https://manera.az/ Edebiyyat - Manera.Az DataLife Engine https://manera.az/index.php?newsid=18459 https://manera.az/index.php?newsid=18459 ]]>
Akademik Nizami Cəfərovun 67 yaşı tamam olur

Bu gün görkəmli Azərbaycan alimi, tanınmış türkoloq, dilçi və ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü Nizami Cəfərovun doğum günüdür. Akademik Nizami Cəfərovun 67 yaşı tamam olur.

Nizami Qulu oğlu Cəfərov 21 sentyabr 1959-cu ildə Ağstafa rayonunun Zəlimxan kəndində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

Əmək fəaliyyətinə 1985-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda başlayan Nizami Cəfərov sonrakı illərdə elmi, pedaqoji və ictimai fəaliyyəti ilə Azərbaycan filologiyasının və türkologiyasının inkişafına mühüm töhfələr verib. O, müxtəlif illərdə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində, Bakı Dövlət Universitetində çalışıb, universitetin Filologiya fakültəsinin dekanı və Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri kimi fəaliyyət göstərib.

Akademik Nizami Cəfərovun elmi yaradıcılığı Azərbaycan dilinin tarixi, ümumi türkologiya, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi, qədim türk və türk xalqları ədəbiyyatı, müasir ədəbi proses, eləcə də Azərbaycanşünaslığın nəzəri və tarixi problemləri kimi geniş istiqamətləri əhatə edir.

Alimin çoxsaylı monoqrafiya, kitab, dərslik və elmi məqalələri Azərbaycan filologiyası və türkologiyasının zənginləşməsinə xidmət edib. Onun hazırlayıb nəşr etdirdiyi dördcildlik “Türk xalqları ədəbiyyatı” türk xalqlarının ədəbi irsinin sistemli şəkildə öyrənilməsi baxımından mühüm elmi əsərlərdən biridir. Nizami Cəfərov həmçinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı üzrə dərsliklərin hazırlanmasında yaxından iştirak edib.

Nizami Cəfərovun elmi fəaliyyətində Azərbaycanşünaslıq xüsusi yer tutur. Onun “Azərbaycan mədəniyyəti məsələləri”, “Azərbaycanşünaslığa giriş”, “Azərbaycanşünaslıq məsələləri”, “Azərbaycanşünaslığın əsasları”, “Azərbaycan xalqının tarixi və tərcümeyi-halı” və digər əsərləri bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlara mühüm töhfədir.

Akademik Nizami Cəfərov uzun illərdir Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinə rəhbərlik edir. Onun elmi və ictimai fəaliyyətində Azərbaycan–Türkiyə elmi-mədəni əlaqələri, ortaq türk dili, ədəbiyyatı və mədəni irsinin araşdırılması və təbliği də mühüm yer tutur.

Azərbaycan elminin inkişafındakı xidmətlərinə görə Nizami Cəfərov 2000-ci ildə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adına layiq görülüb, 2019-cu ildə isə “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilib.

Manera.az olaraq görkəmli alim, akademik Nizami Cəfərovu 67 yaşı münasibətilə təbrik edir, ona möhkəm cansağlığı, uzun ömür, elmi və ictimai fəaliyyətində yeni uğurlar arzulayırıq.
]]> Mehemmed Mon, 21 Sep 2026 08:27:36 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18458 https://manera.az/index.php?newsid=18458 ]]>
Nərgiz Cabbarlı

Azərbaycanın milli kimliyinə əsaslanan müasir mədəniyyət modelinin yaradılması, inkişafı və 2040-cı ilədək digər mədəniyyətlərlə qarşılıqlı əlaqəsinin genişləndirilməsi məqsədilə “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası dövlətin mədəniyyət siyasətini əks etdirməklə bərabər, mədəniyyətə və ədəbiyyata fundamental yanaşma tələb edən bir sənəddir. Onunla bağlı təkliflər üçün müxtəlif səviyyələrdə və sahələrdə müzakirələrin keçirilməsi, fikirlərin dinlənilməsi çox böyük əhəmiyyət daşıyır.

Məlum olduğu kimi, üç mərhələdə – 2026–2030 (birinci), 2031–2035 (ikinci), 2036–2040-cı illər (üçüncü mərhələ) həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan Konsepsiyada Azərbaycan dili, davranış və bilgi mədəniyyəti, ədəbiyyat, incəsənət və mədəni irs sahələri əhatə olunmuşdur. Ədəbiyyat və Azərbaycan dili ilə bağlı xüsusi bəndlər mövcuddur. Dünən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyasında ədəbiyyatla bağlı məsələlər müzakirə edildi. Əvvəlcə qeyd edim ki, müzakirədə bəzən əsas mövzudan kənara sapmalar olsa da, ümumilikdə bir çox maraqlı təkliflər səsləndirildi. Müzakirədə iştirak edən biri kimi müəyyən məqamlarla bağlı, xüsusilə şəxsən verdiyim, həmçinin digər həmkarlarımın səsləndirdiyi təkliflər haqqında bir sıra qeydlər etmək istərdim.

Bəlli olduğu kimi, Konsepsiyada Azərbaycan ədəbiyyatının və incəsənətinin araşdırılması, inkişafı və beynəlxalq səviyyədə təbliği, ölkədə peşəkar sənət mühitinin zənginləşdirilməsi məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilibdir.

“Azərbaycan ədəbiyyatı mədəniyyətin inkişafında, eləcə də fərdlərin məntiqi, tənqidi və yaradıcı təfəkkürünün formalaşmasında mühüm rol oynamaq potensialına malik” olduğu üçün sənəddə ədəbiyyatın rolunun artırılması, təbliğinin, o cümlədən nəşriyyat işinin inkişafının sistemli fəaliyyət şəklində həyata keçirilməsi əsas prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirilib.

Düşüncəmizə görə, bu istiqamətdə görüləcək əsas iş cəmiyyətin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən şagirdlərin, yəni böyüyən nəslin Ədəbiyyat haqqında təsəvvürünü və biliklərini formalaşdıran Ədəbiyyat və Azərbaycan dili dərsliklərinin keyfiyyətinin artırılmasıdır. Əgər bu dərsliklər kifayət qədər əhatəli deyilsə, təqdim edilən bədii mətnlərin bədii səviyyəsi aşağıdırsa, müəlliflərin və əsərlərin seçimində hansısa prinsiplər sona qədər qorunmursa, bu cür tədris vəsaiti ilə böyüyən nəslin biliklərinin səviyyəsi haqqında nə söyləmək olar ki? Yaxud onların məntiqi, tənqidi və yaradıcı təfəkkürünün formalaşmasında ədəbiyyatın mühüm rol oynaması necə təmin edilə bilər?

Təəssüf ki, bir çox müasir yanaşmalarda ədəbiyyatın funksiyası və təsiri məqsədli şəkildə zəiflədilir və ona ikinci, üçüncü dərəcəli sahə kimi baxılır. Lakin müasir təhsilin məqsədi şəxsiyyətyönümlü tədrisdirsə, deməli, Ədəbiyyat və Azərbaycan dili dərsləri və dərslikləri də bu işdə çox böyük rol oynaya bilər. Deməli, onlar həm də xüsusi strateji yanaşma tələb edir. Çünki məhz Ədəbiyyat və Ana dili bilgiləri şəxsiyyətin inkişafında, dünyagörüşünün formalaşmasında, insanpərvər və vətənpərvər bir fərd kimi yetişməsində əsaslı rol oynayır. Lakin müasir Azərbaycan dili dərsliklərində bədii mətn səviyyəsinin çox aşağı olması, bütün diqqətin standartların tələbləri üzərində köklənməsi, mətn seçimi üçün yetərli qədər material verən Ədəbiyyatımıza əsaslanmanın zəifliyi böyük problemdir.

Bundan başqa, Ədəbiyyat dərsliklərində dərsliklərarası varislik əlaqəsi, inteqrasiya xüsusiyyətləri, demək olar ki, qorunmur. Məsələn, Ümumi tarix dərsliyinin 10-11-ci siniflərində dünya mədəniyyəti haqqında məlumat verilərkən dünya tarixi və mədəniyyətinin gedişatında, inkişafında rolu olan bir sıra yazıçılarının adları qeyd edilir. İnteqrasiya tələb edir ki, o sinfin şagirdləri, ən azından, bu yazıçılar haqqında Ədəbiyyat dərsliyi vasitəsilə məlumatlı olsunlar. Bu zaman fənlərarası inteqrasiyanın qurulması mümkünləşər. Lakin Ədəbiyyat dərsliklərində bu əsərləri də, məlumatları da görə bilmirik. Yaxud Ədəbiyyatın təqdimatında, məsələn, həm dünya ədəbiyyatı ilə, həm də Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlı (yalnız 10-11-ci sinif dərsliklərini qismən çıxmaq şərtilə) hər hansı bir sistemlilik müşahidə edilmir və s. Təbii ki, bir il ərzində hazırlanan dərsliklərin əksər hallarda yazılmasına daha az, ekspertizasına daha çox zaman sərf edilməsi səbəbdir. Qısa müddət ərzində həm standartların tələblərini reallaşdırmaq, həm də bədii mətn axtarışı ilə məşğul olmaq müəllif və ya müəlliflər üçün real deyil. O da həqiqətdir ki, dərslik hazırlanması prosesi çətindir və böyük zəhmət tələb edir. Lakin bu bizə dərsliklərin bu qədər problemli şəkildə hazırlanması üçün əsas vermir. Bu və bir sıra başqa məqamları göz önündə tutaraq təklif edirəm:

1. Dərsliklərin hazırlanmasında müvafiq olaraq Azərbaycan dili və ədəbiyyat üzrə mütəxəssislərdən, xüsusilə də tədqiqat institutlarının dövrlər üzrə tədqiqat aparmış peşəkarlarından ibarət komanda yaradılsın. Və bu komanda dərsliklərin ekspertiza edilməsində deyil, yazılmasında iştiak etsin. Bu zaman nəticə daha yüksək olacaqdır. Çünki təcrübə göstərir ki, mütəxəssislərin yalnız ekspertiza mərhələsində işə cəlb olunması gözlənilən nəticəni əldə etməyə şərait yaratmır.



İkinci təklif müasir ədəbiyyatın təbliği ilə bağlıdır. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 12 yanvar 2004-cü il tarixli Sərəncamı vardır. Və bu Sərəncam əsasında 100-dən artıq klassik və müasir Azərbaycan yazıçısı və şairinin əsərləri nəşr edilmişdir. Lakin təəssüf ki, müasir ədəbiyyatımızın, xüsusilə də müstəqillik illərindən bəri yazılan əsərlərin və müəlliflərin həm geniş oxucu kütləsinə, həm də mütəxəssislərə çatdırılması işində problemlər mövcuddur. Hətta ədəbiyyatın ali məktəblərdə tədrisində belə “müasir yazıçılar, şairlər” dedikdə B.Vahabzadə, X.Ulutürkdən, ən yaxşı halda Ramiz Rövşən, Vaqif Səmədoğludan sonrakı nəsil yazıçı və şairlərimizi, demək olar ki, tanımırlar. Bu səbəbdən:

2. “Ən yeni Azərbaycan ədəbiyyatı” seriyasının nəşri təklif olunur. Bu kitabların, əsərlərin siyahısının müəyyən edilməsi zamanı dövrü bilən, əsərlərin bədii dəyərini anlayan mütəxəssislərdən ibarət heyət təşkil edilməsi də təmin edilməlidir.

3. Ədəbiyyatın inkişaf etdirilməsi istiqamətində atılan əsas addımlardan biri də ədəbiyyatla bağlı mükafatların və müsabiqələrin təsis edilməsidir. Bu şərtdir. Lakin bu zaman əsas diqqət yetirilməli məsələ mükafatları dəyərləndirən komissiyaların tərkibinin müəyyənləşdirilməsidir. Bəzən uzun illər həyatını hansısa bir sahəyə həsr etmiş mütəxəssisin, yazıçının, elm adamının kitabını dəyərləndirən şəxs o sahəni bilməyən təsadüfi şəxslər, yaxud çox gənc insanlar olur. Əlbəttə, gənclərə hər sahədə yer verilməsi, şərait yaradılması mütləqdir. Lakin hər hansı bir sahə üzrə mütəxəssis olan birinin kitabını o sahəni, ən azı, onun qədər bilən mütəxəssis(lər) dəyərləndirməlidirlər. Bu faktın göz önündə tutulması vacibdir. Mükafatlandırma, dəyərləndirmə komissiyalarının tərkibi müəyyənləşdirilərkən bununla bağlı müəyyən tələblər qoyulması təklif olunur.

4. Konsepsiyada peşəkar sənət əsərlərinin keyfiyyətinin artırılması, nəşriyyat işi ilə bağlı dəyərlər zəncirinin təkmilləşdirilməsi bölümünün də olduğunu nəzərə alaraq, bu sahədə təcrübəsi olan biri kimi, bir məsələyə də diqqət yönəldilməsini vacib hesab edirəm. Nəşriyyat işinin inkişaf etdirilməsi üçün kitab nəşrində vacib funksiya daşıyan redaktorların, korrektorların, texniki redaktorların hazırlanması şərtdir. Əlbəttə ki, müəyyən ali məktəblərdə bu sahə ilə bağlı tədris mövcuddur. Hətta bəzən tələbələrin təcrübə keçməsi üçün nəşriyyatlara göndərilməsi kimi bir praktikadan da istifadə edilir. Lakin görünən budur ki, hələ ki, istənilən nəticəni əldə etmək olmur. Belə bir yanlış təsəvvür mövcuddur ki, hər bir yaxşı filoloq həm də yaxşı redaktor ola bilər. Amma bu tamamilə yanlış təsəvvürdür. Çünki redaktor və korrektorlardan tələb olunan bacarıqlar tamamilə fərqlidir. Və bunun üçün hansısa nəşriyyat daxilində, yaxud bəlkə, azad bir struktur kimi redaktor, korrektorlar üçün təlim mərkəzinin yaradılması təklif olunur.

Müzakirə zamanı digər mütəxəssislərin də təklifləri səsləndi ki, bunları ümumiləşdirərək qeyd etmək və dəstəklədiyimi bildirmək istərdim:

5. Azərbaycan ədəbiyyatının auido və elektron kitab bazasının yaradılması;

6. Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələrinin dünya dillərinə sistemli şəkildə tərcümə olunması işinin təşkili;

7. Ədəbiyyatın bir fənn olaraq DİM imtahanlarına salınması;

Onu da xüsusi olaraq vurğulamaq istəyirəm ki, bəzi təkliflər səsləndirilərkən Mədəniyyət Nazirliyinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı sektorunun müdiri Xəyal Məmmədovun yerində və dərhal, ən xırda detallarına qədər verdiyi şərhlər bu istiqamətdə çox məlumatlı olduğunu göstərməklə bərabər (təqdirəlayiq bir məqam kimi qeyd etməyi özümə borc bildim!), bir çox sahələrdə artıq müəyyən işlərin aparıldığını göstərir. Məsələn, Azərbaycan ədəbiyyatının audiokitab bazasının yaradılması ilə bağlı müəyyən işlər görülüb. Yaxud Azərbaycan ədəbiyyatının tərcümə edilməsi ilə bağlı müəyyən proqramların alınması istiqamətində işlər aparılır və s.

Bir də... Orada səsləndirməsəm də, daha bir təklifi qeyd etmək istəyirəm:

8. Ədəbiyyatın təbliğ olunmasında televiziyalar qarşısında müəyyən məcburi tələblərin müəyyən edilməsi. Fikrimcə, bu da Ədəbiyyatın təbliği məsələsini fərdi təşəbbülər səviyyəsindən çıxararaq dövlət qayğısı altına alınması və müəyyən qurumların üzərinə daha böyük məsuliyyətlərin qoyulması demək olacaq.

Sonda onu da vurğulamaq istəyirəm ki, Ədəbiyyat və kitab nəşri sahəsində (mədəniyyətin bir çox sahələrində olduğu kimi) inkişaf getsə də, bir çox işlər görülsə də, bu Konsepsiya həm məqsədləri, həm də hədəfləri müəyyənləşdirmək üçün hər birimizdən daha masştablı və konseptual baxış, eyni zamanda da boşluqları, çatışmazlıqları görmək, göstərmək, təhlil etmək və aradan qaldırmaq əzmi tələb edir.

]]> Mehemmed Mon, 21 Sep 2026 07:34:53 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18456 https://manera.az/index.php?newsid=18456 ]]>
Nobel Fondu 2026-cı ildə Nobel mükafatının məbləğini hər kateqoriya üzrə 12 milyon krona (1,22 milyon dollar) qədər artırmaq qərarına gəlib.

Manera.az xəbər verir ki, bu barədə fondun yaydığı press-relizdə bildirilib.

Fondun məlumatına görə, mükafatın məbləği 1 milyon kron (101 min dollar) artırılıb.

Qeyd olunub ki, 1901-ci ildə ilk Nobel mükafatları təqdim edilərkən hər kateqoriya üzrə mükafatın məbləği 150782 kron təşkil edib. Son 15 ildə mükafatın məbləği dəfələrlə dəyişdirilib. 2012-ci ildə məbləğ 10 milyon kronadan 8 milyon krona endirilib. Həmin vaxtdan mükafatın məbləği üç dəfə artırılıb.

Qeyd edək ki, bu il Nobel mükafatı laureatlarının adları oktyabrın 5-dən 12-dək açıqlanacaq. /Kulis.az ]]> Mehemmed Sat, 19 Sep 2026 06:40:25 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18452 https://manera.az/index.php?newsid=18452 ]]>
AZƏRTAC silsilənin növbəti yazısında Azərbaycan Xalq şairinin qızı Aybəniz Vurğunun xatirələrini oxuculara təqdim edir. Bu dəfə o, Səməd Vurğunun tanınmış şair və yazıçılarla görüşlərindən danışır, həmçinin Moskvaya səfəri ilə bağlı səmimi xatirələrini bölüşür.

“Axşam atamın dostu və tərcüməçisi Pavel Antokolskinin qonağı olduq. Ukraynadan Mikola Bajan, Gürcüstandan Simon Çikovani, Moskva şairlərindən Konstantin Simonov, Mixail Lukonin, Aleksandr Mejirov da orada idilər. Mən Pavel Antokolskinin həyat yoldaşı Zoya xalanın yanında oturmuşdum. Əvvəlcə şairlər yeni yazdıqları şeirləri oxudular. Sonra atam məclisi ələ aldı. Ədəbiyyatda romantik qəhrəman problemindən söz açdı. Özünəməxsus səmimiyyət, ehtiras, yumorla danışırdı. Məclisdəkilər susub diqqətlə ona qulaq asırdılar. Zoya xala isə atama heyrətlə baxırdı. Birdən yerindən sıçrayıb:

– Pavel, sən məni öldürsən də, mən Səmədi öpəcəyəm, – dedi. Zoya xaladan sonra bütün qonaqlar ayağa qalxıb atamı qucaqlayıb öpdülər. Sevincimdən yerə-göyə sığmırdım. Kaş atamın o axşam dediyi sözləri qələmə alaydım... Neyləmək... Gənclik ölümə inanmır, övlad isə ata ölümünü heç təsəvvürünə belə gətirmir...

Mehmanxanada atamın yanına tərcüməçilər, o vaxt Moskvada təhsil alan azərbaycanlı tələbə və aspirantlar gələrdilər. Darıxmayım deyə atam bilet alıb məni teatra göndərərdi. Hər dəfə teatrdan qayıdanda isə tamaşa haqqında fikrimi soruşardı. Bir gün Böyük Teatrda “Qu quşu” baletinə tamaşa etməyə getməli idim. Həmişə olduğu kimi, mehmanxanadan çıxıb taksiyə mindim və hara gedəcəyimi şoferə bildirdim. Sürücü güldü, düşüb piyada getməyimi məsləhət gördü. Doğrudan da, bir az getmişdim ki, Böyük Teatr öz əzəməti ilə qarşımda canlandı. Qayıdanda bunu atama danışdım. Tezliklə peşman oldum, çünki atam bu əhvalatı yanına gələnlərin hamısına danışırdı.

Bir gün atamın yanına Rəsul Rza gəldi. O, bizi “Bakı” restoranına nahara dəvət etdi. Atamla Rəsul əmi musiqidən, poeziyadan danışırdılar. Arada bir az mübahisə də elədilər. Sonra başladılar uşaqlardan danışmağa. Rəsul əmi Yusifi, atam isə Anarı tərifləyirdi. Sonra Rəsul əmi mənə baxıb dedi:

– Səməd, Aybəniz sənə yaman oxşayır, yəqin elə ona görə də onu çox istəyirsən. Mən rəssam olsaydım, Aybənizin şəklini çəkərdim, əsl azərbaycanlı qızıdır.

Atam isə:

– Düz deyirsən, məndən daha çox anama oxşayır, ona görə bunu çox istəyirəm, – deyə cavab verdi”.

Ardı var...

/Azertac


]]> Mehemmed Thu, 17 Sep 2026 19:14:43 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18451 https://manera.az/index.php?newsid=18451 ]]>
Dahi Nizami Gəncəvinin 885 illiyinin qeyd olunması onun zəngin irsinin bir daha diqqət mərkəzinə gətirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şairin irsini yad etmək, yaradıcılığını təbliğ etmək vacibdir. Daha 15 il sonra Nizami Gəncəvinin 900 illik yubileyinin dünya və beynəlxalq təşkilatlar səviyyəsində geniş qeyd olunacağına inanıram.

Bunu açıqlamasında Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədr müavini, Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid deyib.

O qeyd edib ki, Nizami Gəncəvi Azərbaycan xalqının böyük mütəfəkkir şairi olmaqla yanaşı, dünya poeziyasına misilsiz töhfələr verib. “Gəncədə doğulub yaşayan dahi şair əsrlər boyu Azərbaycan xalqının milli-mənəvi zənginliyinə böyük töhfələr bəxş edib. Şairin əsərləri dəfələrlə müxtəlif dillərə tərcümə olunaraq dünyanın müxtəlif ölkələrində oxuculara təqdim edilib. Yadigar qalan əsərləri bu gün də insanları öz dərin məzmunu, fəlsəfi fikirləri və bədii zənginliyi ilə heyrətləndirməkdə davam edir”, - deyə R.Məcid əlavə edib. ]]> Mehemmed Thu, 17 Sep 2026 19:00:05 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18439 https://manera.az/index.php?newsid=18439 ]]>

Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev mərhum şair Çingiz Əlioğlu ilə bağlı səmimi xatirələrini bölüşüb.

Çingiz Abdullayev sosial media hesabında paylaşdığı yazıda Çingiz Əlioğlu ilə təxminən qırx il dostluq etdiyini bildirib. O, aralarındakı yaş fərqinin dostluqlarına heç vaxt mane olmadığını qeyd edib.

“Biz təxminən qırx il dostluq etdik. O, məndən xeyli böyük idi, lakin bu, dostluğumuza heç bir maneə yaratmırdı”, – deyə Çingiz Abdullayev yazıb.

Paylaşımda Çingiz Əlioğlunun ailə və qohumluq əlaqələrinə də toxunulub. Bildirilib ki, onun anası yazıçı İlyas Əfəndiyevin bacısı olub.

Çingiz Abdullayev dostunu istedadlı şair, maraqlı insan, yaxşı dost və əla həmsöhbət kimi xatırlayıb.

“Biz birlikdə Finlandiya, Türkiyə və Rusiyaya səfərlər etmişdik. Onunla vaxt keçirmək çox xoş idi; o, həm Azərbaycan, həm də dünya ədəbiyyatına dərindən bələd idi. Biz bir-birimizlə çoxlu gülməli və əyləncəli əhvalatlar bölüşmüşdük”, – deyə Xalq yazıçısı qeyd edib.

Çingiz Abdullayev paylaşımının sonunda dost itkisi ilə bağlı kövrək fikirlərini ifadə edib:

“Dəyərli insanlar – dostlar – bizi tərk edib gedirlər. Artıq qırx mərasimi yaxınlaşır. Ruhu şad olsun”. ]]> Mehemmed Tue, 08 Sep 2026 12:49:06 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18428 https://manera.az/index.php?newsid=18428 ]]>
Bu yaşa çatanacan o, vur-tut bircə kərə prokuror oldu, 1923-cü ilin fevralında yeganə işə baxdı, ancaq həmin mühakimənin söhbəti Bakıda ziyalılar arasında, mətbuat səhifələrində iki ay səngimək bilmədi. Zahirən heç kəsin ağlına gəlməyəcək çox gözlənilməz fikirlər də söyləməmişdi.

Ancaq nə demişdisə, çox məntiqli və sərrast söyləmişdi, hətta həmin düşüncələrin hansısa məqamları ilə razılaşmayanlar belə Cəfərin mülahizələrinin yanından sakitcə ötüb-keçmir, müəyyən münasibət bildirirdilər (siftəsi uğurlu və əks-sədalı alındığından Cəfərə növbəti ildə daha bir dəfə prokurorluq etmək nəsib olacaq).

Söhbətin hədəfi "Ölülər" idi, bu pyesi Cəlil Məmmədquluzadə yazmışdı və həmin 1923-cü ildəcə nəşrə başlamış "Yeni yol" qəzetinin redakroru da Mirzə Cəlil özü idi və bu nəşrin səhifələrində həmin geniş əks-sədalı müzakirələrlə bağlı bir deyil, bir neçə yazının görünməsi təbii idi. Qəzetin şənbə günü, martın 3-də çıxan 8-ci nömrəsinin ilk səhifəsində "Ədəbi məhkəmə" adlı məqalə dərc edilmişdi və yazının müəllifi olaraq qısaca "Qur." göstərilirdi.

Ancaq bu məqalə tamamlanmamışdı, "Yeni yol"un daha iki nömrəsində də mövzu davam etdirilirdi.

Məqalənin əvvəlindəki bir qeyd Cəfər Cabbarlının prokurorluq etdiyi ədəbi məhkəmənin ictimaiyyət arasında ciddi reaksiya doğurduğunu nümayiş etdirməkdən əlavə, bir daha onu da təsdiqləyir ki, "Ölülər"in ədəbi məhkəməsi məhz Qulam Məmmədlinin "Azərbaycan teatrının salnaməsi"ndə yanlış olaraq göstərdiyi və onun ardınca bu məlumatı (və səhvi) əslində Qulam Məmmədlinin kitabından götürərək, lakin istinadı göstərməyərək, guya ilk mənbədən aldığı təəssüratı yaratmağa çalışan, nəticədə isə yanlışı tirajlayan digər müəlliflərin xətaya yol verdiyini bir daha sübut edir. Çünki məqalə başlayan kimi məhz ədəbi mühakimənin fevralın son iki həftəsi ərzində getdiyi məlum olur: "Bakı ziyalıları iki cümədir "Ölülər" qəhrəmanı Kefli İsgəndəri mühakimə edirlər. İsgəndər ziyalı olmasaydı və onun hərəkəti də ümumən ziyalılara toxunmasaydı, şübhəsiz, İsgəndər məhkəməyə cəlb edilməzdi. Əvvələn, İsgəndərin o zamanı, yaşadığı mühiti, tərbiyə aldığı dairələr (istər Azərbaycan, istər Fransa olsun) və özünün yetişdiyi, həm də dönüb yaşadığı külfəti nəzərə almalıdır. Bu gün İsgəndəri ictimai vəzifəsini, ya da ictimaiyyət borcunu yerinə yetirməyib tənbəllik və keflilik ilə gün keçirməkdə töhmətləndirirdilər. O vaxtın ziyalıları nəinki tənbəl idilər, hələ bəlkə qulluq etmələri ilə xalqa zərərli idilər. Qeyri millətin qulluqçuları ilə bunların bir fərqi görülmürdü. Fəqət İsgəndəri onların cərgəsinə aparmaq olmaz. İsgəndər aktivni (fəal) işləməmiş isə də, fəqət hər zaman xurafat və mövhumat əleyhinə getmişdir. Xalqda bir fikir və şübhə oyandırmışdır. Əgər onun adının keflilik ilə məşhur olmasına qalırsa, bunun heç əhəmiyyəti yoxdur. Avam xalq həmişə adamın adını və ya familini işlətməzlər, hər halda bir quyruq, bir süpürgə bağlayar, deyərdilər. Məsələn, Sibirə gedib qayıtmışlara "Sibir Aslan", erməni ilə dost olana "Erməni Məhəmməd", başına şapka qoyana "Rus Qədim", bir başqasına "Tiryəki Murad", "Donuz Qara", bircə stəkan çaxır içsə "Kefli İsgəndər" deyərdilər. O zaman da yalnız İsgəndəri töhmətləndirmək lazım gəlirdisə, bu gün şairlər, ədiblər, hətta bütün şəhər insanları keflidirlər. Bu gün də ali təhsilli adamlar məscidlərdə pul verib ölüsü üçün dualar oxutdurur. Fəqət İsgəndər o zaman zidd gedirdi. İsgəndərin haqqında çıxarılan qərar yersiz və nahaq oldu".

Bir daha yadımıza salırıq ki, "Yeni yol" qəzetinin redaktoru Molla Nəsrəddin - Cəlil Məmmədquluzadə idi və 1923-cü ildə bu məqalə dərc ediləndə artıq iki ay idi ki, bu qəzet nəşr edilirdi. Lap başlanğıcdan İsgəndəri müdafiə mövqeyindən çıxış edən bir məqalənin dərc edilməsi bu mənada anlaşılandır ki, Cəlil Məmmədquluzadə ədəbi məhkəmədə yürüdülən və İsgəndəri bir çox cəhətdən qüsurlu şəxs (oxu: həm də kifayət qədər uğurlu olmayan surət) kimi qiymətləndirənlərə başqa müəlliflərin dili ilə cavab verirdi.

Bu məqalə növbəti saylarda da davam edəcək iri bir məqalənin yalnız başlanğıc hissəsi idi. "Yeni yol" mart ayının 10-da çıxan növbəti - 9-cu nömrəsində bir daha həmin mövzuya qayıdır və artıq məqalənin altında başqa imza dayanır: "H.İmanov" (Bu, İmanov Həsən Həşim oğludur (1901-1937). Əslən Şuşadan olan Həsən İmanov başlanğıc təhsilini doğma şəhərində aldıqdan sonra 1920-ci ildə Bakıya gəlmiş, 1921-1926-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Darülfünunun Şərq fakültəsinin ilk yetirmələrindən olmuşdu. Daha sonra o, 1928-1931-ci illər arası Moskvada Şərq Xalqları İnstitutunun aspiranturasında təhsil almışdı. 1920-1930-cu illərdə elmi nəşrlərdə və dövri mətbuatda araşdırma yazıları, ədəbi-mədəni mövzularda məqalələri ilə ardıcıl çıxış edən Həsən İmanov universial biliklər sahibi idi və gənc olmasına baxmayaraq çalışdığı elmi dairələrdə nüfuz qazanmışdı. Onun tarixşünaslığa, dilçiliyə, ədəbiyyata, sənətşünaslığa aid bəlli irsi anladır ki, bu istiqamətlərin hansına daha çox bağlanarsa, o sahədə yaxın gələcəkdə tanınmış alimlərdən birinə çevrilərdi. Lakin təəssüflər ki, o da 1937-ci il siyasi repressiyalarının qurbanı olmuş, 1937-ci ilin martında həbs edilərək gülllələnmişdi).

Həsən imanovun "Yeni yol"dakı məqaləsinin axırında göstərilirdi ki, yazının sonu var - yəni növbəti və ya ondan sonrakı sayda davam edəcək.

Məqalə "Ölülər qəhrəmanı İsgəndərin məhkəməsi münasibətilə" adlanır. Bu məqaləni də xeyli dərəcədə Cəfər Cabbarlının bir prokuror olaraq "Ölülər"in ədəbi məhkəməsindəki çıxışında səslənmiş bir sıra müddəalara cavab kimi qəbul etmək mümkündür.

Artıq bu məqalənin əvvəlində müzakirənin məhz fevralda keçirildiyi dəqiq göstərilir. Həm də Darülmüəllimatın binasında təşkil edilmiş ədəbi məhkəmənin təşəbbüskarı da məlum olur: "Fevralın 16-da "Sabir" kitabxanası təşəbbüsü ilə "Ölülər" qəhrəmanı İsgəndərin üzərində tərtib edilən məhkəmə bir çox ziyalılar, tələbələr və başqa vətəndaşlar cəlb etmişdi. XIX əsrin son illərində Azərbaycan yaşayışının zəmisində əmələ gələn "yeniyetmə" ziyalıların İsgəndər doğru bir tipidir. Ona görə İsgəndərin düşüncələrini öyrənmək, onun tərs hərəkətini təyin etmək yuxarıda göstərdiyimiz vaxtda ziyalıların ictimai yaşayışda tutduğu vəziyyəti nəzərdən keçirmək deməkdir. O vaxt ziyalıların bir hissəsi Sabirin axundları ilə bərabər "Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var" deyib "plyajdan" və "Sonyalardan" başqa bir şey tanımayanlardan, o biriləri isə xalqın qaranlıqda və əsirlikdə yaşamasını nəzərə alıb mövhumat ilə ciddi mübarizəyə girişənlərdən və buna görə çarizm hökuməti tərəfindən təqib və sürgün edilənlərdən ibarət idi".

Yəni həqiqətən də, elə Cabbarlının vacib iradlarından birinə cavab kimi səslənən iddiadır. Cabbarlı - prokuror yeni zaman içərisində İsgəndərin vəzifəsini yerinə yetirməli olan bir ziyalının könüllü olaraq bu aydınlıq yükünü çəkməkdən imtina etdiyini, tamamilə passiv bir mövqe tutduğunu, hərəkətsizliyi ilə də cəmiyyətin inkişafına töhfə verməli halda zərər yetirdiyini göstərir.

Bu məqalədə isə sanki o tezisə cavab olaraq bildirilir ki, İsgəndər sadəcə keçmiş zamanın - XIX əsrin sonlarının gerçəkliyindəki bir şəxs kimi təqdim olunur. Əslində bu da doğru cavab sayılmamalıdır. Çünki İsgəndər kimi artıq gedib Avropada oxuyaraq qayıdıb gələn cavanlar daha çox XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edən gənclərdir. Və İsgəndər də onlardan biri idi.

Məqalə davam edirdi: "Əcəba, realizm cəhətcə Qoqol "Revizor"undan geri qalmayan, ədəbiyyatımızda yüksək mövqe tutub mətbuatda dəfələrlə debatlara səbəb olan "Ölülər" qəhrəmanı göstərdiyimiz məşrut (şərtləndirilmiş, bir şərtə bağlı - R.H.) hissələrin hansına mənsub olmalıdır? Bu suala cavab vermək üçün İsgəndərin tərcüme-yi halı ilə aşina olmaq, onun səhnədəki fəaliyyətinə diqqət edib, ailəsinə və mühitinə nə kimi münasibətdə bulunmasını düşünmək lazımdır.

İsgəndər Naxçıvanın adlı-sanlı taciri Hacı Həsənin oğlu olub, ilk təhsilini sxolastik metodu ilə bir molladan alar. Atası sevgili oğlunu başqaları ilə bərabər məktəbə göndərmək istəmədiyindən ona evdə dərs verdirər. Təbii, mollanın verdiyi dərsin ən böyüyü - dərs verən molla və onun mütəəllimi anlamayan Sədi "Gülüstan"ı olacaq idi. Bu təhsil dövrəsini bitirdikdən sonra İsgəndər Bakıya göndərilir ki, orada "kafirlər" elmi oxuyub bir "adam" olsun. "Adam olmağı" Həsən əminin nə cür anlaması bizə məlumdur. Fəqət əsas üzrə qalır - İsgəndər Avropa üsulu ilə elm təhsil etməkdə müvəffəq olur. Belə cəsarətli addım atmaqla Hacı Həsən yeniləşmiş əsrinə böyük bir ərməğan vermiş olmurmu? İkinci, Hacı Həsən belə cəsarətinə görə Hacı Baxşəlilər tərəfindən təhqirlərə və lənətlərə düçar olacaqdı. Ancaq Hacı Həsən bununla da iktifa etmir. "Ətəklərlə qızıl töküb" oğlunu Firəngistana göndərir. Yenə təkrar edirəm, Hacı Həsənin oğlunu təhsilə göndərməkdə nə kimi məqsəd təqib etməsi bizi maraqlandırmaz. Çünki Firəngistan təhsilindən qayıdacaq qəhrəmanın fəaliyyəti, yəqin ki, ölülər dirilməsinə inanan Hacı Həsənlərin istək və arzularından asılı olmayacaqdır. Nə olursa-olsun, İsgəndər bir zamandan sonra təhsildən qayıdar. Əvvəllərdə gözəlcəsinə tanıdığı mühit bütün çılpaqlığı ilə bunun qarşısında durar. Mövhumatın qara buludları ətrafı bürümüş, heç yerdən nicat işığı yox. Doqquz yaşlı qızlar babaları yaşlı kişilərə verilir. Gündə bir İsfahan lotusu ölünü diriltmək bəhanəsi ilə xalqı soyar, namusuna təcavüz edər. Belə cəhalət qarşısında duran anlaqlı, Avropa təhsili görmüş İsgəndər nə edir? Bir neçə vaxt Şekspir Hamleti kimi "varlığını-yoxluğunu" hiss etməz, deyə bilməz mübarizəni hansı tərəfdən başlasın. Öyrəndiyi tarix və fəlsəfədə yollar arar. Haqlı olaraq qubernator və naçalniklər yanında jandarmalıq etməyi alçaq iş hesab edər. Başqa ictimai vəzifələri də tutmağa kəndisində cəsarət bulmaz. Çünki belə vəzifədə çalışanları hökumət sürgün edər. Bu qədər ölçü-biçimdən sonra altın gücü ilə təhsil edən "ziyalı" böyük bir inqilab yolu tapar. O da müskirat, sərxoşluq və bundan əmələ gələn fənalıq yollarıdır. Məhkəmə üzvlərindən biri İsgəndərə "Şərab içməkdə məqsədin nə idi?" deyib sual verdikdə İsgəndər cavabən: "Şərab ilə ölülər soltanlığında inqilab yapmaq istərdim", - dedi. Görəsən, tarix indiyə kimi belə bir inqilabçı yetiribdirmi?!"

Hacı Həsənlə bağlı bu məqalədə söylənənlər Cəfər Cabbarlının prokuror olaraq irəli sürdüyü ittihamlardan fərqlənmir. Cəfər Cabbarlı da təsdiq edirdi ki, bəli, Hacı Həsən əslində özü savadsız bir adam olduğuna görə cəmiyyətin savadlanması üçün faydalı bir iş görüb. Ona qarşı yönələcək qınaqlara, töhmətlərə, eyhamlara fikir vermədən oğlunu Bakıda da Rus-tatar məktəbində oxudub, ardınca onu Avropada da təhsil almağa göndərib və bunun üçün də kifayət qədər çox vəsait sərf edib. Həm də bu işi görəndə anlayıb ki, gendən baxanlar, sağda-solda olanlar onun bu hərəkətini təqdir etməyəcəklər. İstehza ilə yanaşacaqlar, təhqirlə təqib edəcəklər, bəlkə üzünə də olmasa, ardınca şəbədə qoşacaqlar. Ancaq bütün bunların ola biləcəyini göz altına ala-ala ürəyində tutduğunu etmişdi. Lakin İsgəndərin şərab içmək məsələsi, kefliliyə qurşanması və bununla da cəmiyyət işlərinə münasibətdə hərəkətsizliyinin yaranmasını məqalənin bu hissəsi, hər halda, cavablandıracaq gücdə bir arqument ortaya qoya bilmir.

Məqalənin bu hissəsinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, ədəbi məhkəmədə qızğın mübahisələr getdiyinin işartısını ortaya qoyur. Bircə fraqment var: İsgəndərə verilən sual, İsgəndərin verdiyi cavab.

Təəssüf ki, stenoqram əlimizdə yoxdur. O gecə içərisində nə qədər suallar verilib, nə qədər cavablar səslənib. Vəkillər İsgəndəri müdafiə etmək, prokurorun - Cabbarlının irəli sürdüyü ifşaedici müddəalarından qoruyaraq müdafiə etdiklərini təmizə çıxarmaq üçün hansı dəlillər gətiriblər, hansı məntiqi izahlara söykəniblər? Heyiflər ki, bunlar bizə çatmayıb. Amma ən azı bu bircə fraqmentin özü, həmin məqalədə əksini tapmış sual və cavab, təbii ki, iki həftə ərzində davam etmiş müzakirələrin yetərincə qızğın, kifayət qədər polemik olduğunu nişan verməkdədir.

"Ölülər"in ədəbi məhkəməsi ilə bağlı "Yeni yol"dakı üçüncü yazı artıq qəzetin martın 31-də çıxan 11-ci nömrəsində dərc edilir. Bundan əvvəl də "Yeni yol"un bir nömrəsi olub, ancaq orada məhkəmə ilə bağlı hər hansı soraq yoxdur.

Yenə "Yeni yol"un mart ayının son günündəki sayının elə ilk səhifəsində "Ölülər" qəhrəmanı İsgəndərin məhkəməsi münasibətilə" adlı yazı davam edir və sonda həmin H. İmanovun imzası dayanır. Məqalənin bu parçası İsgəndərin bəsit etirazçılığını az qala inqilabçılıq olaraq təqdim etməyə çalışanlara cavab kimidir: "İsgəndərin inqilab yolunda çalışması nədən ibarət olur? İllərcə bunun üstündə zəhmət çəkib qaragüruhlar təkfirinə düçar olan, bəlkə də oğluna Avropa təhsili verməklə "babı" adlanan atası İsgəndər ilə Şeyx Nəsrullah xüsusunda danışdıqda İsgəndər ona doğru yol göstərmək əvəzinə onu təhqir edər və axırda da ona "Tfü sizə!" deyib gedər. Avropa tərbiyəsi görüb "Ölülər" sultanlığında anlaqlı sayılan əfəndinin bu, birinci və etik cəhətcə alçaq çıxışı. Bəziləri deyər ki, İsgəndər Hacı Həsənlə başqa dillə danışa bilməzdi. Bəlkə də, Hüseyn Sadıq əfəndi kimiləri də atasını təhqir etməyi bir inqilab yolu sanacaqdılar".

Buradakı işarədən də belə anlaşılır ki, vəkil kimi həmin məhkəmədə iştirak edən Hüseyn Sadıq (yəni Seyid Hüseyn) İsgəndərin atasına belə ağır sözlə müraciət etməsinə nə şəkildəsə bəraət qazandırmağa cəhd edibmiş. Ona görə də məqalə müəllifi Seyid Hüseyni mahiyyətcə haqsız olan belə müdafiəçiliyə görə töhmətləndirir: "Bir dəqiqə güman edəlim ki, belə "inqilabçılar" haqlıdır. Bəs İsgəndərin Cəlala və Nazlıya göstərdiyi "inqilab yolları" hansı məntiq və pedaqoji qanunları ilə haqlı və doğru sanıla bilər? İsgəndər Nazlını, özü dediyi kimi, qaranlıqdan işığa çıxarmaq istəyirdi. Əcəba, bu işıq Naxçıvanın hansı məktəbindən, hansı maarif yurdlarından gəlirdi? Bunu gözəlcəsinə bilən İsgəndər, yəqin ki, Nazlını işığa deyil, yanğından çıxarıb yağmura salacaq idi, onu yenə qaranlıqda avara və sərgərdan qoyacaq idi. İsgəndər düşünməli idi ki, Nazlıları "çıxarmaq", onları azadlığa dəvət etməkdən qabaq "Ölülər" fanatizmini yıxmaq, məktəblər düzəltmək lazım idi. Ancaq İsgəndər bunu düşünməz, alkoqol təsiri altında dediyi sözlərin nə kimi nəticə bağışlayacağını anlamaz".

Göründüyü kimi, məqalə müəllifi xeyli dərəcədə Cəfər Cabbarlının mövqeyindədir. Əksinə, həmin məhkəmədə İsgəndərə bəraət qazandırmağa çalışanları qınayır: "İsgəndərin qardaşı Cəlala göstərdiyi "yollar" bundan da maraqlıdır. Cəlalı bir vaxt özü oxuduğu "elmlərdən" kənar edib ona doğru bir təhsil yolu göstərmək əvəzinə İsgəndər onun dərs otağına girib: "Bilirsənmi, qardaş, Sokrat nə demişdir?" - deyə sual verər. Yazıq Cəlal anlaqlı qardaşından tərbiyəsinə dair yeni bir fikir gözlədiyi halda "Sokrat demişdir ki, nə qədər oxumamışdım, elə bilirdim ki, bir şey bilirəm. Oxuyandan sonra anladım ki, heç zad bilmirəm" sözlərini eşidir. Cəlala "Oxuyan bir şey anlamaz" cümləsi nə qədər fəna təsir edəcəyi hər kəscə aşkar və aydın bir şeydir. Bu sözləri ilə İsgəndər Cəlalı doğru yola dəlalət edər deyib, bəlkə bunun sifətində Mirbağırlar və "Ölülər" sultanlığının Şeyx Nəsrullah fırıldağına uyan üzvlərini hazırlar. Avropa təhsili alıb araq şüşəsindən başqa bir şey tanımayan İsgəndəri görən Hacı Həsən, təbii, kiçik oğlunu da "piyanıska" etmək istəməyəcək və onu Avropa təhsilinə deyil, Nəcəfə, yaxud Kərbəlaya göndərəcək".

Bu nöqtədə də, əslində, məqalə müəllifi Cəfər Cabbarlı ilə tam şərik çıxır.

Prokuror da söyləmişdi axı, İsgəndərin günahının ikiqat artıqlığı ondan ibarətdir ki, özünün belə arzuolunmayan yola düşməsi bir yana, cəmiyyətdə bəlkə də ürəyindən gedib Avropada təhsil oxumaq keçənlərə, balalarını Firəngistana və ya ayrı bir Qərb ölkəsinə təhsil almağa yollamaq həvəsində olanlara çox pis örnək göstərir. Onlar, əlbəttə ki, İsgəndəri görəndən sonra "bizimki də gedib qayıdandan sonra bu kökə düşəcəksə, getməməyi məsləhətdir" qənaəti ilə ya dərin tərəddüd içərisində qalacaq, ya da balalarını gözlərindən uzaq buraxmaq fikrindən əl çəkəcəklər.

Qəzet məhkəminin gedişindən anları xatırladır: "Müdafiəçilər Şeyx Nəsrullahın hiyləsi açılmasında İsgəndəri birinci və ümdə səbəb sanırdılar. Amma əsərin gedişinə diqqət edərsək görərik ki, Şeyxin qaçmasına səbəb İsgəndər deyil, bəlkə işıqlaşmış üfüqlərdən gələn və Şeyx Nəsrullahların kim olmasını daha yaxşı anlayan xəbərçilər olmuşdur".

Yəni bu nöqtədə də məqalə müəllifinin fikri prokurorun - Cabbarlının mövqeyi ilə tən gəlir. Cəfər də məhkəmədə Şeyx Nəsrullahın qaçıb getməsində İsgəndərin heç bir bilavasitə təsirinin olmadığını söyləmişdi axı!

Və ardınca gələn sətirlərdə məqalə müəllifi prokurorların, müddəii-ümumilərin - Cəfər Cabbarlının və Əbdül Əbdülzadənin (təəssüf ki, Cəfər Cabbarlının söylədikləri, mətni ortada olsa da, həmin ədəbi müzakirələrdə digər prokurorun - Əbdül Əbdülzadənin (1898-1937) nələri dediyi haqqında əlimizdə yazılı bir sənəd yoxdur. Səbəbsiz deyil - Əbdül Əbdülzadə də siyasi repressiya zərərdidələrindən olduğundan onun da şəxsi arxivi NKVD tərəfindən yağmalanmış, əlyazma irsi əsasən itib-batmışdır. Əbdülzadə Əbdülhüseyn Kərbəlayı Abbas oğlunun əsilləri təbrizli olsa da, Bakıda tacir ailəsində doğulmuşdu, Bakı Politexnik məktəbinin mexanika bölməsində neft sənayesi ixtisası üzrə təhsil aldıqdan sonra Cəfər Cabbarlı ilə yanaşı Azərbaycan Cümhuriyyəti Məclis-i Məbusanının dəftərxanasında stenoqrafçı işləmişdi. 1920-nin yanvarında Cümhuriyyətin xaricdə oxumağa göndərdiyi tələbələr arasında o da vardı. Lakin onun İstanbul Universitetinin hüquq fakültəsində nəzərdə tutulan təhsili baş tutmamış, elə həmin ilin yayında Bakıya qayıtmış, ali təhsilini Bakı Politexnik İnstitutunda almışdı. 1927-ci ildə "Müsavat" partiyasının gizli təşkilatında iştirakına görə 8 il iş verilərək 1928-in yayında Solovki adasına sürgünə göndərilmiş, 1934-də sürgündən qayıtsa da, Bakıda qalmasına icazə verilməmişdi. Gəncədə yaşayıb-işləyən Əbdülhüseyn Əbdülzadə 1936-də yenidən gizli müsavatçı fəaliyyətdə ittiham edilərək tutulmuş, 1937-ci ilin 28 iyulunda güllələnmişdi) vəzifələrini layiqincə yerinə yetirdiklərini vurğulayır.

"Müddəii-ümumilər öhdələrinə götürdüyü vəzifəni gözəlcəsinə ifa etdilər. İsgəndəri dərin və ətraflı analiz etməklə onun ictimai yaşayışda nə kimi mövqe tutmasını aydın və açıq göstərdilər. Bunların nitqindən sonra İsgəndərin parazit və yaşayış səhnəsində artıq davam etməyə yaramayan bir ünsür olması hər kəscə aşkar idi".

Məqalə müəllifi bütün bu təhlillərindən sonra ədəbi məhkəmənin İsgəndərlə bağlı çıxardığı qərarla razılaşmır. Ancaq bu, cəzanın guya ağır olmasından şikayətlənmə razılaşmaması deyil. Məqalə müəllifi İsgəndərin etdiklərinin müqabilində ona verilmiş cəzanın yüngül olduğunu iddia edir: "Buna baxmayaraq, məhkəmə İsgəndərə yüngül bir cəza - hüquqi-mülkiyyətdən məhrum etmək təyin etdi. Fəqət bugünkü məhkəmənin cəzası yüngül oldusa, gələcək tarix məhkəməsi cəzasının pək ağır və şiddətli olmasına əminiz".

Kütləvi ədəbi müzakirələrin "məhkəmə" kəlməsi ilə nişanlanması və bu gedişatda elə əsl gerçək məhkəmələrə xas prokuror, hakim, vəkil, şahidlərin görünməsi bir tərəfdən başı inqilab havalı bolşevik epoxası ilə bağlı idisə, elə mətbuatda dərc edilən ən müxtəlif ədəbi rəylərdə də mütəmadi olaraq prokuror ədası, istintaqçı hikkəsi, qırmızı agent ifşaçılığı duyulsa da, tərkibi, "Ölülər"in bu mühakiməsində olduğu kimi, düzgün seçiləndə, ağıllı və abırlı şəxsiyyətlərdən ibarət olanda heç də faydasız deyilmişlər. Bu cür qaynar müzakirələr və fikir dartışmaları o yığıncaqların hüdudlarından da kənara sıçrayaraq ümumi ədəbi zövqə və düşüncəyə də müsbət təsirini göstərirmiş, insanlarda ədəbi əsərlərə daha sərrafcasına münasibət bəsləmək vərdişlərini artırırmış.

"Ölülər"də Cəfər Cabbarlının qələmə aldığı və səsləndirdiyi İsgəndərə qiymətvermə nitqi ayrılıqda qiymətli bir ədəbiyyatşünaslıq araşdırmasıdır və Cəfər Cabbarlının ədəbi-tənqidi görüşlərini əhatə edən yazıları sırasında qəbul edilməlidir.

...Tale elə gətirdi ki, Cəfərə 1924-cü ildə ikinci dəfə prokurorluq etmək nəsib oldu. 1924-cü ilin dekabrında Əli Bayramov (1889-1920) adına klubda Həbib Cəbiyevin (1899-1938) sədrliyi ilə aparılan ədəbi məhkəmədə müttəhimlər kürsüsündə əyləşən Şeyx Sənan idi və bu dəfə də müddəi-yi ümumi - prokuror Cabbarlı idi (Cəfər buna qədər bir dəfə "Şeyx Sənan" haqqında artıq təhlili məqalə yazmışdı. 1921-ci il oktyabrın 11-də "Şeyx Sənan" faciəsi növbəti dəfə müəllif tərəfindən yenidən işləndikdən sonra səhnəyə çıxmışdı və "Kommunist"in 15 noyabr tarixli 224-cü nömrəsində Cabbarlının tamaşa haqda "Cim" imzası ilə məqaləsi dərc edilmişdi. Burada pyesin "bütün vəqələri (hadisələri, əhvalatları - R.H.) arasında sıxı bir irtibat" olduğunu, "əsərdə gözəl tiplər və bir çox həyəcan-i bədiiyyə səbəbiyyətverici mənzərələr"in varlığını vurğulayan, "bunun üzərinə möhtərəm ədibimizi bu müvəffəqiyyəti üçün səmimi-qəlbdən alqışlayan" müəllif hər halda islah edilməsi gərəkli görünən bəzi tənqidi qeydlərini də bildirir. Bu bir münəqqidin tamaşa ilə bağlı rəyi, təəssüratları idi. "Şeyx Sənan" haqqında, daha dəqiqi, əsərin baş surəti barədə prokuror olaraq ittihamla çıxış etməksə artıq tamam fərqli janr idi və başqa münasibət tələb edirdi).

Əslində, Cəfər bu məhkəmədə prokuror yox, vəkil olmalıymış. Özü xəbər verir: "Bu gün müqəssirlər qəfəsində oturan Sənanın şəxsiyyəti tam mənası ilə, olduğu başqa, göründüyü isə bambaşqa olan şeylərdən biridir. Mən özüm onun göründüyünə aldanıb müdafiəsinə hazırlanırkən daha dərindən baxınca, olduğunu olduğu kimi görüncə, fikrimi dəyişdim, müddəiliyə getdim".

"Kommunist" qəzetinin 1925-ci il yanvarın 16-da cümə günü çıxmış sayında "İncə sənətlərimiz" guşəsində "Şeyx Sənan" haqqında ədəbi-ictimai mühakimənin qərarı" adlı yazı dərc edilmişdir. Qəzet yazırdı ki, "Oxucularımıza məlum oıduğu üzrə, dekabr ayında Hüseyn Cavidin "Şeyx Sənan" adlı əsərinin baş qəhrəmanı Bakı ədəbi-ictimai məhkəməsi tərəfindən mühakimə edildi. Mühakimə 2 cümə davam etmiş, fəqət qərar o gün elan edilməyərək sonra qəzetimiz vasitəsilə elan ediləcəyi bildirilmişdi. Məhkəmə heyətinin uzun-uzadı müşavirəsindən sonra Şeyx Sənan haqqında böylə bir qərar çıxarılmışdır".

Bunun ardınca qəzet Şeyx Sənanla bağlı 9 bəndlik təqsirnaməni bütöv şəkildə verir. Təqsirnamənin altında sədr olaraq Həbib Cəbiyev, onun ardınca Hənəfi Zeynallı, Ə.Şərif (güman etmirəm bu, bizim tanıdığımız sonraların tanınmış ədəbiyyatşünası Əziz Şərif (1895-1988) olsun. Çünki Əziz Şərif o vaxtlar Tiflisdə yaşayıb işləyirdi. Bu şəxsin Abbasmirzə Şərifzadə (1893-1938) olduğunu zənn edirəm), ardınca məhkəmə üzvləri Nəsrullah Əskərov və V.Məhəmmədov (adları qəzetdə göstərildiyi kimi verirəm), bir də katib Akif qeyd edilib. Cəfərin adı hansı səbəbdənsə bu sırada yer almamışdır. Halbuki həmin ədəbi məhkəmədə o, əsas simalardan biri olub və məhkəmədə etdiyi çıxışın mətni də Cabbarlının Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutundakı şəxsi arxivində saxlanmaqdadır.

Prokuror olaraq nitqinin lap əvvəlində Cəfər təəssübkeşlik etməyəcəyini, tam obyektiv mövqe tutmağa çalışacağını vəd edərək, digər mühakimə iştirakçılarını da tam ədalətli olmağa səsləmişdi: "Şeyx Sənan" mühakiməsinin böyük əhəmiyyəti olduğunu düşünərək bir dəfə də olsun mütəəssib olmamayı, məsələyə açıq bir göz, bitərəf bir mühakimə ilə yanaşmayı ilk əvvəl möhtərəm müdafiəçilərdən və başlıca olaraq möhtərəm məhkəmə heyətindən, nəhayət, möhtərəm tamaşaçılardan rica edərdim".

Şeyx Sənan haqqında onun məhkəmədə söylədikləri də müzakirələrin sonrakı gedişini müəyyənləşdirmiş, istiqamətləndirmiş, son təqsirnamənin də mətnində bənd-bənd əksini tapmışdı.

Təqsirnamənin 9-cu bəndi belə idi: "İctimai ədəbi məhkəmə Şeyx Sənanı hazırkı ictimai tərbiyə nöqte-yi nəzərindən cəmiyyət içərisinə yaramaz mənfi bir tip, yalnız özünə müvafiq xəyalat uçurumlarına layiq olduğuna qərar verdi".

Səthi yanaşarkən belə də bir düşüncə oyana bilər ki, Cəfər sovet dönəmində yazdığı bütün pyesləri, hekayələri və digər çeşidli yazılarında həmişə cəmiyyətçi bir mövqedən çıxış etməklə hər dəfə yeni quruluşa, siyasətə, hökumətə, dövlətin xəttini aparanlara növbəti dəfə anlatmaq istəyirmiş ki, sizinləyəm, eyni yolun yolçusuyuq, mən də bu günlərin tərənnümçüsüyəm, başqa sözlə, yarınmaq, özünü qorumaq istəyirmiş. Ancaq Cabbarlını daha yaxşı duyduqca və tanıdıqca mənim anladığım əsas gerçək bundan ibarətdir ki, cəmiyyət mənafeyinin keşikçisi və təbliğçisi olmaq Cəfərin təbiətindən irəli gəlirdi, bu, onun ruhu idi. İsgəndəri ittiham edəndə də, Şeyx Sənanı qınayanda və qəbul etməyəndə də tam səmimi idi. Bu surətləri hətta sovet senzurası olmayaraq o, yaradacaq olsaydı, onlara da yeni zaman quruculuğu, cəmiyyət mənafeyi baxımından yanaşardı.

İsgəndərə baxışında olduğu kimi, Sənana münasibətində də Cabbarlı onun fərd olaraq yaxşı-yamanlığını bir kənara qoyur, Şeyxi ona görə cəmiyyət üçün təhlükəli sayır ki, o, artıq özü olmaqdan qırağa çıxıb, artıq yaşadığı ictimai tale onu cəmiyyət qarşısında vəzifələndirib - demək, o, artıq nə istədiyini edəcək qədər sərbəst deyil, insanlar qarşısında riayət etməli olduğu davranış hüdudları, məsuliyyəti var. Prokuror Cəfər kürsüdə idi, Şeyx Sənanı da ötən əsrlərdən alıb yeni zamana gətirmişdi: "Yoldaşlar, bir məsələ də vardır. Bu macəralar Xumarın və Zəhranın fəlakətilə bitməmiş olsaydı, demək olurdu ki, pək eyi, Sənan qadınçıdır. Şərab da içir, sənə nə var. O da bu şərab içənlərdən, o da bu qumar oynayanlardan biri. Mən, yoldaşlar, onu deyəcəyəm ki, o, bu cəmiyyətin bir üzvüdür. Cəmiyyət onu böyüdüb tərbiyə etmiş. Hər bir fərd olduğu kimi, o da cəmiyyət qarşısında bu ictimai həyatda bir vəzifə daşımalı, bir fayda verməlidir. Yoxsa ona cəmiyyətin yaramaz övladı deyərlər. Fəqət, yoldaşlar, mən başqa bir şey demək istəyirəm. Sənan bu sadə qumarbazlardan, sərxoşlardan olsaydı, cəhənnəmə, dərd yarı idi. Fəqət mən çox işlətdiyim bir timsalı burada xatırlatmaq istəyirəm. Qanun kitablarında, gərək ki, böylə bir maddə vardır. Məsələn: Pirməmmədqulu acıqlanıb, ya keflənib öz evini yaxarsa, ona cəza verilməlidir. Ancaq bağışlamaq da olur. Fəqət həmin Məmmədqulu acıqlanıb, ya keflənib öz evini yaxarsa və bunun nəticəsi olaraq qonşu evlər də od alıb kəndin yarısı yanarsa, o zaman Məmmədqulu heç vəchlə bağışlanmaz, mütləq cəzalanmalıdır".

Şeyx Sənan zülmət səltənətində parlayan işıqdır. O, ətrafındakı digərlərinə bənzəməz, onlardan neçə boy ucadır. Cəfərin qənaətincə, məhz bu səbəbdən də Allahın seçib başqalarından daha uca etdiyi də cəmiyyətə borcludur, o da ən azı bir yedəkçi olmalı, geridə qalanları irəli çəkməyə səy göstərməli, əksinə, ruhdan salan, pərişan edən, şaşqınlıq və küskünlük yaradan nümunəsi ilə xeyir əvəzinə ziyan vurmamalıdır: "Sənanın mühiti qaranlıq, cahil bir mühitdir. Gözlər kor, fikirlər paslı, kimsə düşünməz, düşünsə də, - uzaq getmə, batarsan, - deyə ağzını yumarlar. Bu mühitdən bir nəfər Sənan çıxır. Ağlının ucilə meraca şəkk eyləyir, şəqqülqəmərə də başqa bir məna verir. Bunun üzərinə bütün mühitdə ona qarşı bir şübhə doğur. Mühit bir az inanır, bir az şübhə edir. Fəqət həmin mühit meraca şəkk etməkdən başlamış Sənanın 2 ildən sonra bir qız üçün xaç taxmaqla bitirməsini görüncə ümumən böylə yeni fikirlərə nasıl baxa bilər? Bundan sonra bir zihayat (bir canlı, bir kəs - R.H.) çıxıb merac yalandır deyə bilərmi? Uzaq getmə, sən də Sənan kimi batarsan, - deyə ağzını tıxayacaqlardır. Sənan öz hərəkətləri ilə tarixin yetişdirdiyi xalq və hikmət oğullarının - Cəlaləddinlərin və sairənin də yollarını kəsmiş, ağızlarını qapamış, qanadlarını qırmış olur. Xalqda yeni fikirlər və yeni fikirli adamlara qarşı bir nifrət, bir etimadsızlıq törədir ki, bu, xalq üçün, bu, mədəniyyətin və bəşəriyyətin tərəqqisi üçün hər şeydən zərərlidir. Böyləcə öz hərəkətləri üçün zaman və məkanla hesablaşmayan ünsürlər də xalq üçün zərərlidir. Tutalım ki, Sənanın yeni bir fikri vardır. Öz hərəkətlərini xalqın səadəti üçün yapırdı. Şərab içməyi xeyirli bilirdi. Fəqət o, bunların həpsini bir qıza qarşı yapmamalı, mühitin əhval-i ruhiyyəsini düşünməli, onun anlağı dərəcəsində hərəkət etməlidir.

Sənan həqiqi bir məslək mürəvvici (yayıcı, rəvacverici - R.H.) olsaydı, onu donuz damından söyləməzdi. Araya çıxar, xalqı onun öz dili ilə anladardı".

Hər yaradıcının bir fikir xəritəsi var. Onun ömür yolu tamamlanandan sonra yaratdıqlarının bütöv əhatəsi qarşımızda dayanarkən həmin xəritənin də cizgiləri aydınlaşır, o şəxsin düşüncə uçuşlarının tabe olduğu müəyyən ülgüləri, qanunauyğunluqları, özünəməxsusluqları aydınlığı ilə sezməyə başlayırıq. Bu baxımdan indi elə həmin meyarlarla Cəfəri də görürük və Şeyx Sənan haqqında bir əsr o yanda qalmış məhkəmədə söylədiklərini də belə düşündüyünü göstərməkçün deyil, məhz bu cür düşündüyündən dilə gətirdiyinə inanırıq.

Cəfərin bu məhkəmədəki çıxışı, onun digər ədəbiyyatşünaslıq yazıları kimi, hər bəndində dəmir məntiqə, ağıllı təhlillərə arxalanır. Bu mətnə bir prokuror ciddiyyəti, alim bəsirətliliyi ilə yanaşı, şair səmimiyyəti, cəmiyyət üçün nəzərdə tutulmuş hər yazısında yer alan vətəndaş məsuliyyəti hakimdir.

Tutalım ki, bu, bir ədəbi məhkəmə nitqi idi, bu tələblərin hamısına gərək hökmən əməl ediləydi. Amma Cəfər Cabbarlı qurulu saat, gərili ox kimi həmişə bu ovqata köklənmiş idi axı! Əlinə hər qələm götürəndə, istənilən yazını başlayanda bu keyfiyyətlərin hamısı onda cəmləşirdi.

Bəlkə elə həm də məhz buna görədir ki, bizə yadigar qoyduqlarının heç biri - iriliyindən-xırdalığından, tamamlanıb-tamamlanmamasındam asılı olmayaraq - köhnəlmir, kəsərini, təsirliliyini itirmir, həm bugünküdür, həm də gözlərini sabaha dikib?!

Rafael HÜSEYNOV
Akademik


525.az ]]> Mehemmed Fri, 04 Sep 2026 11:31:20 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18417 https://manera.az/index.php?newsid=18417 ]]> 0

Şəmil Sadiqin rəhbərliyi, Aslan Salmansoyun redaktorluğu ilə nəşr olunan “Səməd Vurğun xatirələrdə” kitabında şairin doğmalarının və yaxınlarının xatirələri toplanıb. Bu xatirələr Səməd Vurğunu yalnız böyük söz ustadı və ictimai xadim kimi deyil, həm də səmimi, qətiyyətli, duyğulu və öz hisslərinə sadiq bir insan kimi görməyə imkan verir.

AZƏRTAC silsilənin növbəti yazısında Azərbaycan Xalq şairinin həyat yoldaşı Xavər Vəkilovanın onların tanışlığı və toy mərasimi, ailə həyatının ilk illəri, övladlarının dünyaya gəlməsi, eləcə də repressiya illərində ailənin üzləşdiyi ağır sınaqlarla bağlı xatirələrinin davamını təqdim edir.

“...Nəhayət, görüşümüz Şaiq əfəndigil¬də təşkil olundu. Otaqda ikimiz oturmuşduq, Səməd indiyədək keçirdiyi çətin və əzablı həyat yolundan danışıb, kasıb olduğuna görə qızların onunla ailə qurmaqdan imtina etdikləri haqqında danışdı...

Böyüklər razılıq verdikdən sonra nişanlandıq və iki il nişanlı qaldıq. Toy günümüz indiyədək yadımdadır – 1934-cü ildə 16 yaşım tamam olan kimi bizə məclis qurdular”.

Kitabda qeyd olunur ki, toyda şair və yazıçılar Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid, Mirzə İbrahimov, Sabit Rəhman, Mehdi Hüseyn, Cəfər Xəndan, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Yazıçılar İttifaqının sədri Məmməd Kazım Ələkbərli və digər tanınmış şəxslər iştirak ediblər. Mərhum Əhməd Cavad toyun tamadası olub, xanəndə Hüseynağa Hacıbababəyov oxuyub, Qurban Pirimov isə onu tarda müşayiət edib.

Xavər Vəkilovanın sözlərinə görə, yeni evlənənlər salona daxil olan kimi Mikayıl Müşfiq ayağa qalxaraq onlar üçün yazdığı şeiri oxuyub.

“Biz içəri daxil olub stolun başında əyləşən kimi hamı birdən Səmədə tərəf çevrildi – ondan şeir gözləyirdilər. Səməd ayağa qalxıb mənə həsr etdiyi şeiri oxudu”.

Ailə həyatının ilk günləri barədə söhbətini davam etdirən Xavər Vəkilova xatırlayır: “Başımа xırda pullar səpə-səpə məni Səmədin birotaqlı mənzilinə apardılar. Yeni evə ayağım düşərli olmuşdu. Təközlü ocağımız sevinclə, məhəbbətlə çağlayırdı. Ölən günədək də Səmədlə “can” deyib, “can” eşitdik.

Böyük oğlum Yusifə hamilə qalmışdım. Səməd çox sevinirdi. Məni xəstəxanaya aparanda o, evdə yox idi, xəbəri eşidib dərhal özünü oraya çatdırmışdı. Doğum evinə axşam aparılsam da, Yusif dünyaya ertəsi günü – səhər saat 9-da gəlmişdi. Yanıma gəlib dedi ki, sən məni həm ata etdin, həm də mənə atamı bağışladın. Uşağa atasının adını – Yusif qoydu.

Repressiyalar başlayanda həyəcanlı günlərimiz çoxaldı. Onda Aybənizə hamilə olduğumdan Səməd çox şeyi mənə demirdi. Həmin günlərdə eşitmişdim ki, Yazıçılar İttifaqının sədrini həbs ediblər. Səməd İttifaqın katibi vəzifəsini daşıdığından daha çox həyəcan keçirirdik. Həbs ediləcəyindən ehtiyatlanan Səməd bizi anamgilə apardı. Ancaq orada da sakit ola bilmədik. Gecələr qonşu qapılar döyülür, kimlərisə camaatın “qara qarğa” adlandırdıqları qara maşınlara basıb aparırdılar. Sentyabrın 9-da Aybəniz dünyaya gəldi. Ancaq həmin il Səmədin əsərləri çap edilmədiyindən imkanımız aşağı idi. Mehdi Hüseynlə birlikdə məni doğum evindən çıxarmağa gələndə ikisinin cibində bircə manat tapılmadı...

Bir neçə il son dərəcə kasıb yaşadıq...”

Ardı var...

Müxbir – Günel Alıyeva ]]> Mehemmed Wed, 02 Sep 2026 12:34:33 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18416 https://manera.az/index.php?newsid=18416 ]]>

Sumqayıt şəhərində Azərbaycanın Xalq şairi, tanınmış ictimai-siyasi xadim Sabir Rüstəmxanlı ilə gənclərin görüşü keçirilib.

Gənclərin İnkişaf və Karyera Mərkəzi, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Sumqayıt bölməsinin birgə təşkilatçılığı ilə baş tutan görüş ədəbiyyat, tarix, milli düşüncə və gəncliyin cəmiyyətdəki rolu ətrafında maraqlı müzakirələrlə yadda qalıb.

Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin sədri İntiqam Yaşarın moderatorluğu ilə keçirilən tədbirdə şəhər ictimaiyyətinin nümayəndələri, ədəbiyyat və mədəniyyət adamları, yaradıcı gənclər və fəal oxucular iştirak ediblər.

Görüşdə Sabir Rüstəmxanlının zəngin həyat və yaradıcılıq yolu, Azərbaycan ədəbiyyatına verdiyi töhfələr, eləcə də uzun illər ərzində davam etdirdiyi ictimai fəaliyyəti barədə danışılıb. Xalq şairi gənclərlə söhbətində həyatının müxtəlif mərhələlərindən, ədəbiyyata gəlişindən, yaradıcılıq axtarışlarından və dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərən hadisələrdən bəhs edib.

Söhbətin əsas mövzularından biri Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatı və ölkənin yaxın tarixi olub. Həmin tarixi proseslərin fəal iştirakçılarından biri kimi Sabir Rüstəmxanlı yaşadığı dövrün ictimai-siyasi mənzərəsi, xalqın milli özünüdərk prosesinin güclənməsi, azadlıq və müstəqillik ideyalarının cəmiyyətdə geniş yayılması ilə bağlı xatirələrini gənclərlə bölüşüb. O, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinə gedən yolunda baş verən mühüm hadisələrdən söz açaraq tarixi yaddaşın qorunmasının və gələcək nəsillərə ötürülməsinin əhəmiyyətini vurğulayıb.

Görüşdə ədəbiyyatın cəmiyyət həyatındakı yeri də geniş müzakirə olunub. Sabir Rüstəmxanlı Azərbaycan ədəbiyyatının bugünkü vəziyyəti, çağdaş ədəbi proses, milli ədəbi irsin qorunması və təbliği barədə fikirlərini iştirakçılarla bölüşüb. Xalq şairi ədəbiyyatın yalnız estetik zövq formalaşdıran bir sahə olmadığını, eyni zamanda xalqın yaddaşının, dilinin, mənəvi dəyərlərinin və milli kimliyinin yaşadılmasında mühüm rol oynadığını diqqətə çatdırıb.

Söhbət zamanı gənclərin ədəbiyyata münasibəti, müasir dövrdə mütaliə vərdişlərinin dəyişməsi və bədii kitaba marağın artırılması məsələlərinə də toxunulub. Gənc nəslin mütaliəyə daha çox vaxt ayırmasının, Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının seçilən nümunələri ilə yaxından tanış olmasının onların dünyagörüşünün formalaşmasına mühüm təsir göstərdiyi qeyd edilib.

Sabir Rüstəmxanlı gənclərin milli ədəbiyyatın təbliğində fəal iştirakının vacibliyini vurğulayıb. Bildirilib ki, müasir informasiya və kommunikasiya imkanları gənclərə ədəbiyyatı daha geniş auditoriyaya çatdırmaq, kitab və mütaliə mədəniyyətini təşviq etmək üçün yeni imkanlar yaradır. Bu baxımdan yaradıcı gənclərin həm milli ədəbi irsi dərindən öyrənməsi, həm də müasir ədəbi prosesdə fəal iştirak etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Tədbirin maraqlı məqamlarından biri də Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığına həsr olunan hissə olub. Gənclər Xalq şairinin müxtəlif illərdə qələmə aldığı şeirlərini səsləndirərək onun poeziyasının vətən, xalq, milli kimlik və azadlıq ruhunu əks etdirən nümunələrini iştirakçılara təqdim ediblər.

Şəhərin ictimai və ədəbi-mədəni həyatında fəallıq göstərən şəxslər də çıxış edərək Sabir Rüstəmxanlının Azərbaycan poeziyasındakı yeri, milli düşüncənin formalaşmasına verdiyi töhfələr və ictimai fəaliyyəti barədə fikirlərini bölüşüblər. Çıxışlarda onun yaradıcılığında vətənpərvərlik, milli yaddaş, türk dünyasına bağlılıq, azadlıq və mənəvi dəyərlər mövzularının xüsusi yer tutduğu vurğulanıb.

Səmimi və qarşılıqlı fikir mübadiləsi şəraitində keçən görüşdə gənclər onları maraqlandıran müxtəlif mövzularda Xalq şairinə suallar ünvanlayıblar. Suallar ədəbiyyat və yaradıcılıqla yanaşı, Azərbaycan tarixinin mühüm mərhələləri, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, müasir gəncliyin qarşısında duran vəzifələr, mütaliə və yaradıcı inkişaf kimi mövzuları əhatə edib.

Sabir Rüstəmxanlı gənclərin suallarını ətraflı cavablandıraraq onlara daim mütaliə etməyi, milli tarixə və ədəbiyyata dərindən bələd olmağı, ana dilinə və milli-mənəvi dəyərlərə həssas yanaşmağı tövsiyə edib.

Görüş gənclərin Azərbaycanın tanınmış ədəbiyyat və fikir adamlarından biri ilə birbaşa ünsiyyət qurması, onun həyat və yaradıcılıq təcrübəsindən faydalanması, ədəbiyyat, tarix və milli düşüncə ətrafında fikir mübadiləsi aparması baxımından əhəmiyyətli olub.

Tədbir iştirakçıların Sabir Rüstəmxanlı ilə xatirə şəkilləri çəkdirməsi ilə başa çatıb.

]]> Mehemmed Wed, 02 Sep 2026 12:28:16 +0000 https://manera.az/index.php?newsid=18414 https://manera.az/index.php?newsid=18414 ]]>
Nicat Mədətli
Yazıçı, tarixçi və beynəlxalq əlaqələr üzrə mütəxəssis

İnsanoğlu mövcud olduğu dövrdən etibarən hər zaman müxtəlif çətinliklərlə üzləşmiş və bu çətinliklərə həll yolu tapa bilmişdir. Xüsusilə, bu maneələrin öhdəsindən gələn şəxslər "Əsrimizin Fatehi", "Əsrimizin Qəhrəmanı" kimi titullara layiq görülmüşlər. Bəs "Əsrimizin", ya da daha radikal bir ifadə ilə desək, "Bəşəriyyətimizin Problemi" üzərində nə qədər düşünmüşük?

Məqsədimi və yazının mahiyyətini ifadə etməzdən öncə, niyə məhz "Ədəbiyyatımızın və ya bəşəriyyətimizin problemi" başlığını seçdiyimi izah etmək istəyirəm. Axı ədəbiyyat və bəşəriyyət ilk baxışda çox fərqli, bir-birindən ayrı terminlər kimi görünür. Bəli, həqiqətən də elədir! Ədəbiyyat deyəndə yazı sənətini, nəsri, poeziyanı, dramaturgiyanı başa düşürük. Bəşəriyyət isə yaşadığımız dünyanın bütün dövrlərini və insanlığı ehtiva edir.

Qənaətimcə, ədəbiyyat olmadan bəşəriyyəti dərk etmək mümkün deyildir. Bütün inkişaf mərhələlərinin təməlində ədəbiyyat dayanır; çünki ədəbiyyat insanın düşünmə bacarığının təzahürüdür. İnsan hisslərini, fikirlərini, qorxularını, şübhələrini və naməlum hadisələrə qarşı münasibətini təcrübəyə çevirəndə ədəbiyyat yaranır.

Ədəbiyyat olmasa, istər humanitar, istərsə də dəqiq elmlər sahəsində heç bir şeyin mahiyyətini lazımi dərəcədə qavraya bilmərik. Bir tarixçi ədəbiyyatı bilməsə, oxuduğu mənbələr yalnız quru xronologiyadan ibarət qalar; o, hadisələrin səbəb və nəticələrini dərk edə bilməz. Eləcə də bir həkim, müalicə etdiyi xəstənin hisslərini və qorxularını anlamadan, ona sadəcə mexaniki bir varlıq kimi baxaraq uğur qazana bilməz. Mühəndis layihəsinin insanlara verəcəyi töhfəni düşünmədən necə motivasiya ola bilər? Əgər dünyada hər şey sadəcə rəqəmlərdən ibarət olsaydı, bəşəriyyətin inkişaf istiqaməti tamamilə fərqli olardı. Bir sözlə, ədəbiyyat bəşəriyyətə "bəşəri" mahiyyət bəxş edən mənəvi bir varlıqdır.
Hətta inancımızın təməlində də ədəbi və fəlsəfi təfəkkür yatır. Təsadüfi deyildir ki, SSRİ din amilini insanların həyatından çıxararkən onun yerini ədəbiyyat və elmlə doldurmağa çalışmışdı (Bunu hansı dərəcədə bacardıqları isə ayrı bir mübahisə mövzusudur).

Məhz bu düşüncələrdən yola çıxaraq deyə bilərəm ki, biz ədəbiyyatımızın problemini eyni zamanda bəşəriyyətimizin problemi kimi qəbul etməliyik. Əks halda, texnologiyanın bugünkü sürətli inkişafı gələcəkdə bizi mexanizmlərdən fərqləndirməyəcək (Bu məqamda Jan-Jak Russonun "Elmlərin və incəsənətin inkişafı əxlaqın təkmilləşməsinə xidmət etmişdirmi?" sualına Horatsidən sitat gətirərək verdiyi cavabı xatırlayırıq: "Yaxşı görünüşə aldanırıq").

Bəşəriyyətimizin ən böyük problemi hal-hazırda texnologiyanın nəzarətsiz və zərərli inkişaf sürətidir. On beş il öncə yalnız fantastik filmlərdə gördüyümüz və kitablarda oxuduğumuz nə varsa, tədricən həyatımıza daxil olur. Bu proses yalnız daxil olmaqla qalmır, adət-ənənələrimizi, sənətimizi, estetik dəyərlərimizi sıxışdırır və mənəvi irsimizi rəqəmlərlə ölçülən maddi məfhumlara çevirir.

Ən narahatedici tərəfi isə odur ki, texnologiyanın bu zərərləri qarşısında özümüzü müdafiə edə biləcəyimiz maddi və ya fiziki bir silahımız yoxdur. Lakin kökü tariximizə söykənən çox qüvvətli mənəvi silahımız var: ədəbiyyatımız!

Azərbaycan ədəbiyyatı dövrün müvəqqəti maddi ehtiyaclarına görə dəyişmir. Onun dəyişmə səbəbi yalnız xalqın tələbi və ziyalıların məqsədəuyğun təklifləridir. Hər hansı bir ədəbi cərəyan dünyada məşhurlaşanda Azərbaycan ədəbiyyatı onu dərhal mənimsəmir. Gözləyir, izləyir, müsbət və mənfi tərəflərini dəyərləndirir. Yalnız öz milli prinsiplərinə uyğun gəldiyi halda onu qəbul edir.

Buna misal olaraq "şəxsi inkişaf" ədəbiyyatını göstərə bilərik. Kitab mağazalarında ən çox satılanlar arasındadır. Mağaza sahibləri buna ticarət məhsulu kimi baxdıqları üçün həmin kitabların çeşidini artırırlar. Lakin önəmli məqam odur ki, bu kitablar əsasən xaricdən (Türkiyə, Rusiya, Böyük Britaniya və s.) idxal olunur. Milli yazıçılarımız bu sahəyə kütləvi meyil etmirlər. Bunun səbəbi sadədir: Azərbaycan milli ədəbi mühiti bu kütləvi cərəyanı tam mənimsəməyib, öz ənənəvi nəsr və poeziya cərəyanlarını xalqın mənəvi irsi üçün daha faydalı hesab edir.

Hazırda Azərbaycan ədəbiyyatı təqdirəlayiq bir mövqeyə malikdir. Lakin texnologiyanın sürəti qarşısında arxayınlaşıb tədbir görməyi təxirə sala bilmərik. Bəşəriyyətin bu qlobal probleminin ölkəmizə zərər vurmasının qarşısını almaq üçün mənəvi dəyərlərimizi qorumalı və milli yolumuzda inkişaf etdirməliyik. Bu isə ədəbiyyat və sənətimizin öz kökünə sadiq qalması, hər yeni xarici cərəyanı analiz etmədən qəbul etməməsi ilə mümkündür.

Bu mübarizədə əsas məsuliyyət ziyalılarımızın və xüsusən də mədəniyyət xadimlərimizin üzərinə düşür. ]]> Mehemmed Tue, 01 Sep 2026 14:00:00 +0000