əməlli-başlı adını da bilmirəm., -dedi, - lənətə gəlmiş müharibə, məndə huş qoyub ki? İki dəfə qəntuziyə olmuşam. Mən bu mərətə qalmış qoca atı söyürəm...
Göy üzündən dəstəylə uçan qu quşlarının səsi gəldi. Şairin üzünə təbəssüm yayıldı, qu quşlarını süzə-süzə soruşdu : – Ay qağa, bəs adın nədir?
– Mənim adım Qismətdi, şair qardaş!
Atın Səmənddi, adın Qismət...
– Hə, şair, bax, o biri at Muğan ceyranıdır, bu da səmətti. Həştərxan cinsidi. Vaxtilə onun yorğa yerişinə Muğanda hamı heyran qalardı. Həm minik, həm qoşqu atı kimi kolxozun işinə yarayıb. Heyif ki, indi xəfənək olub yazıq…
– Demək, sən səməndə səmət deyirsən? - Şair hələ də qu quşlarının uçuşunu seyr edirdi.
Arabaçı dilləndi: – Şair qardaş, adını da bilmirəm, o zənbildə isti təndir çörəyi, üzlü-gözlü motal pendiri, camış qaymağı, Muğan bozartması var. Mənə baxma, obaşdandan doyunca yemişəm, sən meylin çəkən yavanlıqdan götür ye!
Səməd Vurğun əlini onun çiyninə qoyub dedi:
- Sənin adın Qismət, atın Səmənddir
Mən şair Vurğunam, adım Səməddir

– Hə, sədr dedi ki, səni Stalin yoldaş da tanıyır! – deyə arabaçı yenə də Səmənd atı qırmancladı.
– Demək belə, Qismət, qağa, çörəyini bir şərtlə kəsərəm ki, bu atı innən belə söyməyəsən!
– Şair qardaş, vallah tərgidə bilmirəm. Bir noyu söyüşə adətkərdə olmuşam.
...İrəlidə Ağçalada payız küləyinin meşə kimi yırğaladığı sıx qamışlığın ortasında kiçik tala yeri göründü. Arabaçı atların başını həmin səmtə döndərdi. Yaxınlıqda dalbadal açılan atəş göydə qanad çalan yaşılbaş ördəyi arabanın qabağına saldı. Yaralı quş qanadlarını çırpanda atlar hürküşdülər. Qamışların arasından çıxan qara saqqallı ovçu üzü qibləyə dayanaraq ucadan “Bismillah” deyib quşun başını kəsdi.
Arabaçı üzünü şairə tutub:– Molla Balaşdı, buralarda şalaş qurub, – dedi, – bizim kənddə məsəl var: “Göydə quşu şalaş vurmur, Balaş vurur.”
Şair xəfifcə gülümsündü. Bu vaxt kolazda oturan cavan bir ovçu tək əllə qaşqaldaq dəstəsinə atəş açdı. Şairin cavan ovçuya tamaşa etdiyini görən arabaçı Qismət yenə dilləndi: – Bir qolu anadangəlmə şikəst olsa da Allah-təala ona fərasət verib. Tək qoluyla quş vurur, balıq ovlayır, kolaz çəpləyir, dəryaz götürüb ot da çalır. Adı Mərifətdi...
Sonra Qismət özünün taxtadan düzəltdiyi təkayaq oturacağı şairə verib dedi: – Bunun ucunu yerə sancıb əyləş. Yoxsa ayaq üstə yorularsan. Hə, onu da deyim ki, bizim ovçular o gördüyün qu quşlarına tüfəng çəkmirlər. Deyilənə görə, bu quşlarının ahı tutar adamı...
Səməd Vurğun dedi: – Ay Qismət qağa, mən Muğana ova çox gəlmişəm. Atam da ovçu olub, babam da... Yəni az-çox ovçuluq səriştəm var!
İstədi desin ki, kəklik də ovlayıb, qırqovul da, ceyran da... Amma gördü ki, Qismətin başı atları qoşqudan çıxarmağa qarışıb. O da Səmənd atla danışırdı. Onu əzizləyib, tumarlayırdı. Elə bil bayaq vurduğu qırmnacların, söydüyü söyüşlərin ağrı-acısını onun canından çıxarmaq istəyirdi:

Səmət, yalına qurban,
Qaşqa xalına qurban.
Məndən nə küs, nə inci,
Polad nalına qurban.

At burnunu onun nimdaş sırıqlısına sürtüb astaca quyruğunu tərpədib bir-iki dəfə fınxırdı. Qismət hər iki ata üzünü tutub: – Səmət, ceyran, burda zoğdan-moğdan yeyib, ot-ələfdən mıdılanın, mən də arabaya çıxıb, bir az gözlərimin acısını alım. Səhəri dirigözlü açmışam, vallah. Di gəl ki, Təkqol Mərifət o yandan, Molla Balaş bu yandan, indi şair də qoşulacaq olara, bir guppagup salacaqlar ki, gəl yat görüm, necə yatırsan…
***
…Qismət oyananda arabanın banına dirsəklənib ona baxan şairi görcək, gözlərinə inanmadı: – Deyəsən, yatıb, yuxuya getmişəm?
Şair tüfəngini arabaya qoyub, papirosunu yandırdı. Xəzərin sahillərinə sarı uzanan ucsuz-bucaqsız ovalığa baxıb dedi: – Atları qoş, gedək, katibin maşını axşamüstü idarəyə gələcək…
Qismət soruşdu: - Bir qatar patron boşaldıbsan, bəs vurduğun quşlar hanı?
– Mən təkcə quş ovçusu deyiləm qağa, həm də düşüncə ovçusuyam, – dedi.
…Araba kəndə sarı yan alanda, əlində bir cüt yaşılbaş tutub, piyada yol gedən kişini görcək, arabaçı Qismətin elə bil çiçəyi çırtladı: – Bu Mirhəsən ağadı, – deyib arabanı saxladı, – Cəddinə qurban, ay ağa, gəl otur. Bu vaxtı hardan belə?
– Muğan qışlağında bir xəstəni ziyarət etməyə getmişdim, Qızılağaca getməyə at verdilər, razı olmadım, sizi də narahat etmək istəmirəm. Yolunuzdan qalmayın, mən piyada getməyə öyrəncəliyəm,
– Ağa, bu nə sözdü, narahatçılıq-filan yoxdu, yolyolağanı su basıb e…
Bu vaxt Səmənd at kişnəyib üzündən nur yağan kişiyə sarı dartındı.
– Buna bax, Səmənd at da məni tanıdı, – deyə seyid əlini atın qaşqasına sürtdü. Sonra arabaya qalxıb: – Allah köməyiniz olsun!- dedi, – Müharibə vaxtı ocağımıza gətirilən nəzir-niyazı arabaya yükləyib, sizin rəhmətlik Mir Səmid ağayla başsız qalan ailələrə pal-paltar, ərzaq, dava-dərman paylayardıq. Bu Səmənd at da məni o vaxtdan tanıyır...
– Ay ağa, bu qonaq Bakıdan ova gəlib, özü də şairdi. Adı da…
– Səməd Vurğun, - deyə şair özü dilləndi.
Arabaçının ağa dediyi kişi gözlərinin ucu ilə arabaya baxıb soruşdu: – Ay Qismət, bə qonaq ovdan niyə əliboş qayıdır?
Sualına cavab gözləmədən əlindəki bir cüt yaşılbaş ördəyi şairə uzadıb: – Bunu mənə pay veriblər. Mən də sənə verirəm. Halal xoşun olsun! – dedi.
– Sağ olun, ağsaqqal.. Mən bu dəfə ovu bahənə edib təbiətin seyrinə gəlmişdim.
Qismət tez dilləndi: – Şair, qardaş, bu ağanın verdiyi Allah payını geri qaytarmaq olmaz. Allah yolunda pay verən də, pay alan da savab qazanar.
– Deməli, Bakıdan gəlibsən! De görüm, Mirbəşir Qasımov sağdırmı? – deyə qoca seyid soruşdu.
– Bu ilin aprelində vəfat edib. Siz Mirbəşir Qasımovu tanıyırdınız?
– Dədə-babamız həmyerli olub. Allah onun axirət evini abad eləsin! Dünya dəyişkən dünyadır, beş il qabaq, bibisi oğlu Mir Səmid ağa da vəfat etdi. Mir Səmid ağa bax gördüyün bu Harmandalı kəndində məskən salmışdı. Qapısı faqir-füqaranın üzünə həmişə açıq olardı. Mirbəşirin köməyi ilə Azərbaycan pasportu aldığı gün evində qurbanlar kəsib, ehsanlar verdi. Tuthatut vaxtı ruhani alimlərin çoxu onun ocağına sığınmışdı. Allah Mir Səmid ağa kimi alicənab bəndəsini məzlumları zalımların xətasından hifz etməkçün yaratmışdı...
Şair ona qulaq asa-asa xəyala dalmışdı. Bu zaman Qismətin səsi onu xəyaldan ayırdı: – Yeri də, ay çərdəymiş, ölübsən? – deyib dalbadal Səmənd atı qırmacladı. Ürəyi soyumadı: – Öl dəə, görüm cəmdəyini elə burda qurd-quş yesin!…
Atların hər ikisi irəli sıçradı. Mirhəsən ağa nə düşündüsə, Qismətə: “-Ay bala, arabanı saxla!” - dedi. Arabadan encək: – İndi sür get! Mən piyada gedərəm…
Qismət peşmançılıqla dilləndi: – Ağa, bağışla, bir də qələt edərəm Səmət ata qırmac çəkmərəm,..
– Rəhmətliyin oğlu, bu at sənə nə edib ki, onu həm döyürsən, həm söyürsən. Ev-eşiyinə dəni-suyu, çölün otunu-odununu bu atla aparmırsan? Bu at sənin çörək ağacındı axı! O da sənin kimi canlıdı. Yoxsa elə bilirsən, Allah onu söyülüb-döyülməkçün yaradıb? O gün poçt yolunda dedim axı sənə, Səmənd at da arxa cəbhənin əsgəri olub!..
Qismət: – Cəddin haqqı, ağa bir də əlimə qırmac almaram,– deyib ayaq üstə qalxdı, qırmancı sındırıb kənara tulladı. Qoca seyid dönüb ona: – Sənin kimi adamlar müharibədə qolunu-qıçını deyil, ürəyini də itirib, insafını da… Allah bircə sənin şəxsiyyətini əlindən almasın, ay oğul! – dedi və qamışlığın arasında gözdən itdi.
– Əyə Qismət, bu qoca sənin ucbatından qamışlıqda azıb qalmazmı?
– Şair qardaş, o yolunu azmaz, pay-piyada getsə də, kəndə bizdən tez çatacaq!-deyib Mirhəsən ağanın möcüzələrindən danışmağa başlatanda şairin xəyalında müharibə illərində İçərişəhərdə Mir Mövsüm ağanın cəddinə pənah aparan sadə insanlar canlandı. Üz-gözündən fağırlıq yağan arabaçının da qəlbində seyidə dərin inam vardı.. Ömrü boyu əyri-üyrü yollarla araba sürmüşdü. Əyrini düzdən, ağı qaradan seçirdi. Halal zəhməti, alın təri əlilliyini, söyüşcüllüyünü kölgədə qoymuşdu. Hər gün eyni yollarla araba sürmək, eyni işləri, eyni tapşırıqları yerinə yetirmək onu əsla usandırmırdı... İndi atları söyüşsüz-qırmancsız arabanı çəkə-çəkə kolxoz idarəsinə gətirib çıxartdı.
***
…İdarə qabağında hər iki əlində yaşılbaş ördək tutan Mirhəsən ağanı görcək arabaçı Qismət şairə baxıb dedi: –Dedim axı, o kəndə bizdən tez çatacaq! – Bax, Allahı ona verdiyi payın ikiqatını yetirib…
– Bilirsən qağa, öz aramızdı, bayaqdan sənə fikir verirdim, daha söyüş-zad söymürsən. O kişi sənə yaxşı dərs verdi. And da içdin ki, əlinə qırmanc almayacaqsan! - deyə şair ona əl uzatdı. Qismət də şairin əlini bərk-bərk sıxıb dedi: – And içdimsə, poza bilmərəm. Yoxsa ağanın cəddi mənə qənim olar!..
…İdarənin həyətində xeyli adam yığışmışdı. Səməd Vurğun kolxoz sədri Abdulxalıq kişi ilə görüşüb raykomun birinci katibinin maşınına yaxınlaşdı. O gün kənd camaatı ilə sağollaşıb rayon mərkəzinə yola düşəndə şair hamıya əl etdi və Arabaçı Qismətə sarı boylanıb ucadan: “Demə, Səməd Vurğun gəldi-gedərdi, Unutmaz, bu oba, bu mahal məni” söylədi...
...Aradan düz otuz beş il ötüb-keçdi. Günlərin bir günü Vaqif Səmədoğlu da bizim kənddə ova gəldi. Arabaçı Qismətin oğlu Vəzahir müəllim Məmmədxanlı Qara İsrafillə birlikdə onu vaxtilə Səməd Vurğunun ova getdiyi Ağçalaya apardı.
...İndi mən şəhərdə yaşayıram. Hər dəfə at emblemli köhnə “Azsamand” maşınlarını görəndə, gözlərimin önünə Arabaçı Qismətin qoca Səməndi gəlir.

Nurəddin Ədiloğlu,
Manera.az
 ]]> Mehemmed Fri, 10 Apr 2026 19:48:35 +0000 Əməkdar jurnalistin “Xankəndi” adlı kitabı çap olunub https://manera.az/index.php?newsid=18163 https://manera.az/index.php?newsid=18163 ]]>

Yazıçı, publisist, Əməkdar jurnalist Hikmət Xudiyevin (Cəmilzadə) “Xankəndi” adlı yeni kitabı çap olunub

Vətənpərvərlik mövzusunda kitabların yazarı olan müəllifin yeni kitabı Xankəndi şəhərinin formalaşması və Qarabağ problemi fonunda şəhərin tarixini əhatə edir. Kitabda XVIII əsrdən başlayaraq ermənilərin Qarabağa yerləşdirilməsi siyasəti ilə əlaqədar Azərbaycan xalqının milli maraqlarına zidd hadisələr haqqında ətraflı bəhs edilib. Həmçinin Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması və bundan sonra onilliklər boyu Xankəndinin "erməniləşdirilməsi” istiqamətində həyata keçirilən şovinist siyasət haqqında geniş məlumat verilir.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin Azərbaycana birinci rəhbərliyi dövründə Xankəndidə erməni millətçilərinin separatçı fəaliyyətinin qarşısının qətiyyətlə alınması, şəhərin sosial-iqtisadi inkişafı istiqamətində görülmüş işlər də əsərin əsas mövzularındandır.

Kitabda Xankəndi, həmçinin qədim türk yurdu Kərkicahanın I və II Qarabağ müharibəsı zamanı ermənilərin törətdiyi cinayətlər nəticəsində həlak olmuş sakinləri haqqında bioqrafik məlumatlar təqdim edilib. 44 günlük müharibə və antiterror əməliyyatı, işğaldan azad edilmiş Xankəndidə aparılan bərpa-quruculuq işləri də kitabda geniş işıqlandırılır.

Milli Kitabxana çoxillik və peşəkar araşdırmalar nəticəsində ərsəyə gələn dəyərli nəşrə görə Hikmət müəllimə təşəkkürünü bildirir və bu təşəbbüsü milli tarixi irsimizin təbliğinə xidmət edən mühüm addım kimi qiymətləndirir. ]]> Mehemmed Wed, 01 Apr 2026 14:00:35 +0000 Füzulinin qitələrində mövzu əlvanlığı - Yeni araşdırma https://manera.az/index.php?newsid=18141 https://manera.az/index.php?newsid=18141 ]]> Füzulinin qitələrində mövzu əlvanlığı - Yeni araşdırma
Yaxın şərqin üç ədəbi dilində misilsiz sənət nümunələri yaradan dahi Məhəmməd Füzuli zəngin ədəbi irs qoyub getmişdir.

Əsas mövzuya keçməzdən əvvəl böyük şairimizin ədəbi fəaliyyətinin bəzi “pünhan nöqtə”lərini nəzərdən keçirək. Bu hər şeydən əvvəl dahi sənətkara layiq olduğu qiyməti verə bilmək baxımından əhəmiyyətlidir.

Məlumdur ki, Füzuliyə qədərki anadilli şeirimizin formalaşmasında və inkişafında Qazi Bürhanəddin, Xətai, Kişvəri, Həbibi, Həqiri Təbrizi kimi şairlərin mühüm xidmətləri olmuşdur.

Orta dövr Azərbaycan ədəbiyyatının başlanğıcında əsası qoyulan anadilli poeziyamızın Füzuliyə qədərki ən böyük şairi İmadəddin Nəsimidir. Azadlıq nəğməkarı olan mütəfəkkir şair dövrün və mühitin ona diktə etdiyi təriqət ədəbiyyatı çərçivəsindən çıxaraq sevən insanın qəlb çırpıntılarını tərənnüm etmiş, poeziyamıza dərin bəşəri ideyalar gətirmişdir.

Nəsiminin ədəbiyyat tarixində ən böyük xidməti doğma ana dilində yazıb – yaratmasıdır. O, həm də anadilli əruzun ədəbi təcrübəsini xeyli möhkəmləndirmiş və zənginləşdirmişdir. Milli poeziyamızda əruzun müxtəlif bəhrlərinin və həmin bəhrlərin müxtəlif növlərinin, xüsusən, dilimizin ahənginə uyğun olan bəhrlərin ustalıqla işlədilməsi Nəsiminin danılmaz xidmətidir.

Füzuli də onu doğma dildə yaranmış şeirimizin böyük ustadı kimi tanımış və qəbul etmişdir. Bu mənada Füzuli şeirində Nəsiminin təsirini çox aydınca və asanlıqla duymaq olur.Bu təsirlər Füzuli poeizyasının həm janr xüsusiyyətlərində, həm üslubunda, həm də dərin ictimai məzmununda özünü göstərir.
Ümumiyyətlə, elmi ədəbiyyatda Füzulinin Nəsimidən təsirləndiyinə dair kifayət qədər məlumat vardır.

Füzulinin əsərlərində özündən əvvəl yaşamış Şərq şairlərinin (təbii ki, məşhur şairlərin) hamısının adına rast gəlmək olur və böyük şair onların hamısını dərin hörmət və məhəbbətlə yad edir.

Lakin Füzulinin heç bir əsərində Nəsiminin adına rast gəlmək mümkün deyil.

Yaradıcılığında insana pərəstiş ideyasını ictimai-fəlsəfi düşüncə kateqoriyası kimi bütün Şərqə təqdim edən bu üsyankar ruhlu şairin adı cahillər və fanatiklər mühitində “dinsiz”, “kafir”, “lənətlənmiş” sözləri ilə xatırlanırdı.

Məlumdur ki, Füzuli kimi “gecə səhərə qədər oyaqlıq zəhərini dadıb”, “ciyər qanı ilə” sənət əsərləri yaradan bir şair Nəsiminin adını çəkməklə sənətini gözdən salmaq istəməzdi. Füzulinin bir sənətkar kimi qarşısına qoyduğu və fəaliyyət proqramı kimi qəbul etdiyi əsas məsələ şeiri hakim və dini dairələrdən qorumaq, sənətin bakirəliyini mühafizə edərək ona olan hücumların qarşısını almaq idi. Öz böyük sələfindən yetərincə təsirləndiyi halda adını çəkməməsi sənətin mənafeyi naminə Füzulinin şeirin taleyi barədə düşüncəsinin təzahürü idi.

Çox mühüm olmasa da, bir məqamı nəzərə çatdırmaq yerinə düşər.

Klassik anadilli şeirimizdə, o cümlədən Füzulinin yaradıcılığında – dır4 şəxs xəbərlik şəkilçisinin – “durur” antik formasına tez-tez rast gəlirik. Bəzən həmin şəkilçinin sözdən ayrı yazılması çaşqınlıq yarada bilər. Məs.

Çün Füzuli durur mənim ləqəbim,
Əcəb olmaz gər olmasa ədəbim
(Füzuli əsərləri, II cild, Bakı 1949)

Qılmasın dünyadə sultanlar mənə təklifi-cud,
Bəs dürür başımda tövfiqi-qənaət əfsəri
(Füzuli əsərləri,6 cilddə, I cild, Bakı 2005)

Göründüyü kimi – durur4 şəkilçi olduğu halda sözdən ayrı yazılmışdır. Ola bilsin, şairin əlyazmalarında həmin şəkilçi ayrı yazılmışdır. Lakin orfoqrafiyamızda sözdən ayrı yazılan şəkilçi yoxdur.

Füzuli elə bir mötəbər şairdir ki, təxəllüsündən tutmuş ədəbi təcrübəsində ən kiçik detala qədər orijinallığını və təkrarsızlığını qoruyub saxlamışdır.

Şərqin üç böyük dilində yazan sənətkarın janr və üslub əlvanlığı heyrət doğurur. Qəzəl, qəsidə, məsnəvi, rübai, mürəbbe, müxəmməs, təxmis, müləmmə, tərcibənd, poema, nəsr, bədii tərcümə, fəlsəfi traktat, alleqoriya kimi ədəbi janr və formaların misilsiz nümunələrini yaratmaqla Füzuli bir tərəfdən sələflərinə “meydan oxumuş”, digər tərəfdən həm yaradıcılığının orijinallığını təmin etmiş, həm də yalnız bədii deyil, elmi və nəzəri fikirlərini də bəyan etmək üçün münasib bir vasitə əldə etmişdir.

Füzulinin yaradıcılğında qitə janrının xüsusi yeri və əhəmiyyəti vardır. Qitə haqqında Ə.Nəvai demişdir: “Qitə şair ağlının səyahət elədiyi bağdır. O bağdan hansı gülü, çiçəyi istəsə dərə bilər”.

Deməli, qitə janrı Füzuliyə publisistik mülahizələrini söyləmək, eləcə də sənətin nəzəri məsələlərini şərh etmək üçün geniş meydan açmışdır.

Füzuli haqqında yazılan tədqiqat əsələrində şairin qitələrinin şərhinə də ara-sıra yer ayrılmışdır.

Lakin böyük alimimiz, Füzuli irsinin aşiqi və bilicisi mərhum Samət Əlizadənin bu sahədə gördüyü işlər alimin təqdir olunası və danılmaz xidmətidir.

S.Əlizadə kitablarının birində Füzuli sənətinə məhəbbətini bu sözlərlə ifadə edir: “Füzuli sənəti müqəddəs duyğuların hərarəti ilə zaman-zaman daha gur yanan bir ocaqdır. Bu ocağın oduna yanmaq səadətdir. Mən bu oda könüllü atıldım”.

Alim gecəli-gündüzlü ağır zəhmətin bəhrəsi olan (S.Əlizadə “Azərbaycan ədəbi dili tarixindən praktikum – Füzulinin şeir dili: mətnlər, lüğət, şərhlər”, Bakı, 1983) və (S.Əlizadə “Şah beytlər”, Bakı, 1995) sanballı kitablarında Füzuliyə yeni aspektdən yanaşıb oxucuya, daha doğrusu, Füzuli vurğunlarına yeni Füzuli göstərdi. O, “Şah beytlər” kitabında Füzulinin azərbaycanca on üç qitəsini beyt-beyt, hətta bəzi hallarda misra-misra şərh etmiş, Füzuli sehrini çağdaşlarının qəlbinə çiləmiş, füzulişünaslığa yeni baxış sərgiləyərək onu zənginləşdirmişdir.

Biz bu yazıda mərhum alimimizin şərhini verdiyi qitələrə toxunmayacağıq.

Doğruluq ilə istə ülüvvi-məqam kim,
Gəldikcə halinə verə dövri-fələk rəvac.
Doğruluq ilə hərflərə sədrdir “əlif”,
“Ya” hərfini ayağə buraxmışdır e'vicac.
Doğrular ilə gəz ki, səni sərbülənd edə,
Əyrilər ilə eyləmə, əlbəttə, imtizac.
“Ya” ixtilati ilə sərir oldu payimal,
Başda məqam tutdu “əlif” nüsrətilə tac.

Yüksək məqama çatmağı doğruluqla istə ki, fələk həmişə işlərinə rəvac versin. Qaməti düz (׀) olduğu üçün “əlif” hərflərə sədrlik edir. “Ya” ( ) əyri olduğuna görə ən axırda dayanır.

Doğrular ilə gəz ki, başıuca olasan,
Əyrilər ilə əlaqə yaratma ki, zillətə düşəsən.

“Ya” əyri olub nizamı pozduğuna görə taxtından (əlifba sırasından) ayaqlar altına düşdü.

“Əlif” zəfər tacını qoyub başda məqam tutdu.

İlk baxışda nəsihət təsiri duyulan bu qitədə şairin məqsədi tamamilə başqadır. Məlumdur ki, Füzuli nəsihət verəni (nasehi) heç vaxt qəbul etməmiş və söz sənətinin də məqsəd və vəzifəsinin nəsihətçilikdən uzaq olduğunu dönə-dönə bəyan etmişdir.

“Ey Füzuli, eşq mənin qalma nasehdən qəbul” ... deyən bir şairin söz sənəti haqqında sağlam və dürüst qənaəti göz qabağındadır.

Bu qitədə mətləb bir qədər fərqlidir.

Füzuli poeziyasını nadanların hücumundan qorumaq, şeirin nüfuzunu qaldırmaq üçün tez-tez müqəddəslərə müraciət edir. Bu, əlbəttə, şeiri xalqa yaxınlaşdırmaq üçün şairin əlində bir vasitə idi. Ərəb əlifbası da xalq arasında, xüsusən, ərəb mühitində müqəddəs obyekt sayılırdı. Çünki “Quran” bu əlifba ilə yazılmışdı. Şair əlifbadakı düzülüşü və nizamı qabartmaqla fikirlərində müqəddəslərə istinad etdiyini nəzərə çatdırmışdır. Yəni əslində şairin çatdırmaq istədiyi budur ki, doğrular və əyrilərlə rəftarı sizə mən öyrətmirəm, bu müqəddəs ”Quran”ın sizlərə təlimidir.

Xirədməndi ki, daim aləmi-elm içrə seyr edər,
Əsalibi-fünuni-şe'rdən, əlbəttə,qafildir.
Məzaqi -şe'r həm bir özgə aləmdir, həqiqətdə
İki aləm müsəxxər eyləmək qayətdə müşkildir.

Alim adamlar daim elm aləmində çalışarlar. Onların şeir fənninin qaydalarından xəbəri yoxdur.

Əlbəttə ki, şeirin ləzzəti (şeir zövqü) bir özgə aləmdir. İki aləmi (şeir və elm aləmini) bir əldə tutmaq çox çətindir (mümkün deyil).

Şair bu qitədə “Bir əldə iki qarpız tutmaq olmaz” xalq ifadəsinin bədii təqdimatını yüksək ustalıqla çatdırmışdır.

Füzuli poeziyasına xas olan çoxmənalılıq bu qitədə də özünü göstərir. Maraqlıdır ki, qitədə Füzuli alimdən və onun məşğuliyyətdən söhbət salanda “seyr edər” (dolanar) ifadəsini, şeirdən danışanda “ləzzət, zövq”, “bir özgə aləm” kimi könül sığallayan epitetlər işlədir.Bununla da alimləri şeir zövqündən xəbərdar olmağa çağırır. Qitədə mətnaltı bir eyham və işarələrlə şairliyin alimlikdən bir qədəm yüksək olduğu da nəzərə çatdırılır.

Min ikən qədru qiymətin bir olur,
Müztərib olsa qəlbin, ey arif!
Eylə təskini-qəlb hasil kim.
Əlfi təhriki-qəlb eylər əlif.

Ey arif, (irfan əhli) qəlbin dolaşıq (məchul) olsa, qiymətin min isə bir olar. Qəlbini təmizlə ki, “təhriki-qəlb” (qəlbin həyəcanı) “əlfi” (mini) əlif (bir) eyləməsin.

Əbcəd hesabında “əlif” bir (1) rəqəmini ifadə edir. “Əlif” isə ərəbcə “min” (1000) deməkdir.

Füzuli qitələrinin çoxunda iki subyekti, obyekti, məkanı, zamanı, hərəkəti qarşılaşdırıb güclü təzad yaradır. “Təskini–qəlb” (rahat və təmiz qəlb) ilə “təhriki qəlb”i (yönünü dəyişən qəlbi) qarşı-qarşıya qoyub, arif üçün birincini məsləhət görür. Kiçik bir qitədə “Arif necə olmaldır” müddəasının parametrlərini cızmaqla arifliyin proqramını verir.

Müttəsil mərifət əhlini ayaqlarə salıb,
Fələki-süflə qılır möhnətü qəm pamali.
Ol ki, cahildir, edib cümlə muradın hasil,
E'tibar ilə qılır məsnədi-qədrin ali.
Bu səbəbdən bilirəm ki, bu cahan övrətdir,
Övrətin böylədir övladi ilə əf'ali.
Ulu övladi kəsər süddənü tə'dib verər,
Süd verib, lütf ilə bağlar beşiyə ətfali.

Alçaq fələk mərifət əhlini həmişə ayaqlar altına salıb qəmin əlində zəlil eyləyər.

Cahillərin isə bütün muradını verib onları yüksək mənsəbə çatdırar.

Buna görə bilirəm ki, bu dünya arvaddır. Dünyanın insana münasibəti arvadın uşağa münasibəti kimidir..

Ulu (qanan) övladı süddən kəsib cəza verər, tifilə (qanmaza) süd verib beşikdə rahatlayar.

Qitədə şair “arvad” sözünün xalq danışıq dilində işlənən mənfi çalarından istifadə etməklə ədalətsiz cəmiyyətə və mühitə kəskin etirazını ifadə edir.

Füzuli bu qitəsində də güclü təzad yaratmışdır. “Mərifət-əhli-cahil”, “ulu-tifil”, “cəza vermək-süd vermək” ifadələrini qarşılaşdırmaqla “dövranın dönə-dönə qəhrini çəkən” şair insanın maddi və mənəvi dünyasının faciəsini, müsibət və dərdlərinin mənbəyini açıb göstərir.

Ey xəta ləfzilə Quranın şükuhin sındıran,
Mö'cüzi-ayati-Qurandan həzər qılmazmısan?
Hər əlif bir xəncəri-xunrizi-burrandır sənə,
Xəncəri-xunrizi-vürrandan həzər qılmazmısan?
Bir həkimi-kamilin daruş-şəfayi-hikmətin
Etmək istərsən xərab, ondan həzər qılmazmısan?

Ey səhv oxumaqla Quranın ucalığını sındıran, Quranın möcüzəvi ayələrindən niyə qorxub çəkinmirsən?

Hər əlif ( ׀ ) (-A) sənə (səhv oxuyana) qantökən xəncərdir. Bu xəncərdən niyə ehtiyat eləmirsən?

Bir kamil həkimin şəfa verən hikmətini, yəni (Allahın şəfalı möcüzəsini) xarab edirsən. Niyə ehtiyat edib çəkinmirsən?

Füzulinin əsərlərində “ləfz” sözü - ərəbcə ifadə, söz, kəlmə, deyiliş, tələffüz mənalarında işlədilir. Bu qitədə söhbət tələffüzdən gedir. Şair qitədə Quranı Allahın möcüzəsi hesab etməklə, ayələri səhv tələffüz edənləri çəkindirməyə çalışır. Bununla da özünü Quranın qoruyucusu və himayəçisi kimi göstərir.

Qitədə şairin narahatlığından hiss olunur ki, Quran onun maraq dairəsində olduğu üçün onu uca səslə müdafiə etmək vəzifəsini öhdəsinə götürmüşdür.

Şairin şəxsi həyatında da müqəddəslərə bağlılığın təzahürünü görmək olar. Mənbələrin məlumatına görə Füzuli dünyasını dəyişənə qədər islam müqəddəslərinin türbəsinin xidmətçisi olmuş və İmam Hüseynin məqbərəsinin astanasında dəfn edilmişdir.

Füzulinin qitələrində qəzəllərindəki keyfiyyətdə bədiilik görünmür. Bu da hər şeydən əvvəl qitə janrının tələbləri ilə bağlıdır. Öz dövrünün publisistik ruhunu əks etdirməyə çalışan şair məqsədli şəkildə hər janrın öz “çərçivəsi” mövqeyindən çıxış etmiş, qitələrində obrazlılığına geniş meydan açmamışdır. Füzuli qitələri ilə cəmiyyətdə olan bütün mühüm məsələlərə münasibət bildirmişdir.

Şairin azarbaycanca qitələrinin böyük əksəriyyəti rəməl bəhrindədir.Bu bəhrin ağır, əzəmətli, təmkinli səslənməsi janrın xarakterinə tam uyğun gəlir.

Yahya Abbasov
]]> Mehemmed Sat, 21 Mar 2026 20:38:25 +0000 Kəndə gün çıxanda qayıdacağıq - Müasir müharibə hekayəsi https://manera.az/index.php?newsid=18131 https://manera.az/index.php?newsid=18131 ]]> Kəndə gün çıxanda qayıdacağıq - Müasir müharibə hekayəsi
MANERA.AZ yazıçı Elçin Hüseynbəylinin " "Kəndə gün çıxanda qayıdacağıq..." hekayəsini təqdim edir.

Orxanla Şəmkirin küçələrini gəzirik. Hava sərt keçə kimi qara və soyuqdur.

- Bura ananın vətənidir - deyirəm, - mənim vətənimsə uzaqlardadır. Orxan soruşmur, mən özüm bunları ona danışıram. - Anan burda məktəbə gedib. O dey bax orda. Ancaq biz onunla Bakıda universitetdə tanış olmuşuq, sonra mən Moskvaya oxumağa getmişəm. Oradan ananın dalınca Şəmkirə gəlmişəm və anan onu sevdiyimə inanıb. Bura mənim qaldığım mehmanxanadır. Əvvəllər burda park yox idi. Sonradan tikilib.

- Sən də məktəbə gedirdin? - Orxan soruşur.

- Gedirdim, ancaq burda yox, öz kəndimizdə. İndi kəndimiz olsaydı, mən sizi ora aparardım, quzu otardığım, ot biçdiyim yerləri göstərərdim. Özü də mütləq yayın başlanğıcında gedərdik. İyun ayının əvvəlində. Barama qurtarandan sonra. Qurdun mizindən zəhləm gedir. Yəqin, kəndə qatarla gedərdik. Əvvəlcə səs-küylü, his və sosiska iyi verən "28 may" stansiyasından bilet alardıq. Vağzalda bir az gəzişərdik. Perronda ora-bura qaçışan, müştəri axtaran yükçülərə baxardıq. Bələdçinin (diktorun) qatarın yola düşməsi barədə səsi məni xüsusi həyəcanlandırardı. Nədənsə vağzal məndə nostalji hissləri oyadır. Yəqin, ona görə ki, vağzallar insanların dünyaya gəlişini və gedişini xatırladır. Mənə elə gəlir ki, insan xoşbəxtliyini vağzallarda tapır, vağzallarda da itirir...

Ailəlikcə bir kupedə gedərdik. Mən həm Bakıdan uzaqlaşmağımın, həm də kəndə getməyimin şərəfinə bir yüz vurardım. Səhərə kimi yatmazdım. Sonra yuxlayardım və bir də ayılanda görərdim ki, "Daşburun" stansiyasındayıq. Horadizə çatanda hər şey mənə yavaş-yavaş doğmalaşardı. Horadizdə atamın xalası uşaqları yaşayır. Axırda Böyük Mərcanlının ot tayaları görünərdi. Anamın xalası uşaqları isə Mərcanlıda yaşayır. Bir qədər sonra Aşağı və Yuxarı Maralyanı, bir az o tərəfdə - boz təpələrin ətəyində isə Karxulunu, Cəfərabadı arxada qoyardıq və mən kəndimizə tez çatmaq üçün uçunardım. Xəstə olsam da, kəndimizin havası məni sağaldardı. Ona görə də havanı ciyər dolusu içimə çəkərdim. Sonra "Çay ağzı" bağı, axırda "Toxmaçar" və nəhayət Qəbilgilin evinin altında Məmişgilin təzəcə tikdiyi evlər, sonra Qulunun, Qəbilin, Eynişgilin evi, Bəylərin durduğu keçid, Sonagil, lap axırda əmimgil, ondan sonra bizim evimiz görünərdi. Nənəm (anam) həmişəki kimi həyətimizin ağzında, Arazın qırağında durub qatara baxardı, şəhərdən gələn oğlanlarını qarşılamaq ümüdü ilə... Təzə getsələr də elə bilirdi ki, sabah açılacaq və kimsə dəmiryolla evə gələcək, o isə uşaq kimi sevinəcək. Biz ona əl edərdik, ancaq o bizi görməzdi və məyus-məyus həyətə girərdi. Elə bilərdi ki, bu gün bizdən gələn olmadı. Nənəmin gözlərində həmişə bir qayğı, nisgil vardı. Bəlkə də ona görə ki, qardaşları lap uşaqlıqdan ölmüşdülər. Bizi həm oğul, həm də qardaş əvəzi hesab edirdi. Bacının ürəyi qırıq olar - nənəm deyərdi və bizi bacılarımıza qarşı soyuq olmaqda qınayardı.

Danışdıqca kövrəlirəm.

- Sənin nənən yoxdu axı? - Orxan deyir.

Mən əhəmiyyət vermirəm. Çünki mənimçün indi hər şey keçmiş zaman şəklindədir.

Bir qədər dinməzcə gedirik.

Orxan:

- Ata, danış da, bəs sonra nə olar, qabağımıza nə çıxar?

- Bu dəfə nənəm bizi qarşılmayacaq - deyirəm, - heç olmasa, Sona xala, Tamaşa xala qarşılayardı. Sona xala rəhmətə getdi, xəbərim də olmadı ki, gedəm halallaşam. Axırda Tahiri, Bəxtiyarı, Xaqinini səsləyərdim, deyərdim ki, qarmaqları hazırlayın, balığa gedəcəyik.

- Top gətirmisən? - soruşardılar.

- Bəs necə, onsuz şey olar?

Səhər yeməyi yeməmiş Arazın qırağına qaçıb balıq tutardım. Heç acmazdım da.

Nənəm:

- Ay bala, heç olmasa ağzına bircə loxma al - deyərdi. Ancaq sevindiyimdən ona fikir verməzdim. Özümü suya buraxılan balıq kimi hiss edərdim.

Sonra sizinlə Yal obaya çıxardıq. Əmimgilin bağından keçərdik. Simuzər bulağından sopsoyuq su içərdik. Yarğanın başında durub, sizə Güneyi göstərərdim və deyərdim: - Ora İrandır, ata-babamızın ana vətəni ordadır. Aslandüzdə. Bir zamanlar Şahsevənlər tayfasına qoşulub, 20 il Nikolay hökumətinin qaçağı olub. Axırda Güneydən də qaçaq düşüb və sərhədi qoruyan kazaklarla atışmada öldürülüb. Həmin gün dayısı Fərhad Şuşa qalasından ona bəraət kağızı gətirib.

Sonra rəhmətlik Tapdığın yarğanının başında atılıb qalmış DT-75 traktorun yanına gələrdik. Bir zamanlar ona minmək üçün növbəyə durardıq. Tısbağa yerişli traktorun üstündə oturub, ləzzətlə yer şumlayardıq.

Mahmudlu bağına gedərdik. Ot biçdiyim yerləri sizə göstərərdim. Kəndçilərimizdən kim qabağıma çıxsaydı - Xoş gəlmisən - deyərdi - bunlar səninkidilərmi? - soruşardılar. Mən həvəslə başımı tərpədərdim. Onlar əyilib sizin üzünüzdən öpərdilər. Payız olsaydı, Möhbətin bağından sizə üzüm yığardım. Bilal əmidən isə qorxardım. Su gəlsəydi, Qulugilin bərəsindən bağa su açardım. Susuzlayanda yarğanın altına - selliyin qırağına enərdik, dizimizi yerə qoyub su içərdik, ancaq sizə qıymazdım, ananızdan xəlvət əlimdə sizə su içirdərdim və bərk-bərk tapşırardım ki, çiy su içdiyinizi evdə deməyəsiniz. Sonra İmrangilin bağından qarella (qaragilə) dərərdik. Palıd ağacının qozalarından muncuq düzəldib boynunuzdan asardım. Qurbanalı dikindən tozlu-torpaqlı yolla aşığı enib Tək tutun dibinə düşərdik. Bir az orda dincimizi alardıq. "Alı xəndəyi"nin yanında işləyənlərə baxardıq. - Bax dərs oxumasanız, siz də bu günün altında işləyib, qaralarsınız - deyə sizi qorxudardım. Ancaq ürəyimdə həmin adamlara həsəd aparardım, kəndimizin torpağını qoruduqlarına, becəridklərinə görə onlara ürəyimdə minnətdar olardım. İstidən qorunmaq üçün bizə göz eləyən Günəşdən gizlənərdik. Quzu otaran uşaqları salamlayardım. - Sən kimin oğlusan soruşardım. Hidayətin, ya Vidadinin, Mobilin, Əhlimanın oğluyam - deyərdilər. Qəribədir, bir zamanlar onlar öz uşaqları boydaydılar və mənimlə birgə elə buradaca quzu otarırdılar. O qədər dalaşmışıq, gizlənpaç, xaşmaş oynamışıq ki.

Rəhmətlik Sərdarla, Zakirlə burda dalaşdığım, oynadığım, küsüşdüyüm günləri yadıma salardım. Sonra "Alı xəndəyi"ndən ötüb, "Hacı yeri"nə gedərdik. Selliyin üstündəki turbanın yanına gələrdik. Bir dəfə burda az qala Raufla kəşf eləmişdik. Bulaq qazmaq istədik, neftli su çıxdı - deyirəm.

- Sudan neft çıxdı? - Orxan təəccüblənir.

- Sonra kəşfimiz puça çıxdı. Sən demə suya qarışan traktor solyarkasıymış.

Bu sözləri deyərkən Orxanın üzündəki məyusluğu duyuram. Biz də o zaman beləcə məyus olmuşduq. Həm kəşf eləyəndə, həm də onu itirəndə həyəcanlanmışdıq, yumruğumuz boyda ürəyimizin döyüntüsünü eşitmişdik.

Bir müddət selliyin qırağında durub suda üzən, günəşin altında bərq vuran balıqlara baxardıq.

- Ata ondan tut da mənə no-olar, - sən deyərdin. Olmaz deyərdim, bu balıqları əllə tutmaq çətindir. Sonra tutaram, deyərdim və başınızı birtəhər tovlayardım.

Ada yerinə adlayardıq. Burda mal otardığım, ot biçdiyim günləri xatırlayırdım, Çərəkən qızları ilə pambıq yığdığım zamanları, Qoçu ilə güləşdiyim yerləri lap dəqiqliyiylə sizə göstərərdim. Sərhədin tikanlı məftillərinə əlimi vurardım. Pambıqdan qaçdığım günləri yada salardım.

Küdrüyə qalxardıq. Onun üstündən sərhədi seyr eləyərdik. Axırda Arazın üstündəki borudan keçib Toxmaçara çıxardıq. Bəyləri uzaqdan göstərib - elə gördüyüm kimidir, yəqin yenə də ot biçir -deyərdim və onunla səmimi görüşərdim. Sonra Toxmaçardakı yerimizi göstərərdim. Bir tərəfi Gülnisəgil, bir tərəfi Mirkişigilin yerlərinə baxardım və öz-özümə gülərdim. Nazimlə ot üstündə dalaşdığım günləri xatırlayardım.

Axşamlar futbol oynayardım. Sənsə top daşıyardın. Balacasan axı.

- O günü Nadirgilin komandasına 12 qol atdım - Orxan deyir və məni inandırmaq istəyir ki, top daşımaq onun işi deyil.

- Biz kəndə qatarla gedəndə qatarın nəğmə oxuyan təkərlərinin səsinə qulaq asardım. Taq-taq-daqadat-daq. Bunlar hamısı bir zamanlar olmuşdu.

- Bəs indi niyə yoxdu ki? - Orxan sorşur.

- Düşmənlərdədir - deyirəm. Beş qardaş bizi gözləyən anamızı qoruya bilmədik.

Bu sözləri deyərkən istər-istəməz gözüm dolur və anamı yenə də Arazın qırağında durub bizi gözləyən görürəm. Bir zamanlar mən onun bətnində olarkən də beləcə Arazın qırağında durub mənim doğulmağımı gözləyib. O zamanlar yəqin mən də onun düşüncələrinə uyğun böyüyürmüşəm. Yəqin elə ona görə də ən çox anama oxşamışam. Qardaş-bacılarımı da bir qarında yatdığımıza görə çox istəyirəm. Hərdən düşünəndə ki, anam onları da bax beləcə qarnında gəzdirib, bizə eyni nəğmələri oxuyub, eyni laylaları deyib, eyni döşdən süd verib, eyni əllərlə qucağına götürüb oynadıb, bizi eyni dərəcə də sevib - bax onda mən qardaş-bacımı sevirəm. Bütün bunları təsəvvür etməsən və düşünməsən ki, bu uşaqlar səni həyata gətirən ata-anandır onları sevə bilməzsən. Sən ata-ananın əvəzindən onları sevməyə məhkumsan.

- Mən böyüyəndə düşmənləri ordan qovacam - Orxan uşaq sadəlövhlüyü və təmizliyiylə deyir.

- Kəndimizə qayıdanda mütləq anamın qəbrini ora apararıq, atamın yanında basdırmaq üçün - deyirəm və Orxanın əlindən tutub evə tələsirəm. Dəmir qapını açıb həyətə girirəm. Pensioner toyuqlar qabağıma qaçır.

"Görən, kəndimizdə hava necədir" - öz-özümə düşünürəm. "Yəqin gün çıxıb" - hava proqnozunu özüm verirəm. Bayırda isə hava yağış qoxuyur...

Kimsəsiz məzarlara yağış damır, yəqin... ]]> Mehemmed Mon, 16 Mar 2026 08:05:16 +0000 Əmanət - Vüsal Oğuzun yeni hekayəsi https://manera.az/index.php?newsid=18134 https://manera.az/index.php?newsid=18134 ]]> Əmanət - Vüsal Oğuzun yeni hekayəsi
Hər dəfə küçədə it gəzdirən xanım görəndə həmən o hadisə yadıma düşür. Yadıma düşür deyəndə ki, əslində, neçə il keçsə də unutmamışam. Günü bu gün də o əməlimdən xəcalət çəkirəm.

.. .Bakıda, nəhayət, özümüzə mənzil ala bilmişdik. Onbeş il kredit ödəməliydim. Amma ona sevinirdim ki, ilk övladımızın dünyaya gəlməyinə saylı günlər qaldığı bir vaxtda kirayələrdən çıxıb öz evimizə yerləşə bilmişdik. Təəssüf ki, sevincimin və rahatlığımın ömrü uzun olmadı. Səbəbini indi deyərəm.

İşdən evə gəlmişdim. Yeməyimi yeyib, divana yayxanıb telefonu əlimə almışdım ki, həyat yoldaşım qonaq otağının qapısında göründü:

– Alt mərtəbəyə yeni kirakeş köçüb.

– Kirakeş olduğunu hardan bildin? Bəlkə, öz evidir? Bizim kimi.

– Qonşulardan eşitdim. Ev yiyəsi ayrı adamdı. Evi təhvil verib getdi.

– Tanış olmağa da fürsət tapıbsan... – Yoldaşım səsimdəki ironiyanı havada tutdu və eyni təmkinlə:

– Tək qadındı. Əşyalarını daşımağa qonşular kömək elədilər.

Mənə görə söhbət burda bitmişdi. Yeni qonşunun kim olduğu mənə maraqlı deyildi.

– Əslində, tək yaşayır demək olmaz. İtini də gətirib. Alman ovçarkasıdır. Amma elə bil, illərdir düz-əməlli yemək verməyiblər. Sümükləri çıxıb yazığın.

– Əsl alman ovçarkaları elə olur. – Həyatında alman itləri haqqında bir yazı oxumayan, filmə baxmayan biri kimi bu söhbəti özüm də bilmədim hardan düzüb-qoşdum.

– Nə bilim vallah,qadın da sakit insana oxşayır.

– Neçə yaşı var?

– Bunun söhbətə nə dəxli var?

– Adətən, elə itləri cavan xanımlar saxlayır, bir də rus babulyaları.

– Yox, rus-zad deyil, bizimkidi. O boyda itnən bir otaqlı mənzildə necə yaşayacaq? Evdə də it olar? İy-qoxu...

– Təmizliyini edəcək, bəlkə də, balkonda yer düzəldəcək.Yalan olmasın, bu saat şəhərin yarısı evində it-pişik saxlayır. – Bilirdim ki, yoldaşım hələ bu barədə uzun-uzadı danışmaq istəyir, amma yorulmuşdum, həm də mənə qətiyyən maraqlı deyildi;kim nə saxlayır, harda saxlayır, özü bilər.

Gecənin bir aləmi oyandım. Yoldaşımın yatağı boş idi. Durub mətbəxə keçdim. Ürəyim yerinə gəldi.

– Yenə narahatsan? Təpikləyir?

– Yox, yata bilmirəm.

– Haran ağrayır?

– Heç yanım ağrımır.

– Bəs niyə yatmırsan?

– Bir az gözlə, görəcəksən niyə yatmıram.

Vəziyyətdən heç nə anlamadığım üçün mat-mat üzünə baxırdım. Elə ağzımı açıb demək istəyirdim ki, “Ay qız, dur gəl uzan yerinə, yuxun gələcək” alt mərtəbədən gələn ulartı səsinə diksindim.

– İndi bildin niyə yatmıram?

Vəziyyətdən çıxmaq üçün deməyə nəsə fikirləşirdim ki, bu dəfə bayaqkından da uzun bir ulartı gəldi, ardınca da kəsik-kəsik hürməyə başladı.Yuxudan yarımçıq duranda özümdə olmurdum,indi də itin gecənin bu vaxtı ulaması məni özümdən çıxartdı. İstədim əynimi geyinib düşəm bir mərtəbə aşağı, qapını döyəm, vəziyyəti başa salam. Yoldaşım qoymadı.

Nəhayət, itin səsi kəsildi. Ürəyimdə “şükür, daha yatmaq olar ” – deyib, yerimə gedirdim ki, qapıdan qayıtdım. Evin hansı kübcündə itin uladığını təxmin eləyib,dabanımı döşəməyə vurdum. Ulartı kəsdi.

Yerimizə uzanıb tavana baxırdıq. Yenə ulartı, zingilti başladı. Dişimiz bağırsağımızı kəssə də səbrimizi basıb susurduq. Gözləyirdik görək bunun axırı nə olacaq. Nə vaxt o xanım itini susduracaq. Üstünə acıqlanacaq. Xanımın özü nə vaxt bu ulartıdan, zingiltidən narahat olacaq. İtinin istədiyini verib, sakitləşdirəcək. Səhəri dirigözlü açdım. Yoldaşımı oyatmadan evdən çıxdım.

Bütün günü işdə mürgü döydüm. Key kimi hərləndim. Bir yandan da fikrim evdə qalmışdı. Yenicə ev alıb rahatlığa çıxdığım vaxtda nə işə düşmüşdük?!Onsuz da yolldaşım son günləri çox narahatdı. Canı ağrıyır, hövsələsi tükənib, sinirləri oyaqdı, bir yandan da bu it.

Kompüterdə alman ovçarkaları haqında araşdırdım. Dükanlarda onlar üçün hansı yeməklər satıldığına kimi öyrənib qurtaranda ofisdə tək qalmışdım. Tələm-tələsik yığışdım. Binanın tinindəki marketən çörək, meyvə, çaxır götürdüm. İtlər üçün yeməklərin satıldığı vitrinin qarşısından keçəndə dayandım. Bir-ikisini əlimə götürdüm. Qiymətləri münasib idi. Amma fikirləşdim: tutaq ki, aldım apardım, bunu tanımadığın adama nə deyib verəcəm? Niyəsə, hardansa məndə elə hiss yarandı ki, gecə o it acından ulayırdı. Bir yandan da düşünürdüm ki, evində o boyda it saxlayan adam onun yeməyini alır.

Əla şam yeməyi, çaxırın xumarı əhvalımı yüksəltmişdi. Yeməkdən sonra çay, mütaliə, daha sonra birlikdə izlədiyimiz serial başımızı qatmışdı. Çox gec yatan deyiləm. Çaxırın gətirdiyi yuxunun təsirindən yatağıma girən kimi gözlərim yumuldu.

Gecənin bir aləmi dik atıldım.Yenə ulartı başlamışdı. Səs mətbəxin altındakı hissədən gəlirdi. Əvvəlcə kəsik-kəsik, sonra uzun-uzadı davam edən ulartılar, zingildəmələr.

Binamızdakı mənzillərin çoxu hələ boş idi. Mənim iki qapı qonşum köçməmişdi. Elə alt qonşunun üzbəüz mənzillərində də hələlik təmir gedirdi.

Ulartı bir müddət ara verdi.İçimdə bu “konsertin” bitdiyinə inanmağa başlayırdım ki, yenə başladı. Mənə elə gəlirdi ki, it bu gecə daha bərkdən ulayır. Deyəsən,bir ara döşəməni cırmaqladı da. Başa düşə bilmirdim ki, niyə o xanım itini susdurmur? Yoldaşımla oturub bunu əsəbi-əsəbi müzakirə edirdim. Yenə yoldaşım imkan vermədi gedim qapısını döyüm.

– Gəl yat. Bir az ulayıb dayanacaq.

– Dünən görmədin? Hara dayanır. Ölüb o qız, niyə itin susdurmur, başa düşmürəm? Bəlkə, itə işgəncə verir?

– Heyvandı da, söz qanır?

– Qanmır, aparıb versin həyət evində qalan qohumlarına. Binada tək yaşamır ki, qonşu var. Niyə məni narahat eləməlidir? Almaniyada elə adamları məhkəməyə verirlər. İşdən gəlmişəm, yuxusuzam, yorğunam, bu itin ulartısında mən necə rahat olum? – Bərkdən deyinirdim, səsimi it yiyəsinə eşitdirməyə çalışırdım, guya eşidəcəkdi.

Yatağıma uzansam da beynimdəki fikirlər yuxuya getməyə imkan vermirdi. Gözümün qabağına üzünü görmədiyim itin sahibəsi gəlmişdi.Vəziyyəti anlatmağa çalışırdım; gah səsimin tonunu qaldırır, gah da qadını iti satmağa sövq edirdim.

Hər axşam eyni ulaşma, eyni zingilti... Yoldaşım deyir gündüzlər itin səsi gəlmir. Heç elə bil o evdə it yoxdu.

Şənbə günü yoldaşım qonşunu bizə dəvət eləməyə getdi, dedik, xoşluqla oturaq başa salaq. Həyətdəkilərdən eşidib ki, yeni qonşu itini gəzməyə çıxarıb. Dedim, hər halda, axşama qayıdar. Mən də bəhanəylə eyvanda qalmışdım, onun yolun gözləyirdim, daha doğrusu, güdürdüm. İtli bir qadın bloka girən kimi yoldaşımı göndərəcəkdim. Tanışlığımız baş tutmadı.

Qərara gəlmişdim ki, məsələni sahə müvəkkilinə deyəcəm. Qoy bu işə əncam çəksin. Ürəyimdə alt qonşunun qarasınca düz-əməlli deyinməyə macal tapmamış, gəlib çatdım sahə müvəkkilinin otağının qarşısına. Qapını döyüb keçdim içəri. Sahə müvəkkili məni diqqətlə dinlədi, qarşıma kağız, qələm qoydu, dedi şikayətini yaz.

Küçəyə çıxanda elə bildim üstümdən dağ götürüldü. Mənə görə işin əsas hissəsi həll olundu.



***

Qapı açılanda yoldaşımın üzünə diqqətlə baxmadım.

– Nə xəbər?

Yoldaşım başını buladı.

–Çay verim, yoxsa, yemək yeyirsən?

Yeməyimi necə yediyimi hiss eləmədim. Fikrim qəti idi –yoldaşımı götürüb qonşu ilə danışığa gedəcəm. Heç gərək sahə müvəkkilinə getməyəydim. Özüm yoluna qoymalı idim bu məsələni.

Qapının döyülməsi məni fikirdən ayırdı. Yoldaşım qapıya getdi.

– Salam. Axşamınız xeyir.

– Salam.

– Bağişlayın, narahat edirəm. Keçmək olar?

– Buyurun, əlbəttə.

– Yeni qonşunuzam–altdakı.

– Hə, bilirəm. Tanıdım, keçin içəri.

Otağa 35-40 yaşlarında, orta boylu xanım daxil oldu.Mən qalxdım, qonağa divanda yer təklif elədim, o, stul çəkib əyləşdi.

– Sizə çay gətirim. – yoldaşım mətbəxə keçdi. Mən harda əyləşəcəyimə qərar verə bilmədiyimdən, hələ də ayaq üstə qalmışdım. Düzü, bu xanımın belə rahat gəlməsi, əyləşməsi və deyindiyim vaxtda gəlib sözünün üstə çıxması məni çaşdırmışdı.

– Beş dəqiqəyə çay hazır olacaq.

– Mən itin sahibiyəm. Alt mərtəbədəki qonşunuz, şikayət etdiyiniz...

– Biz şikayət eləməmişik – Yoldaşım məndən əvvəl dilləndi. Hiss elədim ki, pərt oldum, rəngim ağardı.

– Mən şikayət eləmişəm. Bilirsiniz,xanım, o it...

– Bilirəm. Sizi narahat elədiyimizi bilirəm. Sahə müvəkkili çağırmışdı, vəziyyəti mənə izah elədi. Sonra tanıdı məni. Yoldaşımın keçmiş hərbçi dostlarındandı. Yoldaşım şəhid olub.

Otağa sükut şökdü. Əslində, hiss elədim ki, yer yarıldı, yerə girdim.

– Məkanı cənnət olsun.

– ...sərhədçi olub.Onun itidi. Təlim keçmiş, ağıllı itdir.4 il birlikdə gəziblər cəbhə bölgələrini, postları. Elə sonuncu gün də birlikdə olublar. Şuşa döyüşləri başlamamışdan əvvəl...Snayper gülləsindən ağır yaralanmışdı. Meşədə qanaxmadan şəhid oldu. Döyüş yoldaşları 3 gün cəsədini axtarmışdılar, amma bu it tapmışdı.Müharibədən sonra iti mənə verdilər. Məzarını hər dəfə ziyarətə birlikdə gedirik, it bilir ki, yoldaşım orda torpağın altındadı. Onun üçün zingildəyir, ulayır, çağırır. Əslində, onlar əsgər yoldaşı, səngər yoldaşı, nə bilim, müharibə yoldaşı olublar.

– Bilsəydim... inanın ki... – Xəcalətimdən ölüb yerə girmişdim. Hələ də ayaq üstəydim və hiss eləyirdim ki, bu gəlinin qarşısında yumağa dönürəm.

– Mən bura sizdən üzr istəməyə gəlmişəm. Sabahdan sizi narahat eləməyəcək.

– İti başqasına verirsiniz?

– Yox. O, şəhidimin yadigarıdı, əmanətidi. Bir qohumum xaricə köçür. Sabah onu bağ evinə köçürük.

– Bəs, sizə ev verməyiblər?

– Vermişdilər. O evi 3 uşaqlı bir qazıyə bağışladım.O yoldaşımın nəşini meşədən çıxaranda vurmuşdular. İki ayağı da iflicdi. Mənə nə var e, tək adamam...

Bu gəlinin fədakarlığı da bir tərəfdən məni heyran eləmişdim. Bilmirdim onun qarşısında necə dayanım. Hətta boyumdan utanırdım. Şikayətim üçün xeyli üzrxaxlıq elədim. Dil tökdüm. Dedim, sabah birinci işim gedib şikayəti geri götürmək olacaq.

– Yoldaşınızın adını demədiniz.

– Xalid.

– İcazə verin şəhidimizin adını oğlumuza qoyaq.

Qadının gözləri gülmsədi. Bu təbəssüm evimə işıq kimi doldu. ]]> Mehemmed Sun, 15 Mar 2026 12:23:33 +0000 Ananın ölümü - Ənvər Məmmədxanlının hekayəsi https://manera.az/index.php?newsid=18120 https://manera.az/index.php?newsid=18120 ]]> Ananın ölümü - Ənvər Məmmədxanlının hekayəsi
MANERA.AZ Xalq yazıçısı Ənvər Məmmədxanlının "Ananın ölümü" hekayəsini təqdim edir.

Ana çoxdan ölüm yatağında idi və bu son günlər gözlərini aça bilmirdi, dili söz tutmurdu, huşu özündə deyildi. Şam çoxdan ərimişdi, çoxdan tükənmişdi və o bir tikə titrək alov ki, ilişmişdi dibində, ərinti üstündə, qalmışdı, indi o da bir ilğım kimi yayxanırdı, üzülürdü, göz qırpırdı, amma sönmürdü. Və neçə gün, neçə gecə idi ki, bu can çəkişməsi davam edirdi.

Axşamlar kəndin gah yuxarı başındakı, gah aşağı başındakı evlərdən və səhərlər ananın çəpər arxası yaxın qonşularından yaşlı kənd qadınları macal tapıb bir yerə yığılırdılar və gəlirdilər ananın yatağı yanında kilim üstündə bardaş qurub otururdular və növbə çəkirdilər ki, ana canını təslim eləyəndə gözlərini qapamaq üçün yanında bir simsarı, bir kimsəsi olsun! O gün nəbzini tuta bilməmişdilər yaxındakı dəmir yol stansiyasına adam göndərmişdilər və orda süpürgəçi vəzifəsində işləyən qoса bir mollanı tapıb gətirmişdilər ki, "Yasin" oxusun! Və qoca ilişmişdi üç gün kənddə qalmışdı, gah gecə yarısı, gah axşamüstü və gah səhər üzü "Yasin" oxumuşdu.

Amma hər dəfə içəridəkilər ananın döyüntüsü eşidilməyən ürəyinin artıq dayandığını yəqin eləyəndə və başlanan o sirli səssizlikdən qulaqlar cingildəyəndə elə bil ananın ürəyi yenidən dirilirdi və döyüntüsünün cşidilməz səsilə o uğursuz səssizliyi ananın başı üstündən geri qovurdu. Bu vaxt qadınlar "Allah sən saxla" nidasıyla bir-birinin üzünə baxırdılar və ana ürəyinin bu inadkarlığına mat qalırdılar ki, ananın ölüm əzabını bu qədər uzadırdı. Sonra bəzən ananın qupquru nazik dodaqları tərpənən kimi olurdu, amma səsi çıxmırdı və belə dəqiqələrdə ananın çəpər arxası ən yaxın qonşusu Məsmə qarı ananın üstünə əyilirdi və dodaqlarının tərpənişindən ananın nə dediyini oxuyurdu:

- Deyir, ey rəbbim, nə olardı möcüzə göstərəydin - göydə bir quş oxuyaydı ki, Murad sağdır... - deyir, xudaya, nə olardı bu saat bir uşaq qaçıb gələydi, xoş xəbər gətirəydi ki, dava qurtardı... Ananın oğlu müharibənin birinci günündən cəbhədə idi və bu oğuldan, bu yeganə övladdan başqa ananın heç kəsi yoxdu və indi bu oğul o qədər uzaqda idi ki, düşmən arxası bir meşədən göndərdiyi üçkünc məktublar həftələrlə yol gəlib, sonra kəndə çatırdı.Və bu il qış qurtaranda, məktub gəlməyəndə ana bir səhər yatağından qalxa bilmədi...

O vaxtdan həftələr keçmişdi və indi o labüd və qaçınılmaz son gəlib çatmışdı və artıq heç bir dava-dərman ananı həyata qaytara bilməzdi, buna görə idi ki, kəndin dünya görmüş qarıları ananın neçə gün, neçə gecədən bəri uzanan bu can çəkişmə əzablarını yüngülləşdirmək üçün nə isə bir çarə, bir əlac tapmaq istəyirdilər, amma nə idi o çarə və nə idi o əlac - tapa bilmirdilər. Məsmə qarı isə tez-tez mürgüləyirdi və tez-tez diksinib oyanırdı və oyanan kimi başlayırdı:

- Hə, onu deyirdim axı, öyrəli dili söz tutanda birdən dikəldi, yerindən qalxdı, əlimi qamarladı, sinəsinə basdı, Məsmə nənə, dedi, ölüm haqdır, amma mən ona görə bu qədər əzab çəkirəm, ona görə sizə də bu qədər zülm eliyirəm ki, xoşbəxt ölmək istəyirəm... O günə, Məsmə nənə, dedi, o günə oğlumun əli əlimə dəyən günə, mən bu ürəyimi qurban demişəm...

Qadınlar kövrəldilər, qara kağız alanların dərdi təzədən qövr eləyirdi, yollarını gözlədiklərinin nigarançılığı yenidən daş olub ürəklərindən asılırdı, amma özlərini boğurdular, xısın-xısın ağlayırdılar kí, səslərini ana eşitməsin, sonra əllərinin tərsilə gözlərini silirdilər və heyrətlə bir-birinin üzünə baxırdılar: xoşbəxt ölüm? Məgər vardımı, bu dünyada belə bir ölüm? Ana üçün vardı... Vardı ki, sinəsi ölmüşdü, əlləri-ayaqları ölmüşdü, gözləri, dili, dodaqları ölmüşdü, ciyərləri, saçları ölmüşdü, təkcə ürəyi ölməmişdi, o ürəyi ki, həmişə yalnız oğlu üçün dőyünmüşdü və indi yenə o ürək ananın bircə dəfə oğlunu görüb xoşbəxt ölməsi üçün bu qədər inad edirdi, təslim olmurdu, son zərbəsini vurmurdu və bununla da ananın can çəkişmə əzabını bu qədər uzadırdı.

Oğul! Hələ iki yaşı tamam olmamış atasından yetim qalmışdı və vaxt ana hələ çox gözəl və çox gənc idi, amma neçə dəfə qapısına elçi gəlmişdisə, hər dəfə qapısı ağzından geri qaytarmışdı, gənc vücudunun, şəfqət istəyən ürəyinin, çiçəkli və təravətli qadınlığının bütün istək və diləklərini boğmuşdu. Və oğul böyütmüşdü. Elə mərd bir oğul ki, igid yaşına dolanda bütün kənd ananın adına oğlunun da adını qoşmuşdu və böyük-kiçik, xüsusilə balaca uşaqlar hər dəfə anaya "Murad dayının anası xala" deyəndə, ananın gülüşü, ana üçün ən xoşbəxt bir gülüş olmuşdpu.

Sonra ana oğlunu şəhərə göndərmişdi, məhrumiyyətlərə qatlaşmışdı, ayrılığa dözmüşdü, səbr eləmişdi, "qoy oğlum şəhərdə böyük elm oxusun", demişdi. Aylar keçmişdi, illər dolanmışdı, oğul şəhərdə böyük elm oxumuşdu, təhsilini bitirmişdi, kəndə gəlmişdi və ilk sözü bu olmuşdu:

- Yır-yığış elə ana, şəhərə aparıram səni, orda böyük bir fabrikdə işə başlamışam... Və ana nə deyəcəyini bilməmişdi, oğlunun üzünə baxa-baxa qalmışdı, dədə-baba ocağından, torpağı altında ürəyinin parasını dəfn etdiyi bu yerlərdən ayrılıb getmək istəməmişdi, amma oğul fəraqına dözməyə də artıq ürəyində taqəti qalmamışdı.

Və elə o gün şəhərdən gələn müharibə xəbəri bütün kəndi vəlvələyə salmışdı. Oğul bir dəqiqə yubanmadan dəmir yol stansiyasına getmişdi, ordan şəhərə zəng eləmişdi - sonra axşamüstü qayıdıb gəlmişdi ki: Şəhər söhbəti sonraya qaldı ana, səbr elə, yolumu gözlə və heç vaxt məndən naümid olma...

Və yenə ana nə deyəcəyini bilməmişdi, amma o ifadə ki, gözlərində zahir olmuşdu, - oğul gözlərini qaçırtmışdı və elə o axşam şəhərə qayıtmışdı...

...İndi bu axşam yenə ölüm ilə ananın ürəyi arasında elə amansız və növbəti bir döyüş başlanmışdı ki, içəridəki qadınlar ananın üzünə baxa bilməmişdilər, başlarını aşağı salmışdılar. Bu vaxt Məsmə qarı da gəlib çıxmışdı, amma qarı bu dəfə balaca qız nəvəsinin əlindən tutub içəri girmişdi və qızcığaz elə qapı ağzında geniş açılmış gözlərilə yatağında huşsuz yatan anaya baxanda və bərk-bərk nənəsinin böyrünə qısılanda, qarı yavaşdan onu irəli itələmişdi və qızcığaz yaxın getmişdi, ananın başı üstündə dayanmışdı, amma ananın üzünə baxmağa qorxmuşdu, gözlərini yummuşdu və brnəfəsə nənəsi ona nə əzbərlətmişdisə, təkrar eləmişdi:

- Xalacan... gözün aydın - dava qurtardı... Xalacan, dədəm, Murad dayı, Şirin bacının qardaşı Bədəl... hamısı ismarış göndərib ki, qırmızı vaqona minib kəndə gəlirlər...

Sonra qızcığaz geri dönüb nənəsinin üstünə qaçmış və bu dəfə də Məsmə qarı qızcığazı içəridən çölə qovmuşdu ki, çıx, orda artumada məni gözlə.

Və içəridə kim vardısa, hamısının canından buz kimi soyuq bir gizilti keçmişdi, amma hamı sidq ürəkdən inanmışdı ki, yalnız bu bir tikə məsum qız uşağının tərtəmiz, cingiltili səsi gedib can çəkən ananın huşuna çatacaq və ana oğlunun davadan sağ-salamat qayıtdığını eşidib, nəhayət, son dəfə rahat nəfəs alacaq, canını təslim eləyəcək və neçə gündən bəri çəkdiyi bütün bu əzaba son qoyulacaq.

Buna görə indi içəridəkilər hamısı başını qaldırmışdı, gözlərini anaya zilləmişdi və bu vaxt günlərdən bəri yatağında daş kimi hərəkətsiz düşüb qalmış ana yerindən tərpənən kimi olmuşdu, başını hara isə çevirmək istəmişdi, amma gücü çatmamışdı, gözlərini açmaq istəmişdi, aça bilməmişdi və Məsmə qarı tez yaxın gedib ananın üstünə əyilmişdi və yenə ananın dodaqlarının tərpənişindən nə dediyini oxumağa başlamışdı: Deyir, gəldiyin yollara anan qurban, oğul... deyir, gözümü aça bilmirəm, üzünü görə bilmirəm oğul... deyir, əlini ver, əlin əlimə toxunsun oğul...

Və bu vaxt ananın əli sürüşüb taxt üstündən yerə düşmüşdü, bir-birinə qısılıb oturmuş qadınlar qorxub içlərini çəkmişdilər, hətta Məsmə qarı diksinmişdi və bir addım geri çəkilmişdi və hamı ananın taxtdan yerə düşmüş əlinə baxa-baxa qalmışdı. Çünki ananın yerə düşmüş və açıq qalmış əli tərpənmirdi, amma elə bil nəyi isə gözləyirdi, tərpənmirdi, amma elə bil nəyi isə axtarırdı, tərpənmirdi, amma elə bil fəryad edib kimi isə çağırırdı.

Və Məsmə qarı davam gətirməmişdi, hövlnak ayağa qalxmışdı, özünü açıq qapıdan artırmaya salmışdı, getmişdi orda kəllə divardakı taxçanı eşib-eşələmişdi və axırda ordan yupyumru, hamar və qaramtıl bir daş tapıb çıxartmışdı. Və bu daşı Məsmə qarı dəfələrlə gəlib anadan alıb aparmışdı və bu yupyumru hamar, qara daşla dəfələrlə böyük bir teşt içində abqora üçün qora əzmişdi...

Sonra Məsmə qarı artırmadan qayıdıb içəri gəlmişdi. Anaya yaxın getmişdi, yerə əyilmişdi və əlindəki bu qara daşı əlləri titrəyə-titrəyə ananın yerə düşmüş və açıq qalmış ovcuna qoymuşdu. Və o dəqiqə ananın ovcundan rişələr keçmişdi, hərəkətsiz vücudu güclə sezilən bir titrəyişlə sarsılmışdı və əvvəlcə bir müddət bükülməyən barmaqları nəhayət, bükülmüşdü, ovcundakı qara daşı bərk-bərk sıxmışdı... və sonra hansı bir möcüzə iləsə ananın yerə düşmüş əli yuxarı qalxmışdı, sinəsi bərabərinə gəlmişdi və orda ovcundakı qara daşla bir yerdə taqqıltı ilə qupquru sinəsi üstünə düşmüşdü.

Və o şam ki, çoxdan ərimişdi, çoxdan tükənmişdi, amma bir tikə alovu ilişmişdi dibində, ərinti üstündə qalmışdı, indi nəhayət o da sönmüşdü - ananın inadkar ürəyi son dəfə çırpınmışdı və son zərbəsini vurmuşdu.

Sonra o uğursuz və sirli səssizlikdən içəridəkilərin qulaqları cingildəyəndə, Məsmə qarı dərindən köksünü ötürmüşdü və hər iki əlini göyə qaldırmışdı:

- Ey bu vaxtın sahibi, - demişdi, - axır ki, o əzabdan qurtuldu, sən də əyər adilsən, günahından keç, sən də əgər rəhmdilsən, bu aciz bəndənə, həmişə dərgahında boynunu bükənə rəhm elə!

Bakı, 1944 ]]> Mehemmed Sun, 01 Mar 2026 18:19:36 +0000 Şurəddin Məmmədli: Yaddaş və alın yazısı https://manera.az/index.php?newsid=18118 https://manera.az/index.php?newsid=18118 ]]> Şurəddin Məmmədli: Yaddaş və alın yazısı
Nəriman Əbdülrəhmanlı yazır...

1. Yazılarından tanıdığım adam

Onu əvvəlcə yazılarından tanımışam...

Hələ tələbə olduğum illərdə abunə yazıldığım “Sovet Gürcüstanı” qəzetində tez-tez mədəniyyət, ədəbiyyat və folklor mövzularında maraqlı araşdırma məqalələrinə rast gəlirdim...

Sonra A.S.Puşkin adına Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutu filologiya fakültəsinin Azərbaycan bölməsini 1978-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirdiyini, bir müddət Bala Muğanlı kənd məktəbində müəllim işlədiyini, indi Gürcüstan Dövlət Radio və Televiziya Komitəsinin Azərbaycan dilində verilişlər redaksiyasında işlədiyini öyrəndim.

Yollarımız 1984-cü ildə, görkəmli filosof və ictimai xadim, professor Teymuraz Cəfərli qəzetin redaktoru təyin olunanda, nəşrin formatı böyüdülüb, dövriliyi və ştatları artırılanda kəsişdi: artıq bir neçə illik jurnalist təcrübəsi olan, özü də, yazıları da tanınan Şurəddin Məmmədli elm və mədəniyyət şöbəsinin müxbiri oldu, mən də həmin şöbənin ştatlı ştatdankənar əməkdaşı kimi, gələcəyə ümidlə işləməyə başladım.

Aramızda cəmi-cümlətanı iki ildən də az yaş fərqi (1956-cı il fevralın 28-də Bolnisi rayonunun Kolagir kəndində doğulduğunu sonralar öyrəndim) vardı, amma fikrimcə, Şurəddin Məmmədli həyatdan nə istədiyini daha aydın dərk eləyirdi: güzəranında da, yaradıcılığında nizam-intizamlı, səliqəliydi, bizim kimi “bohem həyat”a maraq göstərmirdi, şeirlərini, məqalələrini dərc etdirir, gürcü dilini səylə öyrənir, Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nizami Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasında oxuyur, “XIX əsr gürcü mətbuatında Azərbaycan ədəbiyyatı məsələləri” mövzusunda elmi araşdırma aparırdı.

Şübhəsiz, həyatda da, yaradıcılıqda da uğur qazanmaq üçün çox vacib olan daxili senzurası Şurəddini daha da uzaqlara aparacaq, pillələri səbirlə, bir-bir qalxmasına yardım eləyəcəkdi...

2. Xalqın alın yazısını qələmə aldı...

Biz – Eyvaz Əlləzoğlu, Lətif Mustafaoğlu və mən – həyatın ciddi sınaqları qarşısında duruş gətirə bilməyib pərən-pərən düşəndə Şurəddin Məmmədli səbrinin, inadının, çalışqanlığının ilk bəhrələrini görməyə başlamışdı...

1988-ci ildə rlmi işini uğurla müdafiə eləyib filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi aldı, bitirdiyi, yenilənmə dalğasında S.S.Orbelianinin adını daşıyan Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan bölməsində pedaqoji fəaliyətə başladı, “Gürcüstan” adı ilə nəşr olan qəzetin elm və mədəniyyət şöbəsinin müdiri vəzifəsində Arif Mustafazadəni əvəz elədi.

Elə o illərdə də Ermənistanın Azərbaycana torpaq iddiaları açıq müstəviyə keçəndə Şurəddin Məmmədli canından əziz saydığı doğma yurdu Borçalının tarixi taleyilə bağlı uzun illər yaddaşlardan və arxivlərdən səbirlə topladığı materialları ümumiləşdirməyə başladı, nəticədə “Paralanmış Borçalı vəya 1918-ci il Ermənistan-Gürcüstan müharibəsinin acı nəticəsi” adlı ilk kitabı 1991-ci ildə Bakıda işıq üzü gördü, böyük maraq doğurdu və tirajı tükəndiyindən 1995-ci ildə təkrar nəşr olundu. O, araşdırmasında Şurəddin bir çox faktları və sənədləri ilk dəfə üzə çıxarmışdı, sonralar həmin məsələlər tariximizin ayrıca problemləri kimi tədqiqat obyektlərinə çevriləcəkdi.

Amma Şurəddin Məmmədli bununla da yetinmədi, araşdırmasının miqyasını genişləndirdi, Gürcüstanın indi Kvemo (Aşağı) Kartli adlandırılan bölgəsinin - qədim Borçalı ellərimizin - keçmişini, dünənini, bugününü, başqa sözlə, mədəni-sosial-iqtisadi həyatını “Alın yazımız” kitabında işıqlandırdı. 1997-ci ildə Tbilisidə “Dayaq” cəmiyyətinin yardımı ilə nəşr edilən, “Əzəli qaynaqlar”, “Orta yüzillər”, “On səkkizinci yüzil”, “On doqquzuncu yüzil” və “İyirminci yüzil” bölmələrdən ibarət olan kütləvi-publisistik oçerk də sonralar Borçalı tarixini və Gürcüstandakı soydaşlarımıızın mənəvi mədəniyyətini araşdıranlar üçün sözün, əsl mənasında, bələdçi rolunu oynadı.

3. Bəzən səssiz, bəzən coşqun çay kimi...

Şurəddin Məmmədli, mən bilən, özünü tanıyandan şeir yazıb (sonralar “Qarapapaq” təxəllüsüylə), poetik duyumları qəzet-jurnallarda “Çeşmə”, “Dan ulduzu”, “Ağır elli Borçalı”, “Dağlar dərdə düşsə…”, “Ədəbi Gürcüstan” və s. ədəbi məcmuələrdə dərc olunub, 1998-ci ildə Tbilisidə “Borçalıda çaylar axar...” adı ilə toplu şəklində işıq üzü görüb.

Şurəddin o şeirlərində qışqırmır, Ana Kür, Anaxatır kimi gümüldənir. O gümültüdə xalqımızın minillik yaddaşı var, insanın əhədini kəsən ayrılıq var, şipşirin qovuşma arzusu var:

Orda - burda torpaq da bir, çay da bir,
Orda - burda qış da eyni, yay da bir,
Orda - burda haray da bir, hay da bir,
Anadan ayrılmış baladır yurdum!..

Amma Onun lirik məni yeri gələndə qalxıb kükrəməyi, öz haqqını istəməyi, sinəsini şərə qalxan eləməyi də bacarır:

Azadlıq! Adın şirin!
Azadlıq! Dadın şirin!
Gözündən vurub şərin,
Hayqırım hey... qalxım, hey!..

Yaşadığı ömrü bəzən səssiz, bəzən coşqun çaya bənzədən, amalının nəhəng dənizlərə qovuşmaq olduğunu söyləyən Şurəddin Məmmədli, əslində, həyatın “bir kərə zildən oxumaq” olduğunu çox gözəl dərk eləyir:

Ağırdır gileyin ömürdən, ildən,
Şam kimi əridin göz görə-görə.
Oxudun, oxudun bir kərə zildən,
Qu quşları sayaq tək bircə kərə...

Bu isə artıq şəxsiyyət, yaradıcı insan yetkinliyinin bariz əlamətidi…

4. Ardıcıl, davamlı araşdırma bacarığı

Şurəddin Məmmədli həyatında da, yaradıcılığında da ardıcıllığı qorumağı, davamlılığa nail olmağı bacarır. Onun 1990-cı illərin axırı – 2000-ci illərdəki elmi-ədəbi fəaliyyətində bu vacib keyfiyyətin izlərini aydın görmək olar...

Tbilisidə işıq üzü görmüş, yerli qaynaqlar əsasında qələmə aldığı “Gürcüstanın xalq artisti İbrahim İsfahanlı” (1997) və “Səhnə ülfətimizdən” (1998) kitabları Gürcüstanda Azərbaycan türk teatrı ənənəsinin mənzərəsini tam təsəvvür eləməyə imkan verir...

Bakıda nəşr olunan “Borçalı ədəbi mühiti: qaynaqları, təşəkkülü, inkişafı” (2000), “Ədəbi Borçalı: Bədii ədəbiyyatda Borçalı mövzusu” (2002), Tbilisidə işıq üzü görən “Gürcüstan azərbaycanlılarının ədəbi ənənələri” (2001), “Azərbaycan ədəbiyyatının Borçalı qolu (1920-ci ilə qədər)”, “Borçalı-Ahıska-Kars ortaq ədəbi arealı” (2004) monoqrafiyaları isə Şutəddin Məmmədlinin Gürcüstandakı ədəbi ənənələrimizin dolğun mənzərəsini yaratmaq baxımından çox əhəmiyyətlidi.

Şurəddin Məmmədli araşdırmalarında “Dədə Qorqud”, “Koroğlu”, “Aşıq Qərib” dastanlarının Gürcüstanla, Gürcüstan türklərinin folkloru ilə əlaqələri, Borçalıda yaşayıb-yaratmış onlarla şair və onların əsərləri barədə maraqlı məlumat verir.

Professor Nodar Canaşia və tarix elmləri namizədi, dosent Otar Tabusadze onun araşdırmaları haqqında yazıblar: “Boynumuza almalıyıq ki, bizimlə eyni torpaqda, eyni günəş altında, eyni dərd-sərlə, eyni sevinclə güzaran keçirən yüz minlərlə azərbaycanlı əhalimizin mədəni, ədəbi ənənələri haqqında az məlumata malikik. Məhz bu əsər bizə həmin sahədə əhəmiyyətli məlumatlar verir. Diqqətəlayiqdir ki, Gürcüstan azərbaycanlılarının aşıq sənəti bütün türk aləmində ən öncül yer tutur”.

5. Ömrünün uğurlu illəri

2002-ci ildə Şurəddin Məmmədli artıq Gürcüstan Milli Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmiş, üstəlik, Gürcüstan-Azərbaycan ədəbi-mədəni əlaqələrinin araşdırılmasındakı xidmətlərinə, gürcü klassikləri əsərlərinin Azərbaycan dilinə yüksək səviyyədə tərcüməsinə görə “Şərəf” ordeninə layiq görülmüşdü…

2004-cü ildə isə AMEA Nizami Ədəbiyyat İnstitutunda “Borçalı ədəbi mühiti (1920-ci ilinə qədər)” mövzusunda elmi işini uğurla tamamlayıb, müdafiə eləmiş, filologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi almışdı, pedaqoji fəaliyyətini Tbilisi Dövlət Universiteti və Tbilisi Dövlət Pedaqoji Universitetinin Marneuli şəhərində yerləşən Kvemo-Kartli filiallarında, Heydər Əliyev Gürcüstan Azərbaycan Tədris Universitetində davam etdirir, elmi və elmi-publisistik araşdırmaları “Azərbaycan”, “Ulduz”, “Qobustan”, “Prometey”, “Çıraq”, “Borçalı”, “Droşa” (Bayraq), “Qarapapaqlar”, “Dədə Qorqud”… dərgilərində işıq üzü görürdü, elmi fəaliyyətindəki uğurlarına görə “Qızıl Kitab”, Gürcüstan azərbaycanlılarının ədəbiyyatının, tarixinin tədqiqindəki xidmətlərinə görə isə “Borçalı” mükafatlarına layiq görülmüşdü.

Professor Şurəddin Məmmədli yaradıcılığının başlıca istiqamətlərindən biri də Borçalıda yaşayıb-yaratmış maarifçlərin, şairlərin, yazıçıların, publisistlərin, el şairlərinin, aşıqların həyatını və əsərlərini araşdırmaqdı. O, Bakıda işıq üzü görən “Borçalı aşıqları” (həmmüəllif, 2005) toplusu və “Şair Zabit kimdir?”, “Borçalı ədəbi mühiti: Qaynaqları, inkişafı”, “Gürcüstanda Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı məsələləri”, “Azərbaycan klassik ədəbiyyatının Tiflis nüsxələri” kimi sanbalı elmi məqalələri ilə məhz bu missiyanı uğurla yerinə yetirir.

2006-cı ildə Tbilisidə nəşr olunmuş “Gürcüstan azərbaycanlıları” statistik-bilgi kitabı ilə də Şurəddin Məmmədli təəssübkeş ziyalı missiyasını gerçəkləşdirir. Nəşrdə tarixin ən qədim dövrlərindən 2000-ci illərədək Gürcüstandakı varlığımızla bağlı yığcam ensiklopedik bilgilər verilir, sanki bölgədəki türk ruhu pasportlaşdırılır.

2008-ci ildə “Paralanmış Borçalı, Qarapapaq Cümhuriyyəti” kitabının İranda farsca nəşri də onun bu missiyası ilə bağlı daha bir dəyərli faktdır...

6. Araşdırmaları daha geniş miqyas aldı...

Professor Şurəddin Məmmədlinin 2007-ci ildə ömür-gün yoldaşı, Gürcüstanda Azərbaycandilli təhsil tariximizin yorulmaz araşdırıcısı dr. Gülnara Qocayeva-Məmmədli ilə birgə Qars Kafkas universitetinə üz tutması, üçillik eimi-pedaqoji işdən sonra fəaliyyətini Ərdahan universitetində davam etdirməsi araşdırmalarının miqyasını daha da genişləndirməsinə imkan verdi.

O, artıq elmi konfranslarda və simpoziumlarda iştirak eləyirdi, iqamətgahı Konyada yerləşən TuranSAM (Turan Strateji Araşdırmalar Mərkəzi) Elmi Şurasının üzvü idi, “TuranSAM”, eyni zamanda “Pirosmani”, “Azerbaycan Kültür Dergisi”, “Bizim Ahıska” və s. dərgilərində Şota Rustaveli və Novruz, Kəpənəkçi Emin Ağa, Aşıq Şenlik və Borçalı, Gürcüstanda aşıq sənətinin öncülləri, Ziya Borçalı və Cönk-Beyazı, Azərbaycan poeziyasnda Novruz... mövzularında sanballı araşdırmalarını dərc etdirdi.

Amma professor Şurəddin Məmmədli ömrünün missiyasını bununla da bitmiş saymadı, Gürcüstandakı varlığımızın faktoqrafik sübutları ilə zəngin araşdırmalarını daha geniş arealda oxuculara təqdim elədi. Onun “Gürcistan'da Türkçe aşık şiiri gelenekleri” (Almaniya, 2016), “Gürcistan'da Türk edebiyatı” (Ərzurum, 2018), “XIX yüzil Azərbaycan Gürcü teatr ülfəti” (Bakı, 2018), “Azərbaycan ədəbiyyatı Gürcü mətbuatında (1850-1905)” (Ankara, 2022), “Gürcüstan - Azərbaycan teatr dostluğu (XIX yüzil)” ( Ankara, 2024) monoqrafiyaları, hər şeydən əvvəl, məhz bu cəhətdən dəyərlidi.

Onun “Türkiye Türkçesi - Azerbaycan Türkçesi farklı sözcükler” (Ankara, 2023) sözlüyü isə praktiki əhəmiyyəti ilə diqqəti çəkir. Formaca eyni, mənaca müxtəlif sözlər təkcə danışıqda və yazıda deyil, tərcümədə də tez-tez qarşımıza çıxır, çox zaman yanlış anlaşılmalara səbəb olur. Şurəddin Məmmədlinin böyük zəhmət tələb eləyən bu işi də məhz həmin yanıldıcı kəlmələri ehtiva eləyir.

7. Yaddaşına sadiq adam

2018-ci ildə dostum, görkəmli pedaqoq-alim və ziyalı Fərhad Xubanlı ilə Türkyənin Qara dəniz bölgəsinə səfərə çıxanda ilk yadımıza düşən professor Şurəddin Məmmədli oldu...

O, gəlişimizdən xəbər tutanda dərhal özünü yetirdi, köhnə dostlar kimi görüşdü, oteldə qalmağımıza imkan verməyib evinə apardı. Onda Gülnara xanım İstanbulda keçirilən simpoziumda olduğundan telefonda “qulluğumuzda durmağı” tapşırdı, Şurəddin də bu missiyasını könül genişliyilə yerinə yetirdi:

Çıldır gölünə səyahəimiz, ustad Aşıq Şenliyin abidəsini ziyarətimiz də onun sayəsində baş tutdu, üstəlik, Qarsa, Afina xanım Barmanbay-Məmmədliyə zəng vurub gəlişimizi xəbər verdi. Afina xanım da görüşümüzdə professor Şurəddin Məmmədlinin insan kimi xeyirxahlığından, təəssübkeşliyindən, diqqətcilliyindən ağızdolusu söz açdı.

Bilirəm ki, professor Şurəddin Məmmədli qardaş Türkiyədə yaşayıb-işləməyi də adi həyat axarı deyil, ömrünün ən vacib missiyalarından biri sayır, daim ruhumuzun yaşarılığı qayğısına qalır...

Tanıdığım 40 il ərzində gördüyü işləri gözlərim önündə canlandıranda ömür missiyasını ləyaqətlə yerinə yetirdiyini aydın görürəm...

Bu da zəhmətkeş alim və təəssübleş alim kimi professor Şurəddin Məmmədlinin alın yazısıdır...

2025, avqust ]]> Mehemmed Fri, 27 Feb 2026 18:47:03 +0000 Xocalı həqiqətlərindən bəhs edən “Qırmızı ləçəklər” əsərinin müzakirəsi təşkil edilib https://manera.az/index.php?newsid=18113 https://manera.az/index.php?newsid=18113 ]]> Xocalı həqiqətlərindən bəhs edən “Qırmızı ləçəklər” əsərinin müzakirəsi təşkil edilib
Cəfər Cabbarlı adına Respublika Gənclər Kitabxanasında Xocalı soyqırımının 34 illiyi ilə əlaqədar Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun Baş direktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin üzvü, Avrasiya Millətlər Assambleyası Ədəbiyyat Şurasının həmsədri Varis Yolçuyevin tələbələrlə Xocalı həqiqətlərindən bəhs edən “Qırmızı ləçəklər” əsərinin müzakirəsi təşkil edilib.

MANERA.AZ xəbər verir ki, əvvəlcə Ulu Öndər Heydər Əliyevin və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş Qarabağ müharibəsi şəhidlərinin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib.

Kitabxananın direktoru Aslan Cəfərov təkcə Azərbaycan tarixinin deyil, bəşər tarixinin ən dəhşətli faciələrindən biri olan Xocalı soyqırımı haqqında məlumat verərək, 200 il ərzində Azərbaycan xalqının erməni qəsbkarları tərəfindən davamlı olaraq etnik təmizləmə, soyqırımı siyasətinə məruz qaldığını bildirdi. O, onilliklərlə davam edən Xocalı soyqırımının xatirəsini bu gün qalib xalqın nümayəndəsi, qələbə qazanmış Azərbaycan vətəndaşı kimi böyük ehtiramla yad etdiyini və bundan böyük qürur hissi keçirdiyini dilə gətirib. “Heç bir beynəlxalq normalara sığmayan Xocalı faciəsi erməni qəsbkarlarının yüzilliklər boyu Azərbaycan xalqına qarşı apardığı soyqırımı və etnik təmizləmə siyasətinin növbəti amansız, qanlı səhifəsi idi”, - deyən Aslan Cəfərov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin uğurlu xarici siyasəti nəticəsində artıq bir sıra beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi sənədlərdə Ermənistanın işğalçı dövlət kimi göstərildiyini bildirib.

Ədəbiyyat Fondunun Baş direktoru Varis Yolçuyev bu ağlasığmaz faciənin dünyaya tanıdılması istiqamətində Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə həyata keçirilən layihələrin, xüsusilə də "Xocalıya ədalət!" beynəlxalq təbliğat-təşviqat kampaniyasının danılmaz əhəmiyyətini vurğulayıb. O, bu kampaniya çərçivəsində işıq üzü görən, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Əlif Hacıyevin həyatı və qəhrəmanlığından bəhs edən “Qırmızı ləçəklər” və özündə böyük bir tarixi yolu əks etdirən, maraqlı faktlarla zəngin “Qızıl cib saatı” və “İrəvanda xal qalmadı” əsərlərinin yazılma tarixindən danışıb. Bir sıra maraqlı, unikal tarixi faktları açıqlayan yazıçı Xocalı haqqında həqiqətlərin dünyaya bildirilməsi, beynəlxalq aləmdə bu faciənin xalqımıza qarşı soyqırımı aktı kimi tanınması istiqamətində ədəbiyyatın, mədəniyyətin, müasir, savadlı, vətənpərvər Azərbaycan gəncliyinin müstəsna əhəmiyyətə malik olduğunu vurğulayıb.

Bakı Dövlət Universitetinin tələbələri müəllifə sualları ünvanlayıb və müzakirə üslubunda keçən görüşdə Varis Yolçuyev fəal tələbələrə imzalı kitablarını hədiyyə edib.

Gənclər Kitabxanasının hazırladığı “Xocalı-uşaqlı, cavanlı, qocalı” adlı videomaterial nümayiş etdirilib.



]]> Mehemmed Thu, 26 Feb 2026 15:04:16 +0000 O gün hamı xocalılıydı - Hekayə https://manera.az/index.php?newsid=18112 https://manera.az/index.php?newsid=18112 ]]> O gün hamı xocalılıydı - Hekayə
MANERA.AZ Eyvaz Zeynalovun "O gün hamı xocalılıydı" hekayəsini təqdim edir.

Elnur, ay Elnur!

Elnur çağırışı qulaqardına vurdu. Məktəbdən yenicə gəlmişdi. Acdı, qarnı­nın hayındaydı. Stol arxasında anasının yeməyi haçan qızdırıb gətirəcə­yini gözləyirdi.

Çağıran əl çəkməyəndə durub küçəyə baxan pəncərəyə yaxınlaşdı. Sinif yol­daşı Məza­hirdi.

- Nədi, ə?

- Aşağı düş, sözüm var.

Bayırda quşbaşı qar yağırdı. Soyuqdu.

- Elnur, yeməyin hazırdı ha. - Anası mətbəxdən xəbərdarlıq etdi.

- Gəlirəm.

Həvəssiz aşağı düşdü. Məzahir pilləkənin ayağında gözləyirdi. Həyəcan­lıydı.

- Noolub? - Elnur soruşdu.

- Ermənilər bu gecə Xocalını yernən yeksan eləyib, bizimkiləri qırıblar. Canı­nı qurtarıb qa­çan xocalılar Naxçivanik, Qara­qa­ya tərəfdən Şelliyə axışır.

Şelli qonşu kənddi.

- Hardan bildin?

- Atam, əmimgil yığışıb köməyə getdilər. Mən də on­­lara qoşulmaq istə­dim, atam qoy­­madı.

Neçə gündü Xocalıdan cürbəcür pis xəbərlər gəlirdi. Ermənilər türklə­rin yaşa­dığı qonşu Malı­bəy­li, Quşçular kəndlərini işğal edəndən, sakinlərini güllədən keçi­rən­dən sonra qana batmış dişlərini Xocalı şəhərinə qıcamışdılar. Mühasirəni gün­bə­gün da­raldırdılar. Qədimdən türk məskəni olan Xocalı şəhəri erməni kəndlə­ri­nin əhatəsində adanı xatırladırdı. Düşmən nə qədər amansız, qaniçən olsa da xoca­lı­lar mərd dayanmışdılar. Təslim olmaq, torpağı ermənilərə vermək fikrində deyil­dilər...

Elnur nə fikirləşdi, nə fikirləşmədisə çönüb həyətdəki “Niva”ya baxdı. Atası hara getmişdisə gözə dəymirdi.

Ayaqlarının ucunda geri qayıdıb anasından xəlvət gödəkçəsini geyindi, təzə­dən aşağı düş­dü. Məzahirə arxasınca gəlməyi işarə etdi. Zənnində yanılmamışdı. “Niva”nın açarı üstündəydi. Sürücülük vəsiqə­si olmasa da maşın sürməyi pis ba­carm­ırdı. Gözünü açandan hə­yətdə maşın görmüşdü.

Nə qədər ehtiyatlı tərpənsələr də mühərrikin tırıltısına anası duyuq düşüb ikin­ci mər­təbədə, ey­vanda göründü. Maşının arxasınca harayladı:

- Elnur, hara gedirsən?..

Özünü eşitməməzliyə vurdu.

Onlar artıq qanmaz uşaq deyildilər. Bu gün-sabah orta məktəbi bitirəcəkdilər. Onuncu si­nif­də oxuyurdular. Bir tərəfdən də onları iştirakçısı olduqları Qarabağ hadisələri vaxtından əvvəl yetkinləşdirmişdi. Ermənilərin xəyanətindən, məkirli əməllərin­dən, təkcə indi yox, tarix boyu türklərə qarşı törətdikləri cinayətlərdən az-çox xəbərdardılar. Mək­təbi tez qurtarmaq, ermənilərə qarşı vuruşan könüllü dəstə­lərə qoşulmaq, Vətən torpağının keşiyində dayanmaq arzusu ilə alışıb yanırdılar...

Qonşu kənddən şəhərə doğru uzanan asfalt yolda maşınlar, piyadalar əriş-ar­ğac­dı. Daş dövrün­dəki kimi bel, yaba, dəhrə-balta ilə silahlanmış kənd sakinləri (Qarabağ hadisələri başlayanda ermənilərin başbilənləri erməniləri müasir silahlar­la təpədən dırnağacan silahlandırdıqları halda bizimkilər yerli əhalinin quş tüfəng­lə­rini belə qapı-qapı düşüb zorla yığmış, onları düşmən qarşı­sında əliyalın qoymuş­dular) kən­din yuxarı hissəsindəki dağlara doğru axışırdılar. O tərəfdən ya­ra­lılarla dolu qayı­dan şəxsi minik, təcili yardım maşınları yolu boşalt­maq üçün əsəbi halda siqnal­la­ya-siqnallaya şəhər xəstəxanalarına tələsirdilər...

Kəndin kənarındakı dağların ətəyi, qəbristanlığın böyür-başı camaatla doluy­du. Elnur “Niva”nı lap irəlidəki nəhəng bir qayanın arxasında dal­dalanmış adamla­rın yanı­na sürdü. Burda bir neçə minik, təcili yardım maşını da var­dı.

Çiyni avtomatlı könüllü əsgərlərdən biri “Niva”nın qabağına yeridi.

- Dayan! - dedi. - Özünü hara soxursan? Geri qayıt!

- Niyə qayıdım? - Elnur cır xoruzlar kimi şeşələndi.

- Görmürsən atırlar? Burda sizlik bir iş yoxdu.

- Olmasa, gəlməzdik. - Elnur höthötlüyünü yerə qoymadı.

- Baş qoşma, - başqa bir könüllü Elnurla öcəşənin qo­lundan dartıb apardı.

Elnur mühərriki söndürdü. Uzaqda, iki dağın arasındakı yamacda pərakəndə halda ağzıbəri qaçışan insan qaraltıları gözə dəyir, aramsız atılan güllə səsləri eşi­di­­lirdi. Qayalıqda gizlən­miş erməni yaraqlılarının gülləsinə tuş gələn xocalılar yı­xı­lır, ağır yaralananlar bir daha ayağa qalxmır, yüngül yaralananlar güc-bəla dikə­lir, ha­va­dan yapışırmış kimi əl-qol ata-ata, kimləri­sə köməyə çağıra-çağıra təzədən qaçır­dılar. Köməyə gedən­lər yaralıları güllə ya­ğışı al­tın­­dan bir­təhər sü­rüyüb çıxart­mağa çalışırdılar. Kənd sakinləri igidlikdə, fədakar­lıq­da kö­nüllü dəstələrin əsgərlə­rindən heç də geri qalmırdılar...

Xocalı qaçqınları Elnurgilin böyür-başında, qayanın arxa­sın­da daldalananların arasında da az deyildi. Ac-susuz, yaralı, əyin-başı tökülüb-itən bu adamlar qa­rın al­tında, soyuqda güclə ayaq üstə dayansalar da heç yana getmək istəmirdilər. Təzə gə­lən qaçqınları sorğu-suala tutur, ayrı düş­dükləri doğmalarından, qohum-əqrəba­larından nəsə bir xəbər öyrənməyə ça­lışırdılar. Qışın qar-boranı ağır yaralıları, xəs­tələri, qocaları, körpələri keçdikləri meşliklərdə, dağda-daşda dondurmuşdu...

Növbəti qaçqın dəstəsi bir ailədən, qoca kişidən, qarıdan, gəlindən və bir oğ­lan uşağından ibarətdi. Əyin-başları şil­­tim-şiltim, üz-göz­ləri qan içindəydi. Meşə­də, dağda-daşda kol-ko­sun, daş-kəsəyin dağıtdığı yalın ayaq­ları şişib kötüyə dön­müş­dü. Ağ saqqalı sırsıra bağlamış qoca itirəcəyindən qor­xurmuş kimi balaca nə­və­si­nin əlindən bərk ya­pış­mış­dı.

Bayaqdan gözünü qarşıdakı yamacdan çəkməyən cavan bir gəlin adamları ara­layaraq onla­ra yaxınlaşdı. Həyəcanla soruşdu:

- Ay xocalılar, bəlkə Əlifdən xəbəriniz ola?..

Nəvəsini təcili yardım maşınına mindirən qoca gəlinə sarı döndü. Zəif, xırıl­tı­lı səslə dedi:

- Əlif sağdı.

- Gözünüzlə gördünüz?.. - Gəlinin səsi titrədi.

Kişi saqqalını tərpətməklə təsdiqləsə də gəlinin üzü­nə baxmamağa çalışdı.

Gəlin Xocalı cəngavəri Əlif Hacıyevin xanımı idi.

Fevralın 25-də rusların Xankəndindəki 366-cı moto-atıcı alayı ilə bir­ləşərək Xo­calını bütün gecə iri çaplı silahlardan, qrad qur­­ğula­rından, toplardan atəşə tutan, viran qoyan er­mənilər, səhə­ri­si zirehli texni­kanın müşayəti ilə şəhərə soxulmuş, dinc əhalini qırmağa başlamışdılar.

Əlif Xocalı aeroportunun komendantı idi. Düşmənə qalmasın deyə son anda aeroportun dispetçer məntəqəsini partlatmış, kiçik dəstəsi ilə sağ qalan Xocalı sakin­lərinin Ağdam istiqamə­tin­dəki təhlükəsiz əra­zi­yə çıxmasına yardım etmişdi. Düşmənlə qeyri-bərabər döyüşdə Əlif Hacı­yev, Tofiq Hüseynov, Aqil Quliyev qəhrəmancasına şəhidliyə qovuşmuşdular...

- Getdik irəli!..

Elnur birdən maşını işə saldı. Sürətlə qəbristanlı­ğın alt tərəfindən do­la­nıb da­ğın döşü ilə ağzıyuxarı, qaçqınların gəldiyi yamaca dırmaşdı. Ermənilər onları gül­lə yağışı ilə qarşıladılar.

- Saxla, neynirsən?.. - Məzahir həyəcanla Elnurun qoluna toxundu.

Elnur maşını geri döndərib saxlasa da mühərriki söndürmədi. Xocalılar “Ni­va”­nı görüb ona tərəf qaçdılar. Düşmən gülləsi onlardan neçəsini yerə sərdi.

- Tez, tez gəlin!.. - Elnur maşının qapısını açıb onları tələsdirdi.

Son anda düşmən gülləsi daha bir nəfəri haqladı. Kömək­ləşib onu maşına qal­dır­dılar. O biri yaralıları da götürüb ağzıaşağı şığıdılar.

Güllələr maşının gövdəsini deşik-deşik eləsə də yaralıları təcili yardıma təhvil verib təzə­dən geri qayıt­dılar. Əvvəlki qorxu-hürküdən əsər-əlamət qalmamışdı. Yal­nız yaralıları düşmən gülləsindən qurtarmaq haqqın­da düşünürdülər...

Üçüncü dəfə yaralıların dalınca gedəndə onlara mane ol­mağa ça­lışdı­lar.

- Uşaqlar, daha bəsdi, - dedilər. - Baxın, maşın güllələrdən deşik-deşikdi.

Elnur fikir vermədi. Sükan arxasına keçməyi ilə gözdən itməyi bir oldu. Dağın döşündə düşmən gülləsi maşının qabaq şüşəsini ciliklədi. Elə qızışmışdılar ki, bu da onları qorxut­madı. İki yaralını götürüb geri dönəndə uzaqdan daha iki nəfərin əl-qol ata-ata onlara tərəf qaçdığını gördülər. El­nurun gözləməyə səbri çat­madı. Maşını irəli sürüb onları da götürdü.

Güllələrdən yayınmaq üçün sükanı o tərəf-bu tərəfə döndərdi­yinə görə maşın dərə-təpəlikdə atılıb-düşür, hərdən az qalırda sürüşüb böy­rüstə çevrilsin.

İri bir daşın yanından ötəndə bağırtı eşitdi­lər. Ağır yaralıydı. Tərpənə bilmirdi. Elnur maşı­nı saxlayıb arxaya verdi. Məzahir tez düşüb hıqqına-hıqqına onu yuxarı qaldırdı. Maşındakıların köməkliyi ilə yaralını qabaq oturacağa uzatdılar. Məzahir qapını bayırdan örtüb Elnura dedi:

- Sən bunları apar, mən bu daşın dalında gözləyirəm.

Aşağıda hamı həyəcanla onları izləyirdi.

Birdən Elnu­run qulağının dibində sanki bomba partladı, aləm gözündə qaraldı.

Düşmən bayaqdan ona meydan oxuyan “Niva”nı qranatatanla vur­muş­du. Sağdan dəyən zərbə maşını dağıtmış, Elnuru huşsuz halda kənara atmışdı.

Elnur bir də xəstəxanada ayıldı. Həkim onu gətirənlərdən soruşdu:

- Xocalıdandı?

- Əşi, fərqi nədi, görmürsən nə gündədi? - Onlar əsəbləşdilər.

O gün təkcə xocalılar deyil, bütün ağ­dam­lılar, hamı xocalılıydı...

]]> Mehemmed Thu, 26 Feb 2026 14:43:43 +0000