https://manera.az/ Edebiyyat - Manera.Az DataLife Engine https://manera.az/index.php?newsid=18310 https://manera.az/index.php?newsid=18310 ]]>
Avdı Qoşqar barmaqla sayılacaq beş-altı dostumdan biridir. Bu yerdə barmaqlarımı daha çox sevməyə başladım...

"Şər çiçəkləri"nin (Şarl Bodler) bol-bol intişar etdiyi, mərhəmətin azaldığı, bəni-insanın tədricən azğınlaşıb qəddarlaşdığı dünyada Avdı kimi hər şeyə tezcənə inanan, uşaq kimi pak, təmiz birisinin hələ də "ayaq üstə" - qələminin və balalarının başı üstündə durduğunu görərkən heyrətlənir və üzümü uca göylərə tutub pıçıldayıram: Şükür sənə, İlahi!

Avdı, necə deyərlər, "canlı-canlı" gördüyüm ilk şair və ya şair obrazıdır. Tələbəliyimiz bir yerdə keçib. O, yaxşı şeir yazmamışdan öncə şairliyi "imitasiya" eləyirdi. Səməd Vurğunun təbirincə desək, "şairlər oylağı" gözəl Qazaxdan olmasından dolayı özünə nəsə təlqin edir, öz-özü ilə hey danışır, cəzm edib "havalandırırdı" özünü. Elə bil dünyanın ən qədim mistik rituallarını yerinə yetirirdi. Həm də bu "ayinlər"də qəribə bir taktiki gediş, "biclik" vardı - sanki gözümüzün odunu almağa hesablanmışdı. Və o, "istəyinə" çatdı - hələ şəhər mühitinə tam alışmamış "zəif" çiyinlərimiz bu ədəbi "basqı"ya tab gətirə bilmədi. ("Biz" deyəndə Adil, Hüseyn, Şakir, Hacı, Fərzuq, Murad, Əsgər və Şahidi nəzərdə tuturam) "Qələbəsi"ndən ruhlanıb bir az da "irəli" getdi, başladı səsinə xüsusi bir pafos qatmağa! Şeirləri o pafosun boyuna çatmazdı, amma ciddi-cəhdlə "çatdırardı". Elə o pafos da bizim "axırımıza" çıxdı - birinci mərhələdə onun yanında öz şeirlərimizi oxumaqdan vaz keçdik, sonra iş o yerə çatdı ki, daha üzə çıxarmadıq onları...

O, lapdan - ilin, ayın, günün istənilən anında, saatında, dəqiqəsində Yesenin kimi ilk baxışdan vurulduğu hər hansı bir qadına qoşulub Amerikaya da gedə bilərdi. Çatmır mənə, öldürsəniz də çatmayacaq: Onun sevimli qadını ipə-sapa yatmayan bu dəli-dolu, ərköyün adamı necə ram edə bilib? Ram olubmu? İnanmıram! Dəqiq cavabım belədir: Əlli əlliyədir! Xanımına sonsuz təşəkkürlər... Gəlin, Avdının da etirafını eşidək:

Bezikmiş gözündə qalaqlı nifrət,
"Bu necə məhəbbət, necə ailə?..."
Bəri bax, yolunda çıxıb bu qismət,
Gərək barışasan öz taleyinlə -
Bilirəm, mən səni yarıdammıram.

Onun şeirləri ideoloji rakursa "arxa" çevirib. Yaxşı olar ki, heç "baxmayasınız". O yalnız özünü yazır. Özü isə bitib-tükənən deyildir:

Dayan, qəhr olası amansız tale,
Mənə aşinadır ayrılıq, kədər,
Elə gümanım yox, vüsala yetim -
Başqası əyəni yenə birtəhər...
Özün əydiyini düzəltmək çətin...

Avdı Qoşqar mənim nəsildaşımdır. Onlar "itirilmiş" və ya "bəxti gətirməmiş" nəsil kimi də səciyyələndirilir. Guya parlaq istedadları 80-90-cı illərə - "bulanıq" dövrə təsadüf etdiyindən belədir. Heç cür qəbul edə bilmirəm! Elə bil kimsə özünə və əsrdaşlarına bəraət qazandırmaq üçün əcaib zaman kəsimləri, saxta ədəbi-bədii bölgülər uydurub. Buna inandınmı, işin bitdi. Səni vurub ədəbi savaşlar kanatından çölə atacaqlar. Dilindən yalan da deyəcəklər: "Könüllü" getdi! Ədəbiyyatın əraziləri çox böyük olduğundan orada "itmək" ehtimalı sıfra bərabərdir. Və ya bəxtləri gətirsəydi, nə olasıydı ki?! "İncəsənət, həyat gözəl olmadığı üçün mövcuddur". (Tarkovski)

Azərbaycan poeziyasında Avdı Qoşqarın "yeri"ni bilirəm. Həm də o yerin bineyi-qədimdən heç mövcud olmadığını da "bilirəm". Sadəcə, özümüzü aldadırıq. Biryolluq bilməliyik: Yoxdu o yer! Amma sosrealizmdən qalma şakərimizdən də əl çəkmirik. Çünki o şakər qanımızdakı şəkərə qarışıb: Kimisə nəyinsə banisi etmək! Ədəbiyyat tariximiz "banilər"lə doludur. Ədəbiyyat qədim Roma teatrının lojası deyildir ki, hər kəsin yeri cəmiyyətdəki statusuna görə əvvəlcədən məlum ola! Hər kəs özünü ifadə edib gedir. Özünəməxsus halətdə! Buna "üslub" deyirlər. Məhz ifadə forması sənə məxsus olmalıdır. Yoxsa, bu köhnə dünyada heç nə yeni deyildir. Nə yazdıqların, nə də ədəbi "oyunbazlıq"ların. Hər şey deyilib! (Elə indi yazdıqlarım da!) Bircə dəfə bütün ruhunla Nizamiyə boylansan, (Burada fiziksəl oxu-boylanış rol oynamır, boylan bütün kökün, rişənlə - gövdəni bu dünyadan qoparıb boylan!) özünün zavallı, miskin halını görüb deyəcəksən: Ay dadi-bidad, gör öz ömrümü necə fənaya vermişəm?!

Şairlik düşündüyümüz dar anlamda (Olsun geniş anlamda!) nə zamandan "sənət" olub? Aristotelin "Poetika"sı səni aldatmasın! Poetika o dahi üçün bir düzən, nizam, harmoniya sənətidir! Yəni, dünyanı dərk etməyin bir yolu! Məgər dünyanı yalnız şeirlə dərk etmək olar? Absurddur! Nizamimiz də Aristotelin yolu ilə getdi. O gəldi ki, bizə Tanrı nizamını göstərsin, həm də Yerdə nəyisə nizama salıb getsin! O, bütün varlığı ilə inanırdı ki, nəyəsə nail olacaq? Hətta bu ehtiraslı canatımını təxəllüsündə də maddiləşdirdi. Nizama sala bildimi?! Yer üzünün bütün şairləri o nizama can atır. Elə dostumuz da:

İlahi, bu nədir içimə çökən,
İlahi, bu nədir duyğumda bitib?!
Şeir isitmirsə, deməli, mənlə -
Dünya arasında nə isə itib.

Əziz dost, "itən", söhbət açdığımız həmin nizamdır...

Sözün insanı, insanlığı xilas edəcəyinə inanmır Avdı! Düz də eləyir! Söz heç kəsi xilas etməyəcək. Heç Markes kimi bir dahi də belə uşaq söhbətlərinə inanmırdı. Yadımda belə bir fikri qalıb: "Bir polis dəyənəyinin cəmiyyətdə gördüyü iş ədəbiyyatın gördüyü işdən çox-çox üstündür". Avdının baxışı bir az fərqlidir: "Ədəbiyyatla cəmiyyətin tərbiyə olunmasına ümidim çox azdır. Ancaq onunla yanaşı sözün, bədii mətnin islah edən tərəfini daha çox sevirəm. Ömrüm boyu bir şeyə özümü inandırmağa çalışmışam ki, nə vaxtsa insan cəmiyyətinin çox vaxt özündən qaçdığı ruhi məqama, özündə gizlənən idrak işığına dönüşü başlanacaq. Belə olmasaydı minillik söz ağacının kökü də, budaqları da çoxdan quruyub, çürüyüb gedərdi". ("Canımın içi. Borçalıya Rafiq Hümmətə açıq məktub"undan)

"Dağ boyda" Avdını bircə sözlə də mum etmək olar. Amma o söz ürəkdən gəlməlidir! Ürək, Avdının sığındığı yeganə və sonuncu məkandır. Onun son illər bir-birinin ardınca şairlərə ünvanladığı "Açıq məktub"ları və ədəbi-bədii təhlilləri dediyimizi sübutlayır. Bu, hansı daxili-mənəvi ehtiyacdan doğur? Cavabını hörmətli akademikimiz Nizami Cəfərovdan eşidək: "Avdının şair-mütəfəkkir istedadının mühüm əlamətidir ki, özgənin ağıllı, müdrik sözünə öz sözü qədər həssas yanaşır, dəyər (və şərh) verir, özgənin sözünü öz sözünə çevirir... Və bütün varlığı ilə dərk edir (və dərk etdirir) ki, bu dünyada "mənim-sənin" yoxdur, dünyanın sözü dünyada qalacaq".

Avdı dost yolunda "taran"a da gedə bilər. Özü də heç nəyi təftiş eləmədən. Götür-qoy eləmək onluq deyil. Dostdur, vəssalam! Zəng eləyib desən ki, dur, gəl Astaraya, sual verib "niyə"sini soruşmadan iş-gücünü buraxıb gələr! Mətnlərində də belədir - laməkandır. Onu monoton bir hiss, duyğu məkanında "haqlamaq" olmur. Daima öz yerini dəyişir. O yerlər "şair xalq" tərəfindən tamam tutulanda arxetipləri dağıdıb özünə yol açır. Onun belə bir şeiri vardır: "Məni qorxudurdu onun sağlığı". Anası haqqındadır. Şüuraltımızda oturuşan çox mübhəm bir "sirrin" üstündən pərdəni qəddarcasına çəkir - haradasa analarımızın (Şair anasının!) sağlığı azadlıq və sərbəstliyimizə "mane olur". Dünyaya sığmayan şair sanki anasının ölümü ilə "rahatlıq" tapır. Lənətə gəlmiş bu "raharlıq növü" ruhumuzu alt-üst edir:

"İndi daha elə bir yananım yox,
Nə də insanlara elə inanım...
...nə vaxtsa qorxduğum bir qarı vardı,
torpaq əllərimdən alıb apardı...
məni qorxudurdu onun sağlığı...
Amansız həqiqətdir!

Avdı öz ömürlüyünün fəlsəfəsini yaradır. Onun bütün həyatı "Ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol"un (Mövlanə) üzərində dayanıb. "Avdı Qoşqar mənim sevdiyim şairdir. Yazıları, həyatı, dünyanı dərk üstündə köklənib. Fəlsəfi fikirlərlə zəngindir. Bəziləri kimi fəlsəfəçilik eləmir. Həyata, dünyaya fəlsəfi baxış Avdı şeirlərinin ruhundadır". (Asif Ata)

Avdı nəinki özünü, heç ləhcəsini də dəyişmədi. Başkəndin buna gücü çatmadı! İntonasiyanın bütün komponentləri onun dilində qalıb. Bax, möcüzə budur! O yerlərin, konkret olaraq, Qazax camaatı dilinin bütün şəhdi-şirəsi, əsrarəngizliyi ürəyindən boğazına, boğazından dilinə, dilindən isə dünyamıza axır və dünyamızı daha rəngli, şirin və şux edir. Avdı olan məclislərimiz niyə bu qədər təbii, şən və bir sözlə, gözəl keçir?! Bu sualın cavabını indi-indi anlayıram...

Şeiri "ənənəvi"yə (klassik) və "modern"ə bölmək, oturuşmuş ədəbi gələnəkləri inkar etmək dəb halını alıb. Hətta bəziləri bir az da "irəli" gedib ənənəvi şeirə qarşı üsyan edirlər. Absurd bir nəsnədir! Onları başa düşmək olar: Görünür, ədəbiyyat tarixində o yalançı, anlamsız, illüzyor "üsyanlar"la qalmaq istəyirlər. Ədəbiyyatda (yaddaşda!) qalmağın bir yolu vardır: Özünü, öz ürəyini özünəməxsus formada və "format"da ifadə etməklə! Hətta bütün "izm"lər də o "öz"ün, özəyin - ürəyin ətrafında fırlanırlar. İstəyirsən, əruzda, hecada, ya da sərbəstdə yaz, fərqi yoxdur, özün öz şeirində yoxsansa, heç zad! Avdı taleyini yazır, nədən yazırsa, özüdür! O, gərəkən məqamda kənara çəkilməyi, lap ölməyi də göz altına ala bilən nadir bir şəxsiyyətdir:

Kənara çəkilmək - ölüm deməkdir?!
Lap ölüm sayılsın, - düşün, ölmüşəm...
"Ölü"yə "diri"nin yazığı gəlir...

Bu misralar "Yarış" şeirindəndir. Mənə yazılıb. Görünür, ədəbi polemikalarımızın birində özüm də bilmədən onun ürəyinə dəymişəm. Qınamışam ki, bu istedadınla kənara çəkilmə! Şeir mənə ibrətamiz bir dərs verdi. İlk dəfə "Azərbaycan" jurnalından oxuyanda öz "payımı" götürdüm. Həqiqətən, ədəbiyyat yarış meydanı ola bilməz! "Kənara çəkilən" meydanda olandan daha fəal ola bilər. İnsanın intibahı - mənəvi boyartımı yalnız daxilindəki çəkilmə və qabarmaların hesabına başagələndir. Avdı bu adi həqiqətə fəlsəfi bir yön verir, misraların ucluqlarını sonda gətirib olum və ölümlə düyünləyir:

Düşün ki, nə Avdı Qoşqar var idi, -
Nə də beş-on misra cızma-qarası...

"Var", zənnimcə, yerüstü keçiddir, "yox" - yeraltı... Avdının narahatlıqla dilə gətirdiyi həmin "beş-on..." misra öz yaşarılığını və ya "təhlükəsizliyini" çoxdan təmin edib! Bizə sevinmək qalır... ]]> Mehemmed Thu, 11 Jun 2026 09:25:00 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18293 https://manera.az/index.php?newsid=18293 ]]>

Vüqar Vanın təzə eynəyinə ithaf olunur.

Qəribə qərinədir, deyəsən, indi ədəbiyyatda əksəriyyət üçün peşəkarlıq yox, fərasət daha böyük dəyərə çevrilib. Sosial media postları və tostları başadüşüləndir, ancaq etiraf edək ki, minimum səviyyə də əldən çıxmaqdadır. Ona görə də fərq etməz kim yazıb: sığallı-medallıdır, ya sığalsız-medalsız, bir köynək bizə yaxındır, ya bir eynək bizdən uzaq – ciddi ədəbiyyatdan xəbəri olanlar üçün indiki mətnlərin əksəriyyəti iki video arasında adama uzun ömür-can sağlığı diləyən Tay Çi ustalarının yutub reklamları kimi dözülməz gəlir. Böyük ədəbiyyatda timsah göz yaşlarına yer yoxdur!

Mədəniyyətşünaslıqda Adinkra simvolları adlanan işarələr-rəmzlər var, bunlardan ən məşhuru bir-birinə yapışmış, mədələri ortaq olan, başları ayrı-ayrı yönlərə baxan timsahların təsvir edildiyi “Funtumfunefu”dur. Səslənişi məzəli olan bu sözün yazılışını mən niyəsə dəlisov bir çaydan keçmək üçün salınmış taxta körpüyə bənzədirəm. Funtumfunefu – qulaqlı “f”lər yapışmaq, ortası deşik “u”lar üstündən adlamaq, möhkəm “n”lər və etibarlı “m” isə ayaq basmaq üçündür. Bu simvol müxtəliflikdə birlik, demokratiya, ortaq tale kimi mənalara gəlir, yəni ideal tarazlıq başın baş, mədənin mədə yerini bilməkdir və bu, dildə yox, əməldə özünü göstərməlidir. Ancaq bizdə başların fərdiliyi mədənin kollektivliyinə qurban verilir deyə, müxtəlifliyin ədaləti yox, eyniliyin ətaləti alınır. İndiki estetik xortdanlaşmanın və intellektual cırtdanlaşmanın əsas səbəbi ədəbiyyatın divanə suallarından qorxanların işıq gələni yox, it hürəni seçməsidir.
Yaxın oturun, mən sizə hekayə sənətinin bir neçə işıq gələnindən danışacam.

“Çexovun tüfəngi” və ya detalın funksiyası


Çexov, təxminən, 50 min gün bundan qabaq, 1889-ci ilin noyabrında gənc dramaturq Aleksandr Lazarevə (təxəllüsü Qruzinski idi) barıtı bol bir məktub yazdı və həmin məktubdakı odlu-alovlu bir hissə sonradan hekayə sənətinin əsas prinsiplərindən birinə çevrildi, sədası əsrlərə, işığı əsərlərə düşdü: “Atəş açılmayacaqsa, heç vaxt səhnəyə dolu bir tüfəng yerləşdirməyin. Yerinə yetirə bilməyəcəyiniz vədlər vermək çox böyük səhvdir.”

Anton Pavloviç bu prinsipi başlanğıcda daha çox dramaturgiya üçün nəzərdə tuturdu, belə ki, gənc yazıçı Lazarevi danlayandan, təxminən, 2556 gün sonra, 1896-cı ildə “Qağayı” pyesində özü bu prinsipi böyük ustalıqla həyata keçirdi. Pyesin ikinci pərdəsində əsərin qəhrəmanlarından biri gənc Treplyov bir əlində tüfəng, o biri əlində öldürdüyü qağayı ilə səhnəyə daxil olub pyesin digər qəhrəmanı Ninaya deyir ki, mən bu qağayını vurmaqla alçaq bir iş tutmuşam, tezliklə özümü də beləcə vuracam. Pyesin sonunda Çexov verdiyi bütün vədləri yerinə yetirir.

“Çexovun tüfəngi” prinsipinin məğzi belədir: mətndəki hər bir sözün vəzifəsi olmalıdır, heç bir funksiyası olmayan tənbəl elementləri, avara sözləri “güllələmək” lazımdır!

Madam ki, “Çexovun tüfəngi”ndən çıxanların əsrlərə və əsərlərə yayıldığını dedim, onda gərək mən də vədimə əməl edim.

1948-ci ildə “Nyu-Yorker” jurnalında bu yaşımacan adını yalnız ürəyimdə özümlə danışanda eşitdiyim amerikalı yazıçı Şörli Ceksonun “Lotoreya” adlı bir hekayəsi çap olunur və böyük rezonans doğurur. Jurnalın və yazıçının ünvanına minlərlə məktub gəlir ki, tez olun, izah edin görək bu nə deməkdir?

Cəmi 48 il yaşayan Şörli Cekson əksər hekayələrində insan şüurunun zirzəmisində olanlar, eləcə də kütlə psixologiyasının amansızlığı kimi mövzuları şok effekti doğuracaq birbaşalıqda yazıb. Ona dünya şöhrəti gətirən “Lotereya” hekayəsi “Çexovun tüfəngi” prinsipi ilə yazılıb. Hekayənin qısa icmalı belədir: qızmar bir yay günü sakit bir qəsəbədə, təxminən, 300 nəfər hər il keçirilən ənənəvi lotoreya oyunu üçün meydana yığışır. Hər şey öz axarındadır, qadınlar dedi-qodusunda, kişilər odu-odusunda. Uşaqlar bir yanda toplaşıb özləri üçün iri, şümal üzlü daşlar yığırlar. Bir azdan qəsəbənin mədəni-kütləvi tədbirlərini aparan cənab Sammers meydana taxtadan qara bir qutu gətirir. Qaydaya əsasən, hər evin kişisi irəli çıxıb qutudan bir kağız çəkir, kimin kağızında qara nöqtə varsa, lotoreyanın “qalibi” odur. Sən demə, bu lotoreyanın qaydası beləymiş, kim qara kağızı çəkirsə, qəsəbə camaatı gələn il məhsulun bol olması üçün onu daş-qalaq etməliymiş.

Xülasə, birinci abzasda epizod kimi görünən uşaqların daş yığmaq səhnəsi hekayənin finalında əsaslandırılır.

Hər dəfə Çexovun hekayələrini oxuyanda düşünürəm ki, elə bil o, irəli axdıqca keçmişə çevrilən zamanın içindən seçib-sonaladığı anların qaranlığına solğun sarı bir işıq salırdı. Onun əsas mövzuları insan iradəsinin iflic olması, ömür uzunu çəkən intizar ovqatı və sonrakı peşmanlığın faydasızlığıdır. Çexov hekayələrində bir anın – Tanpınarın bir misrada dediyi kimi, keçmişin, indinin və gələcəyin iç-içə keçdiyi “yekparə geniş bir anın” – üstünə bir evin bir otağına bəs edəcək qədər solğun-sarı bir işıq tutur və birdənbirə aydın olur ki, həmin otaqlarda nəsə yeyib-içən, mühabisə edən, bir-biriylə danışsa da, bir-birinə qulaq asmayan, dünəni bu günə, bu günü sabaha borc ipləriylə bağlanmış hər insanın içində min cür işıqlı arzu can verməkdədir.

Çexovun solğun-sarı işığı nə qulağından tutub gəzdirilən hisli neft lampasından gəlir, nə də qayışa taxılan kiçik əl fənərindən. Bu, məncə, sakit görünən həyatların içindəki qəza yerlərini, fəlakət koordinatlarını bizə nişan verən siqnal fişənglərinin işığıdır. Çexov buna görə dahi idi – bir siqnal fişənginin kiçik radiusunda və tez sönən işığında görməyi bacarırdı.

Anton Pavloviç uzun illərin vərəm xəstəsiydi və təqvim XX əsrə adlayandan bəri vəziyyəti tez-tez pisləşməyə başlamışdı. O, 1904-cü ildə həyat yoldaşı Olqa Knipperlə birlikdə Almaniyada sanatoriyaları ilə məşhur olan Badenvayler adlı kurort zonasına getmişdi. Bir həftə sonra bir gecə qəfildən halı pisləşir və yoldaşına deyir ki, təcili həkim çağırsın. Deyilənə görə, alman həkim otağa girəndə Çexov yerindən azca dikəlib və almanca “ich sterbe” deyib, yəni ölürəm. O dövrün ənənəsinə görə, əgər bir həkim başqa bir həmkarının öldüyünü görürsə, yəni artıq görüləsi bir iş qalmayıbsa, ona bir qədəh şampan verirmiş. Çexovun həkim olduğunu bilən alman həmkarı bir şüşə şampan sifariş verir. Anton Pavloviç badəni alır, Olqaya gülümsəyir və bu gün hamının bildiyi o məşhur son sözünü deyir: “Çoxdandır şampan içmirdim”. Sonra qədəhi başına çəkir, üzünü divara çevirir və sakitcə ölür. Ancaq əsl Çexov situasiyası isə bundan sonra başlayır. Yazıçının cənazəsini yayın qızmarında korlanmadan, qoxumadan Badenvaylerdən Moskvaya aparmaq lazım idi, fəqət buna uyğun cəmi bircə boş vaqon tapılır: üstündə iri hərflərlə “Oysters” – yəni, “dəniz ilbizi, istridyə” yazılmış, soyuducusu olan yosun yaşılı bir balıq vaqonu!

Çexovun cənazəsi Moskvaya çatanda qatar stansiyasında hərbi orkestr ölüm marşı çalmağa başlayır. Böyük yazıçını uğurlamağa gələn dostlarından heç kim başa düşmür ki, Çexovu niyə hərbi marşla qarşılayırlar? Amma fikirləşirlər ki, sağ olsun rəsmi dairələr, böyük yazıçının ölümünə qəhrəmanlıq havası qatırlar, onun sözün cəngavəri olduğuna işarə edirlər. Çox keçməmiş məlum olur ki, bu hərbi marş Çexov üçün yox, Mançuriyada ölən və yazıçının cənazəsi ilə eyni vaxtda Moskvaya çatan general Kellerin cənazəsi üçündür.
Çexovun bu son “hekayəsi” göstərir ki, dünya elə onun yazdığı kimidir, hüznlə gülüş arasında yırğalanır.

Edqar Ponun zərrəbini və ya kişinin hissi bir olar

Edqar Po ölümündən sonra daha böyük şöhrətə çatıb. Əslində, hekayə sənətinin nəzəri prinsiplərini və standartlarını müəyyənləşdirmək haqqında hamıdan qabaq o düşünməyə başlamışdı. Tarixi dəqiqliyi əsas götürsək, Çexovun “tüfəng” prinsipi 1889-cu ildə yazılmış bir məktubda qarşımıza çıxır və ilkin variantda daha çox dram əsərləri üçün nəzərdə tutulub, ancaq Edqar Po ondan təxminən yarım əsr qabaq sırf hekayə sənətiylə bağlı məşhur tezislərini artıq çap etdirmişdi.

Edqar Allan Po Amerika romantizminin nümayəndəsi olsa da, fikirləri ənənəvi romantiklərdən çox fərqlənirdi. Məsələn, onun fikrincə, şairlərin, yazıçıların ilham pərisi, vəcd halı kimi söhbətlər boş-boş şeylərdi. Po üçün ədəbiyyat ilham yox, riyazi dəqiqlik, konkretlik demək idi.

Bu fikirlərini iki tezisdə ümumiləşdirib:

1) Bir effekt prinsipi
2) Konkretlik prinsipi

Bu iki məqalə modern hekayənin və modern şeirin başlanğıc mətnlərindən sayılır.

O, “Bir effekt prinsipi”ni ilk dəfə 1842-ci ildə, “Grahams Magazine” jurnalında çox sevdiyi nasir Nataniel Houtornun “İki dəfə nəql edilən hekayələr” kitabıyla bağlı yazdığı məqalədə ortaya atıb. Bu günün hamının vurma cədvəli kimi əzbərə dediyi, “Hekayə yazmaq roman yazmaqdan daha çətindir” – sözünü ilk dəfə bu məqalədə Edqar Po işlədib. Böyük sənətkar bu məqalədə yazır ki, yazıçı bir hekayəni formalaşdırarkən özünü hadisələrin axarına təslim etməməlidir, belə olanda o əsas məğzdən yayınır, əhvalatçılığa yuvarlanır. Yazıçı əvvəlcə oxucunun ürəyində və ya şüurunda yaratmaq istədiyi tək, vahid, bircəcik effekti – təsiri (qorxu, hüzn, mərhəmət, vahimə və s.) müəyyənləşdirməlidir. Sonra hadisələri həmin effekti yaratmağa xidmət edəcək şəkildə düzməli və həmin effektə nail olmaq üçün ən uyğun sözləri seçməlidir. Hekayə birinci cümləsindən etibarən yazıçının əvvəldən müəyyənləşdirdiyi həmin effekti, təsiri yaratmağa hesablanmalıdır.

“Konkretlik prinsipi”ni isə 1846-cı ildə yazdığı “Kompozisiyanın fəlsəfəsi” məqaləsində formullaşdırıb: Edqar Po bu yazısında özünün ən məşhur şeiri “Quzğun”u necə yazmasından bəhs edir və yazır ki, bu şeiri ilhamla yox, dörd mərhələli riyazi dəqiqliklə qurub. Birinci mərhələdə şeirin uzunluğunu müəyyənləşdirib, ikinci mərhələdə ötürmək istədiyi duyğunu konkretləşdirib (onun fikrincə, insana çox təsir edən duyğu melanxoliyadır), üçüncü mərhələdə mövzunu dədiqləşdirib (melanxoliya hissini ən güclü verən ölüm temasıdır, xüusilə, gözəl bir qadının ölümü), dördüncü mərhələdə isə şeirin üslubi baxımdan vurğusunu, refrenini, nəqarətini tapıb ( hər misranın axırında “Nevermore” sözü təkrarlanır – yəni bir daha əsla). Edqar Po yazır ki, heç bir məqamı təsadüfə buraxmadım, addım-addım konkret məqsədə doğru getdim.

Onun “Bir effekt” və “Konkretlik” prinsipinə ən yaxşı nümunə “Satqın ürək” hekayəsidir. Po bu hekayənin ilk cümləsindən son cümləsinə qədər oxucuya paranoya, günaha görə havalanmaq həddinə çatmaq hissini aşılayır. Hər söz, hər cümlə bu gərginliyi yaratmağa hesablanıb.

Məncə, Edqar Po insan şüurunun qaranlıq dəhlizlərini işıqlandırmaq üçün öz zərrəbinini (detektiv janrın banisinə layiq əşya!) günəşə tutub lazer kimi kəskin, yandırıcı bir işıq əldə etmişdi. Onun işığı zahiri qatı kəsib-doğrayaraq altındakını görməyə can atan, bir az da pataloqanatomlara xas olan, soyuq cərrahiyə masasına düşən boz-mavi işıqdır.

Edqar Po 1849-cu ilin 27 sentyabrında Riçmonddan Filadelfiyaya yola düşür. Altı gün boyunca heç kim ondan bir xəbər ala bilmir. Bu günəcən həmin altı gündə onun başına nələr gəldiyi sirri-müəmmadır. Oktyabrın 3-də onu həm seçki məntəqəsi, həm də meyxana olan “Ryans tavern”in qapısında küçəyə atılmış, səfil-sərgardan vəziyyətdə tapırlar. Onu tapan mətbəə işçisi Cozef Volker görür ki, Po şüursuz vəziyyətdədir, sayıqlayır, üstəlik, həmişə geyim-keciminə fikir verən yazıçı köhnə-kürüş, kirli-pasaqlı, əyninə böyük gələn paltardadır. Tezcə onu xəstəxanaya aparırlar, dörd gün şüuru yerinə gəlmir. Gecələr oyanıb divardakı xəyali əşyalarla danışırmış. Xəstəxanadakı son gecəsində səhərə qədər dəfələrlə eyni adamın adını sayıqlayır: Reynolds!

O, 1849-cu ilin 7 oktyabrında, səhər yaxın saat 5-də canını tapşırır. Həkimi Con Moranın dediyinə görə, son sözləri bu olub: “Tanrım, zavallı ruhuma kömək elə!”

Qəribədir ki, Edqar Ponun bütün tibbi arayışları və ölümüylə bağlı sənədlər yoxa çıxıb. İndiyə qədər nədən öldüyü dəqiq bilinmir, bu barədə çoxsaylı fərziyyə var. Ancaq ən güclü fərziyyə əsl Edqar Po sujetidir: onu seçki karuselinə cəlb ediblər! Bu, həmin dövrdə seçki saxtakarlığıyla məşğul olan qrupların istifadə etdiyi ən məşhur yollardan biriymiş, kimisə lül-qənbər olana qədər içirdir, paltarlarını dəyişib namizədlərdən birinə birdən artıq səs verməyə məcbur edirlərmiş. Ponun adını sayıqladığı Reynolds seçki məntəqəsindəki sandıq müşahidəçisi imiş!
Onun cənazəsinə dördcə nəfər qatılıb. Dəfn mərasimi cəmi beş-altı dəqiqə çəkib. Qısa və konkret!

Heminqueyin “aysberq prinsipi” və ya sözü verək sükuta!

Tələbəlik illərimdə Heminqueyin “Səyyar şənlik” (“A moveable feast”) memuarını böyük ləzzətlə oxumuşam, havası hələ də içimdədir. Bu gözəl kitab onun 1920-ci illərdə Parisdə keçirdiyi günlər haqqındadır. Heminquey cibində siçanlar oynayan o gənclik çağlarını, həmin illərin Parisində keçirdiyi günləri ömrü boyu içində gəzdirdiyi bayram, səyyar bir şənlik adlandırır. Ancaq bu kitab artıq dünyaca məşhur olan “aysberq prinsipi”nin yaranma tarixçəsini öyrənmək baxımından da çox maraqlıdır. “Səyyar şənlik” kitabındakı “Xanım Stayn bizə yol göstərir” və “İtmiş nəsil” hissələri göstərir ki, ədəbiyyatda heç nə özülsüz, əsassız deyil və usta bir mentorun varlığı gənc yazıçılar üçün necə əhəmiyyətlidir.

O vaxtlar böyük Amerika yazıçısı Gertruda Stayn Parisdə yaşayırdı və onun 6-cı bölgədəki evi əfsanəvi bir sənət məkanına çevrilmişdi. Böyük intellektual, usta yazıçı, güzəştsiz redaktor olan Staynın yanına Şervud Anderson, Ezra Paund kimi şair-yazıçılar, Pablo Pikasso, Anri Matiss kimi rəssamlar gəlir, ilk əsərlərini ona göstərib məsləhət alırdılar.

Heminquey Parisə gedəndə XIX əsr üslubunda yazırdı, hekayələri jurnalistikadan gələn publisistik boşboğazlıqlar – lazımsız şərhlərlə dolu idi.
“Aysberq prinsipi”nə gedən yolda Gertruda Stayn ona təməl bir neçə şeyi öyrədir:

1. “Sifətləri ixtisar et” – gücü isimlərə və feillərə ver, yersiz təyinlərdən və sifətlərdən qaç;
2. “Müəllif şərhlərini, hökmləri ixtisar et” – Stayn ona deyir ki, gördüklərinə şərh vermək, hökm oxumaq jurnalistlərin işidir, bu, publisistikada, esseistikada keçərlidir, ancaq bədii mətndə yazıçı hər hansı hadisəyə “dəhşətli”, “hüznlü” deməməlidir, hadisəni elə yazmalıdır ki, oxucuda həmin duyğu özü oyansın;

3. “Rəssamları araşdır – rəssam kimi yaz” – Staynın emalatxanası Pikasso, Matiss, Sezan kimi rəssamların tabloları ilə dolu idi. Bir gün Gertruda xanım gənc Heminqueyə deyir ki, get, Sezanın çəkdiyi mənzərələrə bax, görürsənmi, o bir dağı çəkərkən təkcə bir perspektivdən istifadə etmir, təbiəti həndəsi hissələrə bölüb konkretləşdirir. Heminquey Sezandan mənzərə təsvirlərini ənənəvi qaydada yox, kəskin fırça zərbələri ilə, qısa, iç-içə keçən cümlələlər vasitəsilə ifadə etməyi öyrənir;

4. “Ritmik təkrarların gücü, intonasiya” – Stayn dil virtuozu idi; o Heminqueyə öyrədir ki, ədəbiyyatda əsas məsələlərdən biri də intonasiyadır: ona görə də yazıçı gərək həm müəllif təhkiyəsindəki, həm də personajların nitqindəki intonasiyaya fikir versin. Deyir, fikir ver, gündəlik həyatda heç kim bər-bəzəkli cümlələrlə danışmır, çox vaxt eyni sözləri təkrarlayıb durur, çalış oradakı musiqini tutasan. Heminquey bu təkrar texnikasını mənimsədi və bənzərsiz bir dialoq ustasına çevrildi.

Ernest Heminqueyin “Aysberq prinsipi” (başqa adıyla, “Theory of omission”, yəni “ixtisar nəzəriyyəsi”) təkcə qısa yazmaq, hər şeyi maksimum dərəcədə minimallaşdırmaq məsələsi deyil. Çox adam bir incə məqamı gözdən qaçırır: Heminquey deyirdi ki, yazıçı ancaq çox yaxşı bildiyi, hər üzünə bələd olduğu detalları-məqamları mətndən ixtisar etməlidir.

Belə ki, əgər yazıçı personajın bütün keçmişini, hadisənin fonunu öz içində tam şəkildə qurubsa, cikinə-bikinə qədər bildiyi hər hansı detalı mətnə salmasa da, həmin detal yoxluğu ilə orada hiss olunacaq. Yox əgər yazıçı hər hansı detalı yaxşı bilmədiyi üçün, ya da tənbəllikdən ixtisar edirsə, mətnin alt qatı danışan aysberqə yox, aşsüzənə çevriləcək, oxucu o dəqiqə hiss edəcək ki, burada aysberq yox, intəhasız bir qara dəlik var.

Beləliklə, “Aysberq prinsipi” belə işləyir: hər mətnin, təxminən, 15 faizi oxucunun birbaşa mütaliə etdiyi şeylərdir – dialoqlar, aktlar, insan və ya məkan təsvirləri. Bu, mətnin üst qatıdır: ancaq yazıçı mətnin 85 faizlik alt qatını da qurmalı, demədən deməyi, susaraq danışmağı bacarmalıdır.
Bu prinsipə ən yaxşı nümunə Heminqueyin “Bəyaz fillər” hekayəsidir. Mətnin üst qatında görürük ki, istidən yorğun düşmüş bir kişi ilə bir qadın İspaniyadakı bir qatar stansiyasında pivə içə-içə nəsə bir əməliyyat barədə danışırlar. Dialoqlar sadə, təkrarlardan ibarətdir, bir də ətrafdakı boz-bəyaz təpələrin təsviri var, vəssalam. Ancaq mətnin alt qatında bundan artığı var: bəhsi keçən, ancaq təfərrüatına varılmayan əməliyyat abortdur. Qadın bunu istəmir, kişi isə razıdır. Aralarındakı sevgi münasibəti və evlilik ehtimalı ətrafdakı “bəyaz fillərə” oxşayan boz-bəyaz təpələr kimi çılpaqdır. Hekayədə “abort”, “ayrılıq”, “vəfasızlıq”, “çarəsizlik” kimi bircə söz belə yoxdur, ancaq ən çox hiss edilən elə bunlardı…

Heminqueyin özündən sonrakı nəsillərə təsiri böyük oldu; məsələn, “kirli realizm” xəttinin nümayəndələrinə. Bu adı – kirli realizm – onlara ilk dəfə 1983-cü ildə məşhur “Granta” jurnalının redaktoru Bil Buford qoyub. Onlar hamısı (Reymon Karver, Riçard Ford, Tobias Volf və s.) Heminqueyin ədəbi övladlarıdır. Heminqueyin personajları daha çox Parisdəki mühacirlər, ovçular, əsgərlər, yəni normal imkanı olan adamlardır, hadisələrin keçdiyi məkanları isə əsasən, Avropa kafeləri, mehmanxaları və ya Afrika safariləridir. Ancaq 80-ci illər nəslinin “kirli realist”ləri ucuz barların, yoxsul evlərin mətbəxindəki söhbətlərdən ədəbiyyat yaratdılar. Texniki baxımdan onlar tamamilə Heminqueyin prinsipləri ilə yazırdılar, ancaq tematik baxımdan, məsələn, Karverin dünyası ödənməmiş kommunal borcların, vaxt azlığından yuyulmamış qab-qacaqlarla dolu çirkli mətbəxlərin dünyasıdır. Bir maraqlı fakt, əslində, hər şeyi deyir: Reymon Karverin hekayələrini çapa hazırlayan böyük redaktor Qordon Liş (hələ yaşayır, 92 yaşı var) Heminqueyin fanatı olub. Buna görə də, Liş çapdan qabaq Karverin hekayələrindəki bütün artıqları – dəxlisiz emosional parçaları, lüzumsuz şərhləri “aysberq prinsipi”nə uyğun şəkildə qayçılamış, dünyaya açar deşiyindən baxan bu istedadlı oğlandan azbüdcəli Heminquey düzəltmişdi.

Heminquey “itmiş nəslin” nümayəndəsi kimi, əksər hekayələrində müharibələrin gətirdiyi itkilərin, darmadağın olmuş dəyərlərin, total ünsiyyətsizliyin içində yanaşı yaşamalı olan tənhaların üzdə qaysaq bağlanmış kimi görünsə də, daxili qanaxması kəsilməyən yaralarına işıq salırdı. Heminquey zahirdə görünməyənlərin, ört-basdır edilənlərin, dilə gətirilməyənlərin boşluğuna ultra-bənövşəyi bir işıq salırdı və beləcə, travmaların yalnız qaranlıqda görünən fosforlu halı üzə çıxırdı.

Dalaşqan Heminquey “Qısa hekayə sənəti” adlı məqaləsində Çexovun “tüfəng” prinsipi lağa qoymuşdu, onun fikrincə, “hər detal sujetə xidmət etməlidir” tezisi hekayəni əvvəlcədən təxmin edilən, sürprizsiz, hədsiz sxematik, süni hala salır. Onun düşüncəsinə görə, bu qayda yazıçının dayanmadan oxucuya “buna fikir, onu yaddan çıxarma” deyərək göz vurmasına oxşayır. Heminquey bu qaydanı təkcə nəzəri olaraq tənqid etmir, praktika da bu qaydanı pozduğu bir hekayə yazmışdı. Bu, artıq klassikaya çevrilmiş “Əlli min” hekayəsidir. Boksdan bəhs edən bu məşhur mətndə qəsdən yaxın planda iki personajın dialoqunu təvsir edir, elə atmosfer yaradır ki, oxucu onların sujetdə nəsə rolu olacağını düşünsün. Ancaq həmin iki personaj söhbətlərini bitirib gedirlər və hekayə boyu bir də yad edilmirlər.

Çexov üçün mətn saat kimi işləyən mexanizm olmalıydı, burada təsadüfi, funksional olmayan heç nəyə yer yox idi, yəni müəyyən mətn mənada qapalı sistem idi, ancaq Heminquey deyirdi ki, bəzən kafedə kimlərsə yanımızda oturur, nəsə danışırlar, sonra çıxıb gedirlər və bunun həyatımıza zərrə qədər dəxli olmur, ona görə də mətndə bu cür heç bir funksiyası olmayan detallar daha həqiqidir. Qəribədir, ikisi də ixtisar etməyin, artıqları atmağın tərəfdarıdır: Çexov deyir ki, mətnə istifadə edəcəyin funksional detalları sal; Heminquey isə deyir ki, əksinə, mətndən bildiklərini, ən çox məlum olanları çıxart. Çexov deyir, elə ixtisar elə ki, bircə boşluq da qalmasın; Heminquey isə deyir, elə ixtisar elə ki, boşluq danışmağa başlasın.

Çexovun “əgər divardan tüfəng asılıbsa, mütləq açılmalıdır” prinsipini saxta hesab edən Heminquey 2 iyun 1961-ci ildə, qonaq otağının divarından asılmış babadanqalma qoşalülə ilə özünü öldürdü.

Qismət Rüstəmov
Mənbə: Daha.az ]]> Mehemmed Sat, 23 May 2026 09:45:12 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18269 https://manera.az/index.php?newsid=18269 ]]>

Azərbaycan Respublikasının Türkiyədəki Səfirliyinin nəzdindəki Mədəniyyət Mərkəzinin Qazi Universitetindəki Azərbaycan Türkcəsi Tədris Ocağının tələbələri üçün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 103-cü ildönümünə həsr edilmiş “Yay məktəbi – Bakı” proqramı təşkil olunub.

Cari ilin 8-11 may tarixlərini əhatə edən proqram çərçivəsində iştirakçılar Bakı şəhərinin tarixi və mədəni məkanları ilə tanış olub, müxtəlif görüşlərdə, konfranslarda və maarifləndirici tədbirlərdə iştirak ediblər.

AYB-də təşkil edilən görüşdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Anar Rzayev, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı, akademik Kamal Abdulla, Xalq şairi Vahid Əziz, yazıçı-professor Hüseynbala Mirələmov və Azərbaycan Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid iştirak ediblər.

Görüş zamanı yazıçılar və ədəbiyyat nümayəndələri Azərbaycan dilinin zənginliyi, milli ədəbiyyatın inkişaf yolu və yaradıcılıq prosesi ilə bağlı fikirlərini iştirakçılarla bölüşüblər. Çıxışlarda Azərbaycan dilinin qorunması, milli-mənəvi dəyərlərin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılmasının əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb.

Türkiyədəki Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin nümayəndəsi Dr. Şəhla İbişova çıxışında Mərkəzin fəaliyyəti, Azərbaycan dilinin Türkiyədə tədrisi istiqamətində həyata keçirilən layihələr və tələbələrin Bakı səfərinin əhəmiyyəti barədə məlumat verib.

Ədəbiyyat nümayəndələri bu kimi layihələrin Azərbaycanın Türkiyədə daha yaxından tanıdılması, Azərbaycan dilinin, ədəbiyyatının və milli-mədəni dəyərlərinin təbliği baxımından mühüm rol oynadığını qeyd ediblər.

Görüş iştirakçıların ədəbiyyat nümayəndələrinə ünvanladıqları suallar və qarşılıqlı fikir mübadiləsi ilə davam edib. Görüşün sonunda yazıçılar öz kitablarını imzalı şəkildə iştirakçılara hədiyyə ediblər, xatirə şəkilləri çəkilib.





]]> Mehemmed Tue, 12 May 2026 12:12:18 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18267 https://manera.az/index.php?newsid=18267 ]]>

Təxminən 50 illik bir tarixdə Azərbaycan ədəbi-mədəni, ictimai-siyasi həyatında cəfakeş çalışmaları ilə tanınan, bu dövrdə uğurlu fəaliyyəti ilə yadda qalan, xüsusi olaraq Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində sağlığında əbədiləşən Sabir Rüstəmxanlı sənətindən danışarkən ilk olaraq göz önündə iki görkəmli akademikimizin fikirləri canlanır. Hələ keçən əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində akademik Mirzə İbrahimov Sabir Rüstəmxanlını milli mündəricəli yaradıcılığına görə “milli ruhlu şair və vətəndaş” hesab edərək onun Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq səhifəsinə çevriləcəyinə inam nümayiş etdirmişdir. Bundan 35 il sonra isə akademik İsa Həbibbəyli Sabir Rüstəmxanlı sənətinin ecazkarlığından bəhs açaraq onun yaradıcılığını “Azərbaycan müstəqilliyinin sənət aktı” kimi dəyərləndirmiş və bu yaradıcılığa yüksək qiymət vermişdir. Səslənən fikirlər bir-birindən 35 illik zaman fasiləsi ilə fərqlənsə də, sənətin mahiyyət müstəvisində obyektiv dəyərləndirilməsi səbəbindən fikirlər üst-üstə düşür. Çünki hər iki baxışda Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının yüksək vətəndaşlıq qayəsi bu yaradıcılığın milli meyl və istiqamətləri çərçivəsində özünə yer alır və dəyər qazanır.

Sabir Rüstəmxanlı sənəti tarixə və müasir həyata, ictimai-siyasi proseslərə nüfuz edə bilmək bacarığı, həm də cəsarəti ilə seçilən sənətdir. Onun sənətini formalaşdıran söz (fikir) həyatın özündən, dibindən doğan sözdür, düzgün və vicdan sözüdür. Bu söz əsl insan, əsl vətəndaş yetişdirən, onu milli tale məqamına yüksəldən, əsl həqiqət uğurunda mübarizədə qalibiyyətini təmin edən sözdür. Sabir Rüstəmxamlı yaradıcılığında söz ədalətin, düzlüyün, azad düşüncənin, vicdanın, insan qayğılarının özünə və ifadəsinə xidmətdir. Elə bilirəm ki, türk dünyasının müasir klassiki, qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovun aşağıdakı fikirlərinin məntiqi ilə söz haqqını xalqdan alan Sabir Rüstəmxanlının yazıçı-sənət idealı arasında oxşarlıq axtarmağımda kifayət qədər haqlıyam: “İnsanlar mənə onların adından danışmaq hüququ vermişlər. Mən elə etməliyəm ki, onlar yanılmadıqlarını görsünlər”. Bu öhdəliyin sənətkar tərəfindən layiqincə icrası, yaradıcılıq nümunələrinin isə oxucular tərəfindən birmənalı olaraq qəbulu və təsdiqi Sabir Rüstəmxanlı şəxsiyyətnin və sənətinin xoşbəxtliyidir.

Sabir Rüstəmxanlı ədəbi mühitdə milli mövqeyi ilə seçilən və maraq doğuran sənətkardır. Böyük azadlıq ehtiraslarından doğan Sabir Rüstəmxanlı bədii irsinin bütün janrlarında toxunduğu məsələlər vətəndaşlıq qayəsi nümunəsində aparıcılığı ilə fərqlənir. Maraq doğuran, oxucunu cəlb edən, həm də milli ideologiyamıza lazım olan odur ki, Sabir Rüstəmxanlının vətəndaşlıq qayəsi çılpaq tərənnüm nümunəsi kimi yox, milli ruh göstəricisi tipində həm canlandırılır, həm də təqdim olunur. Buna görə də ecazkar qələminin gücü ilə Sabir Rüstəmxanlının həyat həqiqətlərinə təkrarolunmaz müdaxilə və münasibət bacarığına heyrət etməmək olmur. Hələ 1978-ci ildə, Sovetlər dönəmində söyləmiş olduğu aşağıdakı fikirlər milli taleyə bağlanan sənətkar ömrünün narahatçılıqlarını əks etdirmək baxımından xarakterikdir. “Hərdən öz-özümdən soruşuram: Xətai öz ömrünü kişi kimi yaşayıb getdi. Azərbaycan türkcəsini dövlət dilinə çevirdi. Onun təkbaşına bacardığı işi indi biz hamılıqla görə bilmirik. Bəs neyləyək?” Qərb düşüncəsində Çernışevski, Türk düşüncəsində İ.Qaspiralı, C.Dağcı, Ə.Hamid və b. dühaların tarixi sınaq və cəmiyyət dəyişməsi dövrlərində insan, cəmiyyət, millət problemlərinin həlli yollarında irəli sürdükləri “nə etməli?” düşüncələri ilə səsləşən bu fikirlərdə milli şüurun oyanışı ilə yanaşı, vətəndaş dirçəlişi və mücadiləsinə çağırışın elementlərini görməmək mümkün deyil. Bu vəziyyətdə Sabir Rüstəmxanlının milli mövqe və vətəndaş yanğısının hədəf seçdiyi Vətən nə quru nəzəriyyədir, nə şair duyğusudur, nə də filosof fəlsəfəsidir. Vətən ilk növbədə onun üçün əcdadlarımızın uyuduğu məzar yeri, camilərimizin ucaldığı müqəddəs inanc ocağı, böyük Cavad xanın qətl yeri və torpağı ot deyil, kişi göyərdən ulu diyardır:

Bir əlçim buluddu,

Bir ömür umuddu,

Bir için sudu,

Yandıqca odlanan ocaqdı,

Daddıqca dadlanan arzudur.

Bir tərəf bahar leysanıdır,

21 Azər qanıdı,

Cavad xanın qətl yeridi,

Sabirin “Fəxriyyə” şeiridi,

Dağları dumanda itən-

Vətən...Vətən!



Şimşəklər çinartək sancılıb yerə,

Düşmənin gözünə dirsəkdi hər dağ.

Babalar atını sürüb gedibdi,

Qalalar boylanıb qalıbdır ancaq

Oğlu-Şah İsmayıl Xətai adlı

Ağ atlı oğlan var, atı qanadlı

Bir də Suraxanı atəşgahı var

Bir də Misri qılınc, bir də Çənlibel

Bir də “Heydərbaba” yazılmış bir dil

Torpağı ot deyil, kişi göyərdən

Vətən... Vətən!

Sabir Rüstəmxanlı Vətən anlamını yeni orijinal üslub tipində yüksək vətəndaşlıq qayəsinin, milli ruhun göstəricisinə çevirə bildi. Yazar milli ruhun milli taleyə təsiri fonunda əsl vətəndaş olaraq Vətəni ömründən keçirməklə “qürbətdə vətən adam” obrazının fəlsəfəsini möhtəşəm şəkildə oxucuya çatdıra bilir. 1988-ci ildə yazmış olduğu “Ömür kitabında” milliliyin bədii-publisistik, həm də fəlsəfi-tarixi dərki sənət dünyamızda Azərbaycannamə mükəmməlliyini təmin edə bildi. Maraqlı bir məqama toxunmaq istərdim. Milli-tarixi geçəkliklər çərçivəsində anamız Azərbaycanla bağlı yazılan bu əsər ilə R.Həmzətovun “Mənim Dağıstanım” və Cəlil Məmmədquluzadənin “Anamın kitabı” arasında oxşarlıq axtarmaq mübahisə doğurmur. Bu barədə fikir müəllifləri kifayət qədər haqlıdırlar. Lakin Sabir Rüstəmxanlının “Ömür kitabı” ilə O.Süleymenovun “Az-Ya” əsəri arasında paralel və kəsişən xətlərin müqayisəsində milliliyə, türkçülüyə, xalqa, vətənə, bir qədər də irəli getsək azadlıq və müstəqilliyə bağlılığın və xidmətin təzahürünü görə bilərik. Əgər O.Süleymenov əvvəl “az” sonra “ya” deməklə fikirlərini “dünya elm kürəsində” bişirərək Şumer -türk dili və tarixi əlaqələrinin, Şumer mədəniyyət izlərinin, bu mədəniyyətin dünya mədəniyyətinə təsiri məsələsini öyrənirdisə, türkün özünü tanıma və özünü tanıtma yolunda möhtəşəmlik nümayiş etdirirdisə və s., “Ömür kitabı”nda S.Rüstəmxanlı əvvəldə də sonda da Azərbaycan deməklə milli ideal axtarışlarını davam etdirir, bu axtarışların milli, tarixi, fəlsəfi, ictimai-siyasi, humanist və s. mahiyyətini iftxar doğuracaq səviyyədə açıqlaya bilir. Bütöv Azərbaycanın simvolu olan “Ömür kitabı”nda müəllif keçmişimizlə bu günümüz arasındakı əlaqələrin, baş vermiş tarixi hadisələrin mahiyyətini açır, Azərbaycanın tarixdə böyük və əhəmiyyətli roluna önəm verir. Oljas Süleymenov kimi, Sabir Rüstəmxanlı da fikirlərini “elm kürəsində” bişirərək tarixin bizə yönəldilən saxta yorumlarını darmadağın etməklə minilliklərin Azərbaycan həqiqətlərini üzə çıxarır. Elə bilirəm ki, “Ömür kitabı” ilə Sabir Rüstəmxamlı bir şeirində dediyi kimi, “zamandan keçən yox, zamanı özündən keçirən” milli tale daşıyıcısı və təəssübkeşi obrazında tariximizə, mənəviyyatımıza söykənməklə Tofiq Fikrətin təbirincə desək, “tarixi-qədim” simvolunda Azərbaycanın yaşamaq və yaşatmaq haqqını dünyaya bəyan etməyi bacarır:

Zaman məndən keçir, keçir durulur...

Dəyir sınaqların zərbəsi mənə,

Keçirdim tarixi əsəblərimdən

Dünənlə sabahın körpüsü mənəm

“Tarixi əsəblərindən keçirən”, dünənlə sabahın körpüsü olan Sabir Rüstəmxanlının tarixə müraciətlərinin başlıca məqsədi milli ehtiyaclarımızın ödənilməsinə hesablanır. “Göy Tanrı”, “Ölüm zirvəsi”, “Xətai yurdu”, “Difai fədailəri”, “Şair və şər” və s. irihəcmli Azərbaycannamə və tarixnamə nümunələrində ömrünü milli taleye bağlayan sənətkarın ürəyində yaşayan millət ruhunu görməmək mümkün deyil. Dərindən izlədikdə görürük ki, Vətən Sabir Rüstəmxanlının emblemidir. Lakin sənətkar təfəkküründə Vətən konkret coğrafiya anlamında torpaq, ərazi, məkan çərçivəsindən çıxaraq 21 Azər qanı kimi, Cavad xanın qətl yeri kimi, Ənəlhəq harayı kimi, Ağ atlı oğlan kimi, Misri qılınc və Çənlibel kimi, “Heydərbaba” dili və s. kimi böyük arenada həm sərhədləşir, həm də bayraqlaşa bilir.

Yol ver yurdun bayrağına,

Vaxtın, gücün, ölümün

Yendirə bilmədiyi,

Əyrilərin düz yoldan,

Döndərə bilmədiyi,

Bir haqq bayrağı var əlimdə

Kimsənin dağına qonmaz

Kimsənin yaxasına sancılmaz...



Sabir Rüstəmxanlının, Dinər “Qaragilə”

Ağlama, bəsdi

Zaman bu mahnının çəpəri olmaz –

misralarında da Vətənin ürəyindən keçənlərin şairin ürəyindən keçdiyini açıq-aydın görmək mümkündür. Lakin bu cür təqdimatda Vətən adı Vətənin özü qədər böyük və qədim olan (həm də bizim olan) Tarix adı ilə paralelləşir. Çünki Vətən Sabir Rüstəmxanlı üçün geniş anlamda böyük bir tarixdir, mücadilə dolu, hürriyyət və istiqlal nemətli böyük bir tarix. Böyük bir Vətən, böyük bir tarix anlamı sənətkarın baxışlarına hakim kəsildiyi üçün, “azadlığın ilk səngəri, tarixlərin şah əsəri” deyimindəki konkret məkan olan Təbriz də ümumiləşmə qazanır, tarixin qədim dövrlərindən çağımıza qədər olan olaylara işıq tutur. Qədim türk qəhrəmanlığının simvolu olan Oğuz xanın şərəfini uca tutan “Göy tanrı” romanının yazılmasını bu cür düşüncələrin təsiri hesab etmək olar. Sabir Rüstəmxanlı türk qəhrəmanlıq dastan tipini roman qəhrəmanı tipinə çevirərkən millətin tarixi, yaşayış yerləri, adət-ənənəsi, psixologiyası, inancları, həyata baxışları və s. ilkinliklərə vəfa nümayış etdirir. Oxucunun həm bədiiyyət, həm də tarixiliklə heyrətləndirilməsi Sabir Rüstəmxanlının əsərdə əldə etdiyi ən böyük nailiyyətlərindən biridir. Sabir Rüstəmxanlı Oğuz xanın timsalında göyü çadır, günəşi bayraq hesab edən, əlində qılınc yer üzündə ədaləti, harmoniyanı bərqərar etmək istəyən türk qəhrəmanlarının ümumiləşmiş obrazını canlandıra bilir. Bu da əlbət ki, romanın süjetində dayanan “Oğuznamə”lərlə bağlıdır. Ona görə də türk qövmünün mənşəyi ilə əlaqədar müəllif fikirləri “Oğuznamə” silsiləsində yer alan mifik, əfsanəvi və qismən də tarixi bilgilərlə üst-üstə düşür. Ancaq bir vacib həqiqətin üstündən sükutla keçmək mümkün deyil. Əgər “Oğuz kağan” dastanı da daxil olmaqla bütün “Oğuznamə”lər silsiləsi türkün fərqli tarix və mədəniyyət göstəricisi olmaqla tarixə bağlanıb tarixi əks etdirirsə (yaşayış, adət-ənənə, psixologiya, inanc, həyata baxış, dövlət və idarəçilik sistemi, ailə, məişət və s.), Sabir Rüstəmxanlı “Göy tanrı” romanında sadalanan dəyərlər fonunda daha irəli gedərək millətin itmiş yaddaşının bərpası və özünə qaytarılması yollarını müəyyənləşdirməyə çalışır, özümüzü tanımağın, özümüzü tanıtmağın vacibliyinə önəm verir. 92 illik ömrünün yalnız 21 ilini doğma vətənində keçirən, 71 ilini isə qərib Londonda mühacir həyatı yaşamaq zorunda qalan, vətəninin rus işğal fəryadlarını qalın-qalın romanlara köçürən müasir Krım-tatar ədəbiyyatının əvəzolunmaz nümayəndəsi Cengiz Dağcı öz yaradıcılığına belə bir yanaşma edirdi: “Mən tək olaraq Krımın yazarı deyiləm, amma Krımın faciələrini bütün gerçəklikləri ilə yalnız mən yaza bilərəm”. Bu məntiqi anlamaq çətin deyil. Düşünürəm ki, Sabir Rüstəmxanlının böyük tariximizi, eyni zamanda üzləşdiyimiz faciələri Cengiz Dağcı kimi bütün gerçəklikləri ilə yaza bilməsinin mənbəyini onun istedadi ilə yanaşı, cəsarətində, tariximizə, kökümüzə, milli ruhumuza, vətən taleyimizə ruhən bağlılığında, o cümlədən türkün ilk fatehlərindən olan, ədalət naminə müharibələrdən yorulmayan Oğuz Kağanın ədalətini, qılıncının hökmünü, Əhməd Yəsəvi ruhunu, Böyük Çöl konsepsiyasını, Turana gedən yolu öz taleyi kimi yaşamasında axtarmaq lazımdır. Bu mənada, yüksək vətəndaşlıq ruhu ilə Gəncə xanı Cavad xan haqqında qələmə alınan “Ölüm zirvəsi”ni Sabir Rüstəmxanlının Vətənə və dövlətçiliyimizə xidməti, eyni zamanda millətimizin torpaq uğurunda, bütövlük uğurunda əzmkarlığının, düşmənə əyilməzliyinin nümunəsi, amma ən əsası rus işğalına qarşı Sabir Rüstəmxanlınlın ədəbi-tarixi-fəlsəfi üsyanı kimi dəyərləndirmək olar. Çünki müəllif 2020-ci ilin 44 günlük Zəfər tarixinə qədər müxtəlif dövrlərdə torpaq və dövlətçilik itkilərimiz sırasında rus işğalına tab gətirməyən Cavad xanın şəhidliyi timsalında namusun, şərəfin, məğrurluğun, mübarizliyin obrazını yaradır. Akademik İsa Həbibbəylinin sözləri ilə desək, “roman sanki milli müstəqilliyin açarını – tarixi hünər və Vətən uğrunda şəhid olmağın zirvəsini müasir oxucuya tanıdır. Cavad xan əsərdə müstəqil olmaq, tarixən Azərbaycana məxsus olan torpaqların Azərbaycan olaraq qalmasının tərəfdarıdır. O, torpaqları xoşluqla, vuruşmadan düşmənə təhvil verməyi namus və şərəfdən kənar hesab edir. Romanda baş verən tarixi hadisələr eyni zamanda 1990-cı illərdə, müasir dövrdə müstəqil Azərbaycan ətrafında cərəyan edən hadisələri də dərk etməyə kömək edir”.

Cavad xanın rus işğal siyasətini həyata keçirən general Sisyanova ünvanladığı “Gəncəyə ancaq mənim meyitimin üstündən keçib daxil ola bilərsən” - sözləri təkcə onun qətiyyəti, torpaq sevgisi, mübarizliyi, cəsarəti və s. kimi yox, həm də qalibiyyəti kimi xarakterizə etmək daha düzgün olar.

Çünki XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlləri Türkiyə türk ədəbiyyatının görkəmli ədəbi simalarından biri Əbdülhəq Hamidin “Əşbər” əsərinin baş qəhrəmanının torpaq, vətən uğrunda mübarizəsi və qürurlu ölümündə məğlubiyyətin yox, qələbənin izharı eyni taleli obraz kimi Cavad xanın haqqında da bu cür fikir formalaşdırmağa imkan verir.

Sabir Rüstəmxanlının “Ölüm zirvəsi” romanında olduğu kimi, Ə.Hamidin “Əşbər” əsərinin də mərkəzi xəttində vətənpərvərlik duyğularının tərənnümü, ədalətsiz fatehlərə qarşı mübarizə, torpaqların yadellilərdən qorunması ideyası dayanır. Lakin hər iki əsər arasında əsaslı fərq zaman və məkan müxtəlifliyidir. Ə.Hamid Avropanın Şərq işğal maraqlarında Türkiyənin hədəf olduğunu bilsə də, ”Əşbər” əsərində Avropanın işğal maraqlarını uzaq Hindistana-Pəncaba köçürür. Zaman olaraq da XIX əsr tarixi Makedoniyalı İsgəndər dövrü ilə əvəzlənir. “Əşbər” əsərində müəllif Əşbərin rəhbərliyi ilə vətənpərvər igidlərin işğalçı İsgəndər ordularına qarşı mübarizə meydanına atıldıqlarından, onların şücaətlərindən bəhs açır. Bu vəziyyətdə Ə.Həmid həm Əşbərin, həm də Pəncab igidlərinin vətənpərvərlik qüdrətlərinin bütün gözəllik və incəliklərini ortaya çıxara bilir (Sabir Rüstəmxanlının “Ölüm zirvə”sində olduğu kimi). Əşbərin yeganə idealı Vətəni qorumaqdır. Cavad xan kimi, o da Vətən naminə hər şeyi qurban verməyə hazırdır.

Son anda hər iki əsərdə biz işğalçı orduların əhalini qılıncdan keçirdikləri, özləri ilə böyük fəlakət gətirdikləri səhnələrinin şahidi oluruq. Hər iki müəllif bu faciə anlarını təsirli boyalarla əks etdirir. Lakin Ə.Həmid də, Sabir Rüstəmxanlı da düşmənin uğurunu millətin məğlubiyyəti kimi qələmə almır. Çünki Əşbərin də, Cavad xanın da mübarizəsi haqq işidir. Həm Ə.Həmid, həm də Sabir Rüstəmxanlı yeni dövr, yeni mərhələ üçün daha orijinal, daha səciyyəvi olan ideyalar formalaşdırmağı bacarır: “Haqq işi uğrunda mübarizədə ölüm var, məğlubiyyət yoxdur. Bu mübarizədə ölümün özü də qələbədir”. “Ölüm zirvəsi” romanında Sabir Rüstəmxanlı işğalçı baxışları ilə vətənpərvər baxışlar paradoksallığında ortaya atdığı daha bir başqa fikir filosofanə yanaşma təsirindədir. “Zəfər və heç” - Yəni haqq işi uğrunda ölüm zəfər, ədalətsizliyin, işğalçılığın qələbəsi isə heç.

Elə bilirəm ki, türk dünyamızın böyük yazıçısı Çingiz Aytmatovun totalitar maraqlarla mübarizədə qalib gələ bilməyən milli maraq qəhrəmanları ilə Sabir Rüstəmxanlının Cavad xanı arasında oxşarlıq axtarmağa dəyər. Çünki Çingiz Aytmatovun totalitar maraqlarla milli maraqların toqquşması səhnələrində (“Ağ gəmi”də, “Əlvida Gülsarı”da, “Əsrə bərabər gün”də və s.) qalibiyyət qazana bilməyən obrazlarının simasında milli ideyaların yaşadılaraq sonrakı mərhələyə ötürülmə təşəbbüsü işğala, əsarətə qarşı qətiyyətli mübarizəsi, düşmənə nifrəti, milli qüruru və s. keyfiyyətləri ilə obrazlaşan Cavad xanın ölum zirvəsinin mahiyyətində dayanan milli ideyanın gələcək nəsillərə ötürülmə fəlsəfəsi ilə üst-üstə düşür. Sabir Rüstəmxanlı “Ölüm zirvəsi” romanında tarixi mövzuya müraciət etməklə Cavad xanın timsalında Gəncə igidlərinin vətənpərvər duyğularını ifadə etmiş, yeni dövr, yeni ədəbiyyat üçün səciyyəvi olan vətən naminə şərəfli ölüm idealını ortaya atmışdır.

Bu gün inamla demək olar ki, Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı müstəqilliyimizə, dövlətçiliyimizə, millətimizə xidmətin xüsusi nümunəsi və ədəbi simfoniyasıdır:

Başımızın üstündə dalğalan, dev bayrağım!

Yarı torpaq, yarı göy, yarı alov bayrağım!

Dalğalan, qöy havanla Bakımız küləklənsin,

Düşmənin gözü çıxsın, sevənlər ürəklənsin!

Sən Günəşə qalxsan da, bu torpaqdı beşiyin,

Daha sənə əl çatmaz dursalar da qəsdinə

Bu gün azadlığımsan Bakının göylərində,

Sabah da bütövlük ol, ucal Təbriz üstündə!

Təbrizdən söz düşmüşkən, Azərbaycanın siyasi-inzibati baxımdan parçalanması və müxtəlif dövlət subyektlərinin tərkibinə daxil olması Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının ən ağrılı mövzularından biridir. Xüsusilə, Cənubi Azərbaycan itkimizin haray və fəryadları onun poeziyasının aktual istiqamətlərindəndir. Azərbaycanın parçalanmasına etiraz mövzusu Sabir Rüstəmxanlının vətənpərvərlik mövqeyinin göstəricisi, o cümlədən baş vermiş hadisələrin həyati, tarixi anlamda dərki və qiymətləndirilməsidir. Bu həm də Azərbaycan xalqının tarixi gerçəklik, gələcək arzu və istəklərinin əksi, bütöv Azərbaycana inamı baxımından da xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Bu yurd türkün torpağı! İzləri itmir hələ!

Əkdiyin şər toxumu göyərib bitmir hələ,

Fikrin Sasanilikdən bəriyə ötmür hələ -

Anlamırsan millətlər önündə kəniz deyil!

Təbriz sənə inanmaz! İnansa Təbriz deyil!



Firdovsinin sözü də tarixdən bir namədir,

Türkün böyüklüyündən qəzəblənib nə dedi?

Yazdığı həm “Şahnamə”, həm də “Turannamə”di,

Ey sonumu gözləyən, türk gün altda buz deyil,

Əriyib suya dönməz! Ərisə Təbriz deyil

Bu zənciri qıracaq! Dözümü sonsuz deyil!

Şübhə yoxdur ki, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı özünün dəyərli poeziyası, bədii nəsri və publisistikası ilə bundan sonra da Azərbaycan xalqına, Azərbaycan dövlətçiliyinə, Vətənimizə və ədəbiyyatımıza xidmət göstərəcək, ədəbiyyatımızın parlaq səhifələrindən birinə çevriləcəkdir.

Elman Quliyev
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin professoru, Türkoloji mərkəzin Türk bölməsinin müdiri ]]> Mehemmed Tue, 12 May 2026 11:58:16 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18266 https://manera.az/index.php?newsid=18266 ]]>
Akademik Nizami Cəfərovun Dr. Şəhla Aslanın bu günlərdə çapdan çıxan “Dil, Kimlik, Vətən” kitabı haqqındakı yazısını təqdim edirik.
***
Gənc olmaqla yanaşı, həm də istedadlı tədqiqatçı olan Dr. Şəhla Aslanın bu kitabı iki baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Birincisi, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı müasir Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olmaqla yanaşı, dövrün ictimai-siyasi hadisələrinə həssas münasibəti və güclü milli təəssübkeşliyi ilə seçilən böyük sənətkardır. Onun dillə bağlı düşüncələrinin – millətin həm əsas, həm də ən görünən dəyərlərindən biri olan ana dili ilə bağlı mülahizələrinin – bədii, publisistik və müəyyən qədər dramatik aspektlərdə sistemli şəkildə tədqiqi xüsusi elmi əhəmiyyət daşıyır.
Bu məsələ yalnız Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı ilə məhdudlaşmır; eyni zamanda XX əsrin 60–80-ci illərində Azərbaycan xalqının milli özünüdərk prosesinin ümumi mənzərəsini əks etdirir. Həmin dövrün əhvali-ruhiyyəsi və mənəvi ovqatı ən dolğun ifadəsini məhz bu kimi sənətkarların yaradıcılığında tapmışdır ki, onların ön sıralarında Sabir Rüstəmxanlı dayanır.

Sabir Rüstəmxanlı dil məsələsinə varislik prinsipi çərçivəsində yanaşır. O, özündən əvvəlki böyük sənətkarların ana dili ilə bağlı baxışlarını davam etdirir. Bu mənada, xüsusilə Bəxtiyar Vahabzadənin müəyyən etdiyi ideya xəttinin onun yaradıcılığında müasir dövrə uyğun şəkildə davam etdirildiyini müşahidə etmək mümkündür.



Bu proseslərin və hadisələrin məhz Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı əsasında sistemli və ardıcıl şəkildə tədqiqi mühüm elmi nailiyyətdir və bu, müəllifin kitabının üstün cəhətlərindən biridir. Kitabın digər mühüm cəhəti isə ondan ibarətdir ki, Dr. Şəhla Aslan yalnız tədqiqatçı mövqeyindən çıxış etmir, eyni zamanda mənsub olduğu nəslin elmi-akademik düşüncəsində milli kimlik məsələsinə münasibəti də ifadə edir.

Burada yalnız Sabir Rüstəmxanlının dilə münasibəti deyil, həm də onun təmsil etdiyi nəslin ideyalarına müasir gənc ziyalı nəslin necə yanaşdığı, bu ənənəni necə dərk etdiyi və hansı analitik səviyyədə şərh etdiyi aydın şəkildə göstərilir. Bu isə əsərin həm elmi, həm də ideoloji baxımdan aktuallığını daha da artırır.

Bu kitab son illərdə Azərbaycan türkcəsi və ümumilikdə cəmiyyətin bu məsələlərə münasibəti ilə bağlı oxuduğum sanballı tədqiqatlardan biridir. Əminəm ki, bu nəşr geniş rezonans doğuracaq və həm də görkəmli şairimizin 80 illiyi münasibətilə ona göstərilən mənəvi ehtiramın, qədirşünaslığın ifadəsinə çevriləcəkdir. Çünki Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı və düşüncə sistemi onun zəngin mənəvi irsinin layiqli şəkildə tədqiq olunmasını və qiymətləndirilməsini zəruri edir.

Akademik Nizami Cəfərov,
Atatürk Mərkəzinin direktoru

]]> Mehemmed Wed, 06 May 2026 19:25:08 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18262 https://manera.az/index.php?newsid=18262 ]]>

Manera.az Aqşin Yeniseyin Sabir Rüstəmxanlının 80 yaşına ithaf etdiyi “Keçmişdəki gələcəyin şairi” yazısını təqdim edir.

Mirzə Fətəli Axundov dünyaya baxıb komediya görürdü, Cəlil Məmmədquluzadə dünyaya baxıb qaranlıq görürdü, Mirzə Ələkbər Sabir dünyaya baxıb zülm görürdü; hər bir yazıçı, şair dünyaya baxanda nə görürsə, onun ədəbiyyatını yaradır. Bəs 80 yaşını qeyd edən Sabir Rüstəmxanlı dünyaya baxanda nə görüb? İkiyə bölünmüş bir ölkə, assimilyasiya uçrumunun qırağında dayanmış bir xalq, həm də bu ölkə və xalq müstəmləkələşdirilib. Sabir Rüstəmxanlı əlinə qələm aldığı gündən “çoxdarlıqda uçrumdan qoruyan” uşaq kimi bu assimilyasiya uçrumunun qırağında dayanıb və o uçrumun qırağından gördüyü ölkəsinin azadlığı uğrunda mübarizə aparıb. Biz indi onun ədəbiyyatının arzuladığı və arzusunu gerçəkləşdirdiyi bir Azərbyacanda yaşayırıq.

Ədəbiyyatda milli məsələ həll olunmadan bəşəri məsələnin həllinə keçmək mümkün deyil. Əvvəlcə özünə umac ova bilməlisən ki, sonra başqalarına əriştə də kəsə biləsən. Üçüncü Dünya ölkələrində milli kimlik, millətin və dövlətin ortaq simasının yaranması, təhsilin və hüququn mənəvi prosesə çevilməsi və s. kimi modern çağa yönəlik milli məsələlər həll olunmamış qaldıqca bəşəri mövzulardan yazmaq üçün cəmiyyətdə yazıçının, şairin missiyasını öz üzərinə götürən ictimai-siyasi qurumlar peyda olmalıdır. Bunun ən yaxşı nümunəsini Alberto Manquel yazıb “Borxesin evində” kitabında. Gözləri tutulan Borxesə dörd il kitab oxuyan Manquel yazır ki, Borxes nəinki yaşadığı Buenos-Ayres şəhərinin, nəinki yaşadığı Argentinanın gündəmi, dərd-səri ilə maraqlanırdı, ümumiyyətlə, yaşadığı dünyanı tamam unutmuşdu. Onun üçün maraqlı olan Nil pələngləri idi, səhra idi, Kiplinqin kitabları, cürbəcür ensklopediyalardakı məlumatlar idi. Borxes maraqlanmasa da əvvəlcə bütün Buenos-Ayres, sonra bütün Argentina, daha sonra bütün dünya Borxeslə maraqlandı. O, heç kimi görməsə də, görmək istəməsə də, hamı onu gördü, görmək istədi. Bu, ona görə baş verdi ki, Borxesi Argentinada milli məsələlərin həllindən azad edən ictimai-siyasi institutlar formalaşmışdı. Sabir Rüstəmxanlının timsalında Azərbaycan yazıçısı və şairləri heç vaxt belə bir lüksə sahib olmadılar. Onlar milli problemlərin dalınca gah şimala, gah cənuba yüyürdülər; dünyanın onlarla, onların dünya ilə görüşmək imkanı olmadı.

Ümumiyyətlə, sənət adamlarının, yaradıcı şəxslərin boynuna haqsızlıq, ədalətsizlik mücahidi olmaq öhdəliyini qoyan marksizm ideologiyası idi. Maarifçilik hərəkatıyla başlayan modern çağ kilsəni dövlətdən və sosial həyatdan uzaqlaşdırandan sonra dini həmrəyliyin xaosla nəticələcəyindən qorxan burjua sənət, ədəbiyyat adamlarını, bir növ, sekulyar rahiblər olaraq öz yanlarına almışdılar. Marksistlər burjuanın bu sekulyar gücünü parçalamaq, sənəti, ədəbiyyatı siyasi-ideoloji alət olaraq marksizmin xalqa yoluxdurulmasında istifadə etmək üçün yazıçıları, şairləri, bəstəkarları söyə-söyə, aşağılaya-aşağılaya sola, aşağı təbəqələrin yanına dəhmərləyirdilər. Lenin-Stalin cütlüyü daha “səmimi” idi; inqilabın rahibi olmaq istəməyən sənət, ədəbiyyat, elm adamlarını ya Sibirə sürgünə göndərir, ya dəlixanaya salır, ya da qısa və konkret; həbsxana zirzəmilərində güllələyirdilər. Elə ki, Qərbdə haqq və hüquqları müdafiə edən institutlar formalaşdı yaradıcı adamların haqsızlıqdan, ədalətsizlikdən dəm vurması yaradıcılığa dəxli olmayan havayı pərəstişkarları ovlama hiyləgərliyi kimi qələmə verildi və bu gün haqq və hüquqların beşiyi olan ölkələrin yazıçı və şairləri qlobal siyasətin törətdiyi haqsızlıq və ədalətsizliyə belə biganədirlər. Sabir Rüstəmxanlı müstəmləkəçiliklə mübarizə aparanda millətin sözünü deyə bilən şairdən, yazıçıdan başqa heç kimi yox idi. O heç vaxt öz ölkəsinin kirpilərini qoyub Nil pələngləriylə maraqlana bilməzdi.

Üstəgəl, Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında Ezopa, ezopçuluğa rast gəlmək də mümkün deyil. Ədəbiyyatımızda yayğın olan “şair bu misrada bunu demək istəyib” kəhanəti Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığına yad bir bəraətdir, onun yaradıcılığında şair nə demək istəyirsə, elə onu da deyir. Sabir Rüstəmxanlıya millətçi demək olarmı? Olar! Amma necə bir millətçi? Bu suala çavab vermək üçün biz ingilis intellektualı Terri İqletonun “Tanrının ölümü və mədəniyyət” kitabında millətçilik haqqında yazdıqlarına göz gəzdirməliyik: “İdealizm dini inancın ən uğurlu müasir təzahürlərindən birinin – millətçiliyin yaradılmasında rol oynadı. Millətçilik romantizmin yaratdığı bir hərəkat idi.

Mədəniyyət anlayışı ilk dəfə… millətçilikdə mövcud dərinliyinə və əks-sədasına çatdı… Romantik millətçilikdə millət Tanrı kimi müqəddəs, özgür, bölünməz, başlanğıcsız və əbədidir; varlığın təməli, kimliyin mənbəyi, insan birliyinin mənşəyi, mülkiyyətsizlərin müdafiəçisi və uğrunda ölməyə dəyər bir səbəbdir. Ləyaqətli ayinlərlə şərəfləndirilməli bir prinsipdir; müqəddəslərin, şəhidlərin, hörmətli insanların və totemik qəhrəmanların panteonuna həyat verir. Tanrı öz yaradılışını aşdığı kimi, millət də hər bir fərddən müqayisəolunmaz dərəcədə böyükdür; amma -və yenə də Xristian ilahiyyatında olduğu kimi – fərdi kimliyin mərkəzindədir”.



Düşünürəm ki, Sabir Rüstəmxanlının millətçi ruhunu İqletondan daha mükəmməl şəkildə ifadə edə bilməyəcəyəm. O, milləti tanrı kimi görən idealist-romantikdir və bu tək olmayan tanrının səsi yalnız mədəniyyətdə eşidilir. Bu tanrı başqalarını aşağılayaraq özünü ucaltmır, əksinə, aşağıdakıları dartıb öz bərabərinə qaldırmaq istəyir.

Amerikalı ədəbiyyatşünas Fredrik Ceymison “milli alleqoriya” dediyi şeyi belə izah edir ki, Üçüncü Dünya ölkələrinin ədəbiyyatları mütləq şəkildə milli məsələyə diqqət yetirir. Bu ölkələrin ölkə, millət, kimlik kimi problemləri hələ ki, həll olunmamış bir coğrafiyada doğulub boya-başa çatan personajlarının acısı, sevinci, bir sözlə, bütün həyatı öz xalqlarının, ölkələrinin taleyindən azad deyil. Ona görə də bu personajların hekayələri və tarixçələri, əslində, onların öz millətləri, xalqları ilə bağlı alleqoriyalardır. Siyasət, kollektiv tarix və şəxsi təcrübə mütləq şəkildə bu ölkələrin mətnlərində istər-istəməz iç-içə keçir. Üçüncü dünya mətnləri milli alleqoriya şəklində siyasi bir üsluba sahibdir; fərdi qəhrəmanın taleyi həmişə üçüncü dünya mədəniyyətində və cəmiyyətində mübarizə aparan toplumun alleqorik ifadəsidir. Bunun ən gözəl nümunəsi Salman Rüşdünün “Gecəyarısı uşaqları” romanıdır.

Yəni Ceymison deyir ki, Ücüncü Dünya ölkələrinin bəşəri ədəbiyyat yaratması üçün milli məsələlər həll olunmalıdır. Biz ədəbiyyatda hələ ki, milli problemlərimizi çək-çevir etməklə məşğuluq. Böyük ədəbiyyata gedən yolun başlanğıcındayıq. Ola da bilər ki, biz əbədi olaraq bu başlanğıcda ilişib qalaq. Heç o böyük ədəbiyyat okeanına çıxış əldə edə bilməyək. Çünki ədəbiyyatımızın problem kimi gördüyü mənzərəni cəmiyyətimiz öz mədəniyyəti kimi qəbul edir. Sabiri, Cəlili, Hacıbəylini, Axundovu “ölməyə” qoymayan da bu kütləvi düşüncə tərzidir.

Fredrik Ceymisona görə, bizim kimi ölkələrdə vətəndaşın, yaxud fərdin öz xalqından, dövlətindən azad olmuş kədəri, sevinci yoxdur. Kollektivdən arınmış “müstəqil kədərlər”, “müstəqil sevinclər”, “müstəqil talelər” olmadığı üçün onları ifadə edən ədəbiyyatda da “müstəqil üslublar” yoxdur. Hamının ya “Madam Bovari”, ya “Cahandar ağa” olduğu cəmiyyətdə üslubun kütləviləşməmək şansı sıfıra bərabərdir. Üslubun kütləviləşməsi dili də kütləviləşdirir. Kütləvi dil isə kütləvi düşüncə yaradır. Bu isə öz növbəsində yazıçı ilə oxucu arasında fərqi aradan qaldırır. Müəllifin özü yox, dili “ölür”. Bu gün azərbacyanlı müəllifin yerli oxucunun marağını cəlb etməməsinin səbəbi hər ikisinin eyni dilə, eyni düşüncəyə, eyni kədərə, eyni sevincə, eyni taleyə sahib olmalarından irəli gəlir.

Azərbaycanda sayı on milyon olan bir nəfər yaşayır!

Bu milli mənzərə müstəmləkiçilik siyasətinin yaratdığı “həmrəylikdir”, daha doğrusu, həmrənglikdir. Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı bu həmrəngliyin içində hələ sovet dönəmində boy göstərirdi. Onun Əli bəy Hüseynzadədən miras aldığı türkçülük məfkurəsi şeirləri vasitəsilə bu həmrəngliyin üstünə qan kimi sıçrayır, bu ideoloji həmrəngliyin çörəyini yeyənləri narahat edirdi. Onlar hər yerdə bütün Sabir və Sabirkimilərin bu millətin gələcəyinə aid arzularını məsxərəyə qoyur, bu arzuların heç vaxt gerçəkləşməyəcəyi ümidsizliyini yayırdılar, eynən Avropada maarifçiləri ələ salan kilsə sxolastikləri kimi. Halbuki maarifçilərin Avropa üçün arzuladığı gələcəyin təməli məhz kilsədə qoyulmuşdu. Sabir Rüstəmxanlı ilə eyni yaşda olan Britaniya tarixçisi Conatan İzrael yazır ki, maarifçilik hərəkatının təməli Orta əsrlərin teoloji mübahisələrində atılırdı. Bu mübahisələr xristianlığın Avropa xalqları üzərindəki mütləq gücünü zəiflətdi və on səkizinci əsrdə əksəriyyəti burjua təmsilçisi olan maarifçilərin tanrını təkləməsinə şərait yaratdı. Yəni maarifçilik oxu kilsədən atılmışdı, maarifçilər o oxun arxasınca gedirdilər. Türkçülük, turançılıq oxu da Asiyada çoxdan atılmışdı, Sabir Rüstəmxanlı da bu oxun arxasınca gedənlərin, bu yolda canını fəda edənlərin iziylə yola çıxmışdı. Bu iz onu keçmişə aparırdı, gələcək onu keçmişdə gözləyirdi. Necə ki, Avropa maarifçiləri öz ideyalarının arxasınca gedib qədim Romaya çıxdılar. Avropanın gələcəyi qədim Romada İsanın yırtıq kəfəninin altında ört-basdır edilmişdi. Avropa gələcəyini qədim Romanın xarabalıqları üzərində inşa etdi. Xristianlıqdan aldığı mirasdan isə tikinti avadanlığı kimi yararlandı. Keçmişdəki gələcək nə deməkdir? Gəlin bu suala cavab verməyə çalışaq.

Hər bir gələcəyini düşünən insan öncə “mən kiməm” sualına cavab verməyə məhkum olduğu kimi, gələcəyini düşünən hər bir millət də əvvəlcə bu suala cavab verməlidir: “Biz kimik?” Bu yerdə Qustav Yunqun arxetip və kollektiv təhtəlşüur anlayışlarını yada salmasaq cavabımız qüsurlu ola bilər. Yunqa görə, hər bir fərd kimi, hər bir xalqın, cəmiyyətin də özünəməxsus təhtəlşüuru mövcuddur və bu kollektiv təhtəlşüur gördüyümüz yuxular, görüntülər və ya duyğular olaraq şüurumuzda üzə çıxa bilən, mədəniyyətimizdə, tariximizdə, simvolik təcrübələrimizdə özünü göstərən, nə zaman mövcud olduğunu bilmədiyimiz arxetiplərdən ibarətdir. Bu arxetiplərin bəziləri bütün insan mədəniyyətlərində ortaq olan simvollar və mövzulardır. “Biz kimik” sualına cavab vermək istəyən hər bir millət özünün milli kimliyini tanımaq üçün mütləq bu kimliyi yaradan arxetiplərini tanımalıdır. Çünki milli şüurumuzun üzərində dayandığı zəmin milli arxetiplərdir.

Yunqa görə, əsas kimliyimiz personamız (başqalarına göstərdiyimiz zahirimiz) deyil, arxetipimizdir, batinimizdir. Öz arxetiplərini tanımayan xalq assimilyasiya olmuşdur demək. Sabir Rüstəmxanlı öz yaradıcılığında eynən Oljas Süleymanov, Çingiz Aytmatov, Oktavio Paz kimi doğma xalqının arxetiplərinə üz tutur, gələcəyə keçmişin dərinliklərindən, şuüra təhtəlşüurdan səslənir. Bir şairin missiyası da elə budur: təhtəlşüuru şüura tərcümə etmək, yuxunu gerçəyə çevirmək, kölgələrə bədən qazandırmaq. Ştefan Şvayq yazırdı ki, yalnız bir adamın – Rotterdamlı Erazmın ömrü kifayət etdi ki, müasir Avropa mədəniyyəti yaransın. Müstəqilliyin bu bir qərinəlik dövründə imzası tanınan müəlliflərin də, içi özüm qarışıq, demək olar ki, hamısının mətnində Sabir Rüstəmxanlının görünən və görünməyən izlərinə rast gəlmək mümkündür. Çünki Sabir bəyin istər şeirləri, istərsə nəsr əsərləri bizə yenə Terri İqletonun sözlərini xatırladır: “Biz aslanın aslan təlimçisindən güclü olduğunu bilirik. Təlimçi də bunu bilir. Problem aslanın bunu bilməməsidir”. Sabir Rüstəmxanlının bütün yaradıcılığı, həyatı məhz aslana öz gücünü tanıtmaq, başa salmaq olub.

Millətçilik, tarixi şüur, kulturalizmin banilərindən və fəlsəfədə linqvistik transformasiyanın əsas iştirakçılarından biri olan Herder tarixdəki irəliləyişi təsbit edərək yazırdı ki, hər bir millət öz ahəngində və öz üslubunda inkişaf edir. Vahid ahəng və vahid inkişaf xətti yoxdur. Hər bir xalq özünü dərk etmək üçün özünəməxsus yolu tutmalıdır. Başqasının yolu ilə getmək, sadəcə, mümkün deyil. Sabır Rüstəmxanlı öz həyat və yaradıcılığı ilə millətə öz yolunu göstərdi. Onun “Ömür” kitabı Azərbaycan xalqının memuarıdır, necə ki, Oktavio Pazın “Tənhalıq labiriti” kitabı Meksika xalqının ömrüdür. Bu cür kitabları yazmaq üçün ictimai-sosial mühəndislik bacarığı tələb olunur. Həyatdan qopmuş akademik heyət üzvləri, adətən, millətin yanan barmağını görməzdən gəlirlər. Onlar daha çox adlarını kağız üzərində daha uzun göstərən titulların, elmi rütbələrin, qonşu bağrı çatladan karyera yarışlarının sayılıb-seçilən sərgərdanlığı içində ömür sürürlər. Elmin, fəlsəfənin, ədəbiyyatın özü ilə deyil, daha çox siyasəti ilə məşğul olan bu cür rütbəli ziyalılar tarixin yazılmasında deyil, üzünün köçürülməsində daha çox canfəşanlıq edirlər.

Alman mütəfəkkiri Herder, bəlkə də, buna görə tarixi siyasətçilərin deyil, şairlərin, peyğəmbərlərin, xəyalpərəstlərin yazdığını iddia edirdi. Şairlər, peyğəmbərlər, xəyalpərəstlər dövlətlərin deyil, xalqların tarixini yazırlar, siyasətçilər bu tarixin praktikasıyla məşğul olanlardır. Siyasətçilərin tapılmayan vaxtında meydana çıxıb siyasətlə məşğul olan Sabir Rüstəmxanlı böyük mədəniyyətin bu formulunu heç vaxt unutmadı: Mifologiyanın üzərində din, dinin üzərində fəlsəfə, fəlsəfənin üzərində ədəbiyyat, sənət! Bu ardıcılıq pozulduqda mədəniyyət şikəst olur. Ona görə də ingilis şairi Hyum ədəbiyyatı, sənəti qabından daşıb tökülmüş din adlandırırdı, Hegel sənəti fəlsəfənin ətəyində görürdü, Drukhaym isə yazırdı ki, sənət, ədəbiyyat dinin instrumental alt qatıdır. Sabir Rüstəmxanlı mifologiya dedikdə yer üzündə hələ heç nə olmayanda sahilsiz sularda tək-tənha yaşayan Ağ Ananı görür, din dedikdə, tenqriçiliyə tapınır, ədəbiyyat, sənət dedikdə, dünya boyunca at çapan türk ruhunun səsini eşidir. Bütün bunlar nədən ötrüdür, görəsən? Nə ehtiyac var gözlə görülməyən, əllə tutulmayan bu qədimliyə?

Alman idealist şair filosofu Hölderlin parçalanmış bir milləti birləşdirmək üçün ortaq bir mifə, yaxud miflərə ehtiyac olduğunu vurğulayırdı. Böyük Fransa İnqilabından sonra ortaya çıxan alman idealizmi məhz bu işlə məşğul idi; parçalanmış alman xalqını birləşdirmək üçün ortaq mif və miflər yaratmaq. Ancaq alman siyasətçilər alman filosofları yanlış anladılar; mifi balta kimi istifadə etdilər. İsanın xaçını söküb taxtalarından milli mifologiyanın faşist svastikasını düzəltdilər. Mif yolunu azdı və fəlakət törətdi. Avropa aydınları gələcəkdə belə fəlakətlərin baş verməməsi üçün mifin xəmirinə ədəbiyyat, sənət qatmağın vacibliyi haqqında qalın-qalın kitablar yazdılar. Mif yalnız sənətlə, ədəbiyyatla siam əkizi kimi bir yerdə doğulanda öz millətinə və insanlığa xidmət edə bilərdi.

Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında bu fəlsəfi tezis, sanki, anadangəlmədir, gənc şair Rəşad Nağının təbirincə desəm, badəhətəndir.

Yenə gəlib şairə çıxdıq.

Şlegel deyirdi ki, şeir respublikaçı bir nitqdir, hər sözünün azad bir vətəndaş olduğu nitq”.

Şeir dilin azadlığıdır.

Dili azad olmayandan şair olmaz.

Sabir Rüstəmxanlı dili azad olan şairdir.

Biz azad vətəndaş olmağı da onun şeirlərindəki sözlərin azadlığından öyrənəcəyik…

Daha.az
]]> Mehemmed Mon, 04 May 2026 06:57:52 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18257 https://manera.az/index.php?newsid=18257 ]]>
(Oxucularıma və qələm dostlarıma minnətdarlıq hissi ilə)


Azərbaycanın haqq savaşında qələbəsi, ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yekunlaşan Vətən müharibəsinin yaratdığı reallıqlardan biri kimi, böyük bir mirasa – erməni kilsəsinin əsarətindən qurtulan alban məbədlərinə varis çıxan, Şərqi Qafqazın qədim, köklü sakinlərindən olan azsaylı udi xalqının mənəvi dəyərlərini tərənnüm edən “Xudavəng əfsanəsi” kitabının ana xəttini sevgi povesti təşkil etsə də, əsər əslində milli kimliyin, mənəvi kökə qayıdışın və eyni zamanda Azərbaycan multikultural mühitinin ədəbi modeli kimi çıxış edir.

Povestin qəhrəmanı milliyyətcə udi olan gənc rahibdir və o, bərpa edilməkdə olan Alban Apostol Kilsəsinin tənəzzül edən Erməni Qriqorian Kilsəsini nüfuzda üstələməsinə xidmət etməyi özünə həyat kredosu seçib. Lakin o, subaylıq andı içməklə, Allaha olan sevgisi ilə müsəlman ailənin qızı olan sevgilisinə məhəbbətini əks qütblərə qoyub və uzun müddət bu paradoksun əzabını yaşayır.

Toyları yasa, sevinci kədərə çevirən bədbəxt təsadüflər ard-arda baş verərək, cəmiyyətdə Xudavəng monastırını tərk edən erməni keşişin etdiyi bədduaya batil inanc yaradıb və iş elə gətirib ki, “tilsimi” qırmaq öhdəliyi məhz gənc rahibin üzərinə düşüb. Buna nail olmaq üçün görünən yol odur ki, rahib iffət andını pozub evlənməli, sevdiyi qızla dini nikahını bədduanın hədəfi olan Xudavəng kilsəsində kəsdirməlidir. Hərçənd, sevənlərin qovuşması yolunda rahibin şəxsi tabu kompleksindən başqa mənəvi-psixoloji, mental baryerlər, təxribat xarakterli əngəllər də var. Əsrlərin yuxusundan Qələbə müjdəsi ilə oyanan mifik personaj kimi təsvir olunan Müqəddəs Ruh gənc rahibin yuxularına qonaq olur və onun qarşılaşdığı maneələrin dəf olunmasına kömək edir...

Alban-Udi Xristian Dini İcmasının maliyyə vəsaiti hesabına “Qanun” nəşriyyatında çap olunan kitaba görkəmli ictimai və din xadimi Robert Mobili, gürcü əsilli şair-tərcüməçi Giya Paçxataşvili, gənc ədəbiyyatşünas alim Tural Adışirin, tanınmış jurnalist, mədəniyyət yazarı Vüqar İmanov, “Kür-Araz” qəzetinin baş redaktoru Elçin Nəsib müsbət rəylər bildirsələr də, nüsxələri M.F.Axundov adına Milli Kitabxanaya, AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasına, Prezident Kitabxanasına, C.Cabbarlı adına Gənclər Kitabxanasına, F.B.Köçərli adına Uşaq Kitabxanasına və başqa nüfuzlu biblioqrafik mərkəzlərə verilmiş bu əsərin ictimaiyyətə təqdimatı yubanmışdı.

1 May 2026-cı il tarixdə Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsinin tabeliyindəki Sabirabad Mərkəzi Kitabxanasının təşkilatçılığı ilə “Hophopnamə” Kitab Mərkəzində baş tutan, müəllifi olduğum “Mənə Şəhrizadın nağılın danış” (“Şərq-Qərb” nəşriyyatı, 2025) və “Xudavəng əfsanəsi” (“Qanun” nəşriyyatı, 2026) kitablarımın təqdimat mərasimində gənc oxucuların (əsasən, Sabirabad Sosial-İqtisad Kollecinin tələbələri) tədbirin gedişində mənə ünvanladıqları heç də şablon olmayan sualların hər biri idman termini ilə desək, məni noqdauna salmışdı. Ekspromt cavablar istəyən sual yağışına tutulduğum həmin anlar yalnız nokauta düşməmək üçün qayğılanırdım. Necə deyərlər, dişim bağırsağımı kəsir, eynəyimin üstündən təqdimatın məhz bu ünvanda keçirilməsinin təşəbbüskarı, Sabirabad Mərkəzi Kitabxana Sisteminin (MKS) direktoru Eldar Urufova həm minnətdarlıq ifadə edən, həm də bir az qınayıcı nəzərlərlə baxırdım. Təxmin eləmişdim ki, hətta müəyyən standartlar tələb edən tədbirlərə belə interaktiv müzakirələr və başqa müxtəlif kreativ nüanslar əlavə edən Eldar müəllimdən hər nə cür desən, sürpriz gözləmək olar. Tədbirin formatını seçmək də onun ixtiyarında olan məsələ idi. Şükür, iştirakçıların reaksiyalarından duydum ki, cavablarım da yaxşı alınıb.

“ – Sizcə, bir kitab bir insanın həyatını dəyişdirə bilərmi?”
“ – Məncə, bir kitab bütün bəşəriyyətin taleyini dəyişdirə bilər”.
“ – Necə düşünürsüz, yazıçı həqiqəti yazmalıdır, yoxsa, oxucunun istədiyini?”
“ – Fikrimcə, həqiqət yazılmalıdır, ədaləti üstələməyənə qədər”.
“ – Əsərlərinizin külliyyatı yoxa çıxsaydı, gələcəyə məhz hansı əsərinizin miras qalmasını istərdiniz?”
“ – Seçim edə bilmirəm, qələmimin bütün məhsulları mənəvi övladlarımdır və mənə biloji övladlarım kimi əzizdirlər”.
“ – Hansı əsərinizin qəhrəmanını həyatda tanıyırsınız?”
“ – Məsələn, “mən" ifadəsi ilə təhkiyə etdiyim əsərlərimin qəhrəmanını hər gün güzgüdə görürəm”.

“Hophopnamə” Kitab Mərkəzi qonaqlara, ziyarətçilərə təklif etdiyi şəraitə görə bölgədə insanların mədəni istirahəti, asudə vaxtlarını maraqlı keçirmələri üçün ən ideal məkanlardan biridir. Sabirabada yolu düşən görkəmli elm, mədəniyyət xadimləri, incəsənət ustaları, şair və yazıçılar “Hophopnamə”yə baş çəkmiş və gördüklərindən çox razı qalmışlar. Mərkəzin xidmətlər çeşidinin və kitab fondunun zənginləşməsində, əhaliyə göstərilən mədəni xidmətlərin keyfiyyət göstəricilərinin yüksəldilməsində əhəmiyyətli rol oynamasında şəxsən Eldar Urufovun böyük səyləri olmuşdur. Təqdirəlayiq haldır ki, mədəniyyət sahəsində dövlət-özəl sektorun əməkdaşlığının uğurlu təzahürü kimi iki il yarım əvvəl Ulu Öndər Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinə töhfə olaraq yaradılmış və fəaliyyətə başlayan “Hophopnamə” Kitab Mərkəzinin sakit aurası, kitabxananın gülərüz kollektivinin xoş münasibəti, burada təşkil olunan kitab sərgiləri, təlim sektoru, rəsm və rəqs studiyaları, regionda fəaliyyət göstərən sənətkarların yaratdığı incəsənət nümunələrinin, yaradıcı şəxslərin əl işlərinin yer aldığı stendlər rayonun uşaq və gənclərinə daha cəzbedici gəlir, onların mədəniyyətə və incəsənətə marağını artırır.

Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edim ki, təqdimatda iştirak edən Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsinin rəis müavini Telman Əzimov çıxış nitqində sevindirici xəbər verdi: Regional İdarənin xidmət etdiyi bölgənin digər rayonlarında, ən yaxın vaxtda isə Sabirabada qonşu olan Saatlı rayonunda da belə çoxfunksiyalı müasir kitab mərkəzinin istifadəyə verilməsi nəzərdə tutulur.

Təqdimatın yeri və tarixi barədə əvvəlcədən elan belə verməmişdim. Nəzərdə tutmuşdum ki, əsasən yerli ədəbi cameənin üzvlərindən kimi həmin gün rayon mərkəzində rast gəlsək, tədbirə dəvət edərik. Yaşayıb fəaliyyət göstərdiyim paytaxt Bakıdakı dostlarıma zəhmət vermək, Sabirabada yola dəymələrini istəmirdim. Yalnız iki nəfərdən – BDU-nun müəllimi, tarixçi, toponimist Nazim Vəlişovdan və Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, rəssam-şair Sehran Allahverdidən gizlətməyi özümə rəva bilmədim. Çünki bu dostlardan biri “Xudavəng əfsanəsi” kitabımın redaktoru, digəri isə kitabda gedən illüstrasiyaların müəllifi olmuşlar. Bir də, mənim kimi bir ayağı şəhərdə, bir ayağı əyalətdə olan, vaxtaşırı bir araya gəlib çay dəstgahı arxasında fikir mübadiləsi apardığım sabirabadlı şair Xəlil Mirzənin mənim son günlər vurnuxmağımı müşahidə edən nəzərindən yayına bilmədim. Sağ olsun, “tək sənin deyil, rayonumuzun qonaqlarıdır” – deyib onları öz şəxsi minik avtomobilində Sabirabada aparıb-gətirməyi boynuna götürdü.

Sağ olsunlar, əliboş gəlmədilər. Belə ki, Nazim Vəlişov tədbirin moderatorluğunu öz üzərinə götürdü, öhdəsindən də yaxşı gəldi.

Üstəgəl, bir vaxtlar gərgin tədqiqatlar hesabına ərsəyə gətirdiyi “Sabirabad toponimləri” kitabının bir nüsxəsini kitabxanaya hədiyyə etdi. Sehran bəy isə gələn kimi molbert istədi. Avadanlıq qurulandan sonra tədbir boyunca mənim portretimi çəkdi.

Cəmi iki saat ərzində A3 formatlı kağız üzərində akril boya ilə gözəl bir əsər yaratdı. Razılaşaq ki, hər rəssam bunca reqlamentləşdirilmiş məhdud vaxt ərzində çoxsaylı tamaşaçının gözləri qarşısında belə bir imtahandan keçməyə cəsarət etməzdi. Hərdən mənə səslənirdi ki, arada ona tərəf baxım. Mənim isə başım təbii ki, çıxış edən natiqlərə qarışır, yerlilərimin “maestro” dedikləri səs rejissoru Mais müəllimin pianoda ifa etdiyi melodiyaların müşayiəti ilə tələbələrin canlı səsləndirdikləri şeirlərimə qulaq asır, rəssama poza verməyi unudurdum. Yadıma düşən kimi üzrxahlıq yerinə yarızarafat, yarıgerçək replikalar atıb könlünü almaq istəyirdim: “Arxayın ol, orda əjdaha da çəksən, mən bundan belə əjdahaya oxşamağa çalışacağam. Yetər ki, altından imzanı qoy”, “Görürəm, hamı daha mənə deyil, çəkdiyin şəkilə baxır”.

Maraqlı məzmunlu, yaradıcı alınan tədbirdə rayonun tanınmış qələm sahibləri – Elçin Nəsib, Xanoğlan Əsgərov, Xəlil Mirzə, Rəqibə Qəvvas və Fikrət Məmmədli mənim şəxsiyyətimdən, həyat və yaradıcılığımdan söz açıb, müxtəlif ədəbi janrlarda qələmə aldığım əsərlərimin məziyyətindən, mahiyyətindən, ictimai-publisistik əhəmiyyətindən danışdılar. Şairlər öz şeirləri sırasından da tədbirin ruhuna uyğun olanları oxudular ki, bu da alqışlarla qarşılandı. Dil - ədəbiyyat müəllimi Rəqibə xanım isə mənə özünün müəllifi olduğu “Zərnigar” kitabını (sənədli povest) hədiyyə etdi.

Öz növbəmdə yaradıcılığıma göstərilən diqqətə və ehtirama görə tədbirin təşkilatçılarına və iştirakçılarına dərin minnətdarlığımı bildirdim. Sonda tədbir iştirakçılarına imzamla təsdiqlədiyim kitab nüsxələrini hədiyyə etdim və xatirə şəkilləri çəkdirdik.

Ələlxüsus da, gənclərə kitab bağışlayanda özümü Azərbaycan kinosunun incilərindən sayılan “Bizim Zəbiş müəllim” filminin qəhrəmanının yerində hiss edirdim. Əsas personaj Cəbiş müəllim əhalinin aclıq çəkdiyi İkinci Dünya müharibəsi dövründə defisit (qıt) mal sayılan, alveri qanunla möhtəkirlik hesab olunan sabunları satıb varlanmaq əvəzinə, cəbhəyə yola düşən əsgərlərə paylayıb, vicdan əzabından qurtulmuşdu. Mən də gənclərə verdiyim kitabların oxunacağına əmin oluram. Fərqli olaraq, yaşlı nəslin nümayəndələri olan ədəbiyyat adamlarının çoxu ömrünün qalan hissəsini mütaliəyə sərf eləmək istəmir. Bu tendensiyanın bir mənfi cəhəti də ondadır ki, gənc ədiblərin ortaya qoyduqları əsərlər sırasından bir neçə qeyri-qənaətbəxş nümunəni seçir, onlardan önyarğı yaradıb başqa cavan yazarların əsərlərini oxumaq və dəyərləndirmək qayğısından qurtulmağa çalışırlar. Halbuki, bu, yetişməkdə olan nəslin qarşısında bir məsuliyyətdir. Özü də nəsillər arasında mənəvi körpü, minnətdarlıq borcu yarada bilən bir məsuliyyət.

Pünhan Şükür





]]> Mehemmed Sun, 03 May 2026 10:39:10 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18256 https://manera.az/index.php?newsid=18256 ]]>
Milli kimlik, bir insanın özünü müəyyən bir millətə və xalqa mənsub bilməsi, həmçinin, ortaq dil, tarix, mədəniyyət, adət-ənənələr və dəyərlər vasitəsilə bütövləşməsi anlmındadır. Bu, insanı daha böyük bir toplumla eyniləşdirən mənəvi-psixoloji bağ, vətənpərvərlik və kollektiv şüur formasıdır.

Milli kimlik hər bir insanın və eləcə də hər bir millətin varlığı, varoluşu, mənliyi, şəxsiyyəti, bu günü və parlaq gələcəyinə yol açan əsas şərtlərdən biridir. Əslində milli kimlik məsələsi hər bir insanın və hər bir millətin "Şəxsiyyət vəsiqəsi" sayılır. Şəxsiyyət vəsiqəsi olmayan insanın durumu bərbad və mürəkkəb olduğu kimi, milli kimliyi bəlli olmayan insanın və xalqın vəziyyəti də acınacaqlı olar. Öz milli kimliyinə sahib çıxmayan insan və və ya millət heç bir zaman sözün həqiqi mənasında şəxsiyyətin bütövləşməsi, eləcə də inkişaf və tərəqqi yolunu keçə bilməz.

Rəsmi məlumatlara görə bu gün əhalisinin sayı 10 milyon nəfərdən çox olan Odlar Yurdu Azərbaycan xalqının əksəriyyəti etnik azərbaycan türklərindən ibarətdir. Müxtəlif etnoqrafik və statistik yanaşmalara görə, ölkə əhalisinin 90%-dən çoxu (bəzi hesablamalara görə isə 93-95% civarında) türk mənşəli xalqların - Azərbaycan türklərinin payına düşür.

1944-cü ildən etibarən hər il may ayının 3-ü Türk dünyasında Türk Dünyasının Həmrəyliyi Günü kimi qeyd olunur. Əldə olan statistik bilgilərə əsasən, müasir dövrümüzdə dünyada bütöv türk dünyasının ümumi əhalisinin sayı 200 milyondan çoxdur. Onların əsas hissəsi Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv olan müstəqil türk dövlətlərdə, qalanları isə Rusiya, İran və Çin ərazisində, həmçinin, dünyanın bir sıra digər ölkələrində məskunlaşıb. Hər halda yür kürəsinin 200 milyondan çox sakinin eyni soykökdən olması onların müəyyən bir günü "Türk Günü" kimi qeyd etməsini labüdləşdirir.

Unutmayaq ki, istər qanunvericilik, istərsə də ictimai, mədəni və digər yanaşmalar baxımından bir insanın (ölkəmizdə isə bir azərbaycan türkünün və eləcə də digər milli azlıq nümayəndələrinin) öz milli kimliyinə sahib çıxması, onu qoruyub təbliğ etməsinin heç bir qəbahəti və problemi yoxdur. Bu arada heç şübhəsiz, qəbahətli və problemli olan məsələ insanın öz milli kimliyinə ifrat dərəcədə əsaslanaraq özünü digərlərinin fövqündə görməsi, başqalarını alçaltması və milli-irqi ədavətə, ayrıseçkiliyə yol açacaq fikir, söz və davranış sərgiləməsindən ibarətdir. Bir sözlə, milli kimliyə sahib çıxmaq icazəli və hətta, zəruri olsa da, bu sahədə faşist yanaşması qeyri-məqbul, eyni halda qəbahətli, qeyri-etik və qanunsuz bir yanaşmadır. Yaşasın bütün Türk dünyası və var olsun öz mill kimliyinə sadiq olan bütün insanlar!

İlqar İsmayılzadə,
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru,
yazıçı-publisist
]]> Mehemmed Sun, 03 May 2026 08:36:05 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18255 https://manera.az/index.php?newsid=18255 ]]>

Hörmətli “Manera.az!”
1 may doğum günümdür. Nəsə bir boşluq vardır. Üstəgəl boşluq təzyiqi... Bəlkə, “keçmiş” şeirlərim bu cür disharmonik əhvaldan çıxmağa kömək edə bildi? Onlar indiyənədək kitab halında çap olunmayıb, yığsam, 2-3 kitablıq olar, bəziləri saytlarda çıxıb, əksəriyyəti heç çıxmayıb da, necə yazmışam, eləcə də qalıb...

Hörmətlə: Mehman Qaraxanoğlu

BİR DƏQİQƏLİK SÜKUT...

1.
Ey Əbədiyyət Yolçuları!
Mən sizin ayaqlarınızın altina düşən o dəqiqələri yığıram –
xırda qəpikləri
Uşaqlara verəcəyəm ki, oynasınlar...

2.
Bayraqlar yarıyacan endirildi...
O döyüşçü də yarıyacan soyunub
kranın altına bu cür girirdi.
Zamanı yumaq çətindi...

3.
Bir dəqiqəlik sükut -
Məni bir dəqiqə gözləyin,
İndi qayıdaram...

4.
Mən əlavə zamanlar istəmirəm,
Bir dəqiqənin içərisinə yığılanda
Bir oluruq,
Çoxalırıq...

5.
Uzaqdan gəmilər fit verir
Kimi çağırır, görəsən?
Onsuz da biz buradan tərpənən deyilik...
6.
Mən saatlarla sükuta dalmağı bacarıram
Fəqət indi
O şəhidin təbəssümüylə bacarmıram...

7.
Bir dəqiqəlik sükut...
O qarı xəmirli əlləriylə durub farağat dayandı
Mən Salvador Dalinin əriyən saatlarını gördüm...

8.
Bir dəqiqəlik sükut -
Nəvəm saatla oynayır...

9.
Sükutun dəqiqəsi olmur.
Bəs dəqiqənin sükutu?!
Yaxşı olar,
Sükutu dəqiqədən uzaq tutun!

10.
Mən səni döyüş meydanında necə saxlayım?!
Ey mənim ölən dostum -
Ölən dəqiqəm,
Gülən sükutum?!
Mən zamanı öz çiynimə götürməyi bacararam...

11.
Bir dəqiqəlik sükut
və ya
sükutun təkamülü:
Mənim Çaldıranım,
Mənim Xocalım,
Mənim Şuşam...

12.
Bir dəqiqəlik sükuta deyil,
Vulkanın yandırıcı alovuna
Əyirəm başımı...

13.
Ey bir dəqiqəlik sükutu rəsmiləşdirənlər,
Bəs ata əzabının,
Ana hüznünün
Sonsuz sükutunu
Necə rəsmiləşdirək?!

14.
Mən inana bilmirəm:
Bir dəqiqəlik sükutdan sızan
Qan-yaş gölməçələrini
Kim qurudacaq, kim?

15
Sükut...
Fəqət saat çıqqıldayır...


YAZI

Ey
Başım üstə
Dövrə vuran qadın!
Mən səni
Enməyə qoymuram...

Guya
Yazı adamıyam,
Guya şairəm...
Guya
Belə yazılıb yazı

Misralarım -
Enmə zolağının
Dümdüz xətləri...

Guya sən bura ensən,
Pozulacaq bu xətlər...

Qırılacaq
Böyrümə qısıla-qısıla
Üzümə qımışan
İlham pərimin qanadları...

Və sən
Bütün bunları bilə-bilə
Daha çox fırlanırsan başıma,
Ey qadın,,,

AĞRISIZLIĞIN QƏRİBƏLİYİ

Ağrıyan dişləri çəkib atırlar,
Atılımalıydım... Nə yaxşı... atdın...

Şeir yazmaq üçün sevmişdim səni,
Sən məni atdın ki, şeirimi yazım?!

Gör haraya atdın... Lap uzaq yerə -
Ədəbi cameəyə - lehməxanaya!

Sözdən ulu nə var bu gen dünyada?!
Guya ki, bunların vecinə deyil...

Özləri bilərlər, öz işləridi...
Ölüm ilgiləndirir məni,
Sevgili ölüm...

Sən axı ağ rəngi heç sevməyirdin -
Orada qarşına necə çıxaram?!

Qorxuram sən məni yenə atasan,
Atasan, çıxam yenə Yerin üstünə...

... Məgər qucaqlamağa adamın yoxdu,
Soyuq dizlərini qucaqlamısan?!

AVTOPORTRET
Bir az esseistəm, bir az tənqidçiyəm, bir az şairəm,
Bir az ağıllıyam, bir az dəlisovam, bir az səfehəm...

Arvadım bağırır: Bir az ər ol, ər!
Uşaqlar qışqırır: Ata ol, ata!






]]> Mehemmed Fri, 01 May 2026 17:54:06 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18248 https://manera.az/index.php?newsid=18248 ]]>
Nizami CƏFƏROV

Anarın yaradıcılığına, ədəbi-intellektual və ədəbi-ictimai fəaliyyətinə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin müasir dövrünün, yaxud bir neçə dövrünün deyil, bütövlükdə həmin tarixin ümumi fonunda baxmaq (və bu cür miqyaslı baxışın zamanı çatdığını etiraf etmək) lazım gəlir... Ədəbiyyat tariximizə az-çox bələd olan bir adam kimi, mən artıq bir neçə ildir ki, həmin həqiqəti demək istəyirəm. Və düşünürəm ki, etirafın zamanıdır... Zamanın etirafı etirafın zamanından nə qədər "hökmlü" olsa da, inandığını deməmək ən azı cəsarətsizlik olardı.

...Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi Azərbaycan coğrafiyasında yaranmış türkdilli folklorla başlayır. Mən bu folklorun ümumtürk coğrafiyası (və mənşəyi!) barədəki təsəvvürün miqyasını ümumtürk ədəbiyyatı tarixi mütəxəssislərinin miqyassız düşüncələrinin ixtiyarına buraxıram... "Dədə Qorqud" eposunun formalaşması ilə Azərbaycan folkloru ümumtürk kontekstində özünəməxsusluq qazanır. Və bu özünəməxsusluq axtarışları ümumtürk miqyasını inkar etmədən "Koroğlu"ya qədər gəlir...

Yazılı ədəbiyyat xalqa nə qədər yaxın olsa da, onun az oxuduğu, yaxud oxuya bilmədiyi Nizami dövrü ilə başlayır. Sonra Nəsimi, sonra isə Füzuli dövrü gəlir... Xalqdan dili, dini-ideoloji, estetik-fəlsəfi özünəməxsusluğu (və hünəri!) ilə ayrılan (nə qədər ayrılsalar da, məhz ona məxsus olan!) bu dövr (şəxsiyyət!)lərdən sonra ədəbiyyatımız özünü Vaqifin yaradıcılığında ifadə edir. Və Mirzə Fətəli Axundzadənin ədəbi-estetik mövqeyi təsdiq olunana qədər onun (ədəbiyyatın!) sözünü Vaqif deyir.

Mirzə Fətəlinin maarifçi-cəmiyyətçi ədəbi sənətinin dövrü o zaman bitir ki, mollanəsrəddinçilərlə füyuzatçılar üz-üzə dayanırlar. Mollanəsrəddinçilərin "hərtərəfli" realizminin milli ictimai düşüncədəki (və dövrün sosial-ideoloji konyukturasındakı!) qələbəsi ilə ədəbiyyat tariximizdə Cəlil Məmmədquluzadə, Sabir... dövrü müəyyənləşmiş olur... XX əsrin 20-ci illərinə qədər "inkarçı" ideologiyanın zövqünü oxşayan həmin tənqidi-realist ədəbiyyat Səməd Vurğunun qeyri-adi bir vüsətlə parlaması, dövrünün kifayət qədər romantik ideya-estetik maraqlarına cavab verməsi ilə cari nüfuzunu itirir. Və ədəbiyyat tariximizin Səməd Vurğun dövrü başlanır... 50-ci, 60-cı, hətta 70-ci illərə qədər davam edən bu dövrdən sonra ədəbiyyat tariximizin hansı dövrü gəlir?..

Anar dövrü!..

Hər şeydən əvvəl ona görə ki, Anar 60-cı, 70-ci, xüsusilə, 80-ci illərdən başlayaraq Azərbaycan ədəbi-ictimai təfəkkürünün fövqünə qalxa, Azərbaycan insanının ruhunu oxşaya bildi... Onun milli olduğu qədər də modern bədii-estetik yaradıcılıq məharəti respublikada böyük rezonans verdi. "Yaxşı padşahın nağılı", "Molla Nəsrəddin - 66", "Dantenin yubileyi", "Ağ liman", "Şəhərin yay günləri", "Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi", "Evləri köndələn yar", "Dədə Qorqud", "Sizsiz", "Otel otağı", "Ağ qoç, Qara qoç"... yalnız oxunmadı, baxılmadı, xalqın ruhuna, qanına-iliyinə yeridi. Və Anarın qələmindən çıxan elə bir hekayə, povest, roman, dram, ssenari, publisistik yazı olmadı ki, cəmiyyətin, ədəbi-ictimai mühitin diqqətindən kənarda qalsın, xalqın sosial-mənəvi dünyagörüşünün yeniləşməsinə bu və ya digər dərəcədə təsir etməsin. Bütövlükdə isə, bu təsir qeyri-adi idi...

İkincisi, Nizami, Nəsimi, Füzuli, Vaqif, Mirzə Fətəli, Cəlil Məmmədquluzadə - Mirzə Ələkbər Sabir, Səməd Vurğun kimi Anarın da sənətkarlıq-yaradıcılıq inersiyası (istedadı!) böyük (və miqyaslı) ideoloji intellektin başlanğıcı (və ya davamı) kimi təzahür etdi. Ona görə ki, Anar yüksək ziyalı mədəniyyəti, həqiqət axtarıcısı, mənsub olduğu dövrün (və cəmiyyətin) daxili aləminə nüfuz etməyi, onun arxitektorikasını görməyi bacaran yazıçı-intellektual xarakteri ilə seçildi. Nə "aşağı"lardan, nə də "yuxarı"lardan heç bir təzyiqi qəbul etmədi; nə ədəbiyyatın yaşlı nəslinin pedantizminə, nə də gənc nəslinin anarxiyasına dözmədi. Və bu mübarizələrdə qazandıqlarından müqayisəyə gəlməyəcək qədər dost itirməkdən də çəkinmədi. Çünki o, bu dünyaya (və ədəbiyyata!) konyuktura üçün deyil, xüsusi missiya ilə dövr yaratmaq üçün gəlmişdir... Ədəbiyyata xidmət etməyin nə olduğunu yalnız hiss etmir, həm də (və bəlkə də daha çox!) müasir intellektual texnologiyalar səviyyəsində bilir...

Üçüncüsü, Anar öz böyük istedadına (və intellektinə) dayanaraq qalmadı, Azərbaycan (və dünya) ədəbiyyatının tarixini mənimsəməyin (və özündə ehtiva etməyin!) miqyasını göstərdi. Yaxın (və uzaq!) varisliyi qorudu.

Mən elə bir yazıçı təsəvvür edə bilmirəm ki, özünəqədərki ədəbiyyatın elmi ilə Anar qədər dərindən məşğul olmuş, Azərbaycan ədəbiyyatı haqqında onun qədər söz demiş olsun... Dədə Qorquddan başlamış Səməd Vurğuna qədər, ədəbiyyat tariximizin, demək olar ki, bütün zirvə-korifeyləri haqqında yazmış, onların yalnız Azərbaycanda deyil, ölkəmizdən çox-çox kənarlarda da tanınması üçün həmişə ürəkdən çalışmış Anar varisi olduğu Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi qarşısındakı övlad borcunu yalnız ləyaqətlə ödəməklə kifayətlənməmiş, eyni zamanda həmin tarixi özündə canlı (və yaradıcı) bir şəkildə təzahür etdirməyin klassik təcrübəsini vermişdir.

Dördüncüsü, məhz Anar müasir dövrün tələblərinə uyğun olaraq, Azərbaycan ədəbiyyatına, müasir ədəbi prosesə rəhbərlik eləməyi bacardı. Azərbaycan Yazıçılar Birliyini və onun orqanlarını son dövr tariximizin keşməkeşlərindən, hər cür dağıdıcı təzyiqlərdən qoruyaraq günümüzə gətirib çıxaran, müasirlərindən fərqli olaraq, yalnız öz yaradıcılığının deyil, bütövlükdə ədəbiyyatın təəssübünü, qeyrətini təkcə sözdə deyil, işdə də çəkən böyük yazıçı Azərbaycan yazıçılarının komandanı səviyyəsinə yüksəldi. Öz genişmiqyaslı fəaliyyəti ilə sözün geniş mənasında millət vəkili olmağın təcrübəsini verdi - müstəqillik qazanmış xalqın, xüsusilə, gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlər üzərində yüksəlişinin təmini, Azərbaycan dövlətinin mədəniyyət siyasətinin formalaşması, həyata keçirilməsi üçün bütün gücü ilə çalışdı (və çalışmaqdadır).

Və nəhayət (beşincisi), öz ədəbi-ictimai fəaliyyəti ilə elə bir məktəb yaratdı ki, onun davam etməməsi, sadəcə olaraq, mümkün deyil...

Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin Anar dövrü davam edir... Və bu dövrün ədəbi-estetik tipologiyasını, ideya-məzmun, poetika-forma özünəməxsusluqlarını, intonasiyasını 80-ci, 90-cı illərdə olduğu kimi, 2000-ci illərdə də məhz Anar - yaradıcılıq tərcümeyi-halının birinci yarım əsrini başa vurub, ikinci yarım əsrinə başlayan böyük yazıçı-mütəfəkkir (və onun ədəbi məktəbi) müəyyənləşdirir...

]]> Mehemmed Wed, 29 Apr 2026 18:25:59 +0000